Tháng Mười ở Thanh Hà, đã sớm thoáng hiện cái lạnh đầu đông. Cành liễu bên hồ theo gió lượn lờ, từng phiến lá khô theo gió rơi rụng trên mặt hồ bích xanh, trong hồ vẫn còn lác đác vài chiếc thuyền nhỏ, mà bên hồ cũng có người đang thả câu. Tại Thanh Giang thư viện, không ít tiên sinh đều sinh sống ngay cạnh ven hồ này.

Mà tại một chòi nhỏ không mấy nổi bật ven hồ, một vị lão giả thần sắc thanh tao đang cùng một vị thanh niên mặc áo cổ tròn màu đen đánh cờ, lò sưởi bên cạnh đang đun một ấm trà, nhưng không có nha đầu hầu hạ ở bên cạnh. Hai người đang đánh cờ đều chăm chú nhìn chằm chằm bàn cờ, hoàn toàn không để ý tới nước trà đã sôi sùng sục.

Chỉ thấy vị thanh niên tay cầm Hắc Tử, chần chừ giây lát rồi cuối cùng vẫn buông quân đầu hàng.

"Ta thua rồi. Ngoại trừ ván nhường lúc nãy, thầy đã thắng hai mục rưỡi."

"Không tệ, Thành Nhân. Con đã biết tính điểm rồi đấy."

Chu Chi Du đặt quân cờ xuống, mỉm cười nói. Đối với vị đệ tử này, đại thể ông rất hài lòng, đương nhiên, trừ một điểm là cậu ta không giỏi về đạo đối kháng môn đăng hộ đối, việc học cờ này cũng mới bắt đầu từ năm ngoái mà thôi.

Thấy ấm trà bên cạnh đã sôi. Chu Chi Du vốn không thấy thư đồng đâu liền cất tiếng gọi hướng ra ngoài.

"Vân Lâm, qua đây châm trà."

Vân Lâm là thư đồng của ông, hôm nay sao lại không thấy đứng hầu hạ ở bên cạnh thế này.

"Thầy, để con đi ạ."

Nói xong, Chu Minh Trung liền bưng bộ trà cụ đã sớm chuẩn bị sẵn lên.

Đường đường là một vị Giang Huai Kinh lược sứ, rất khó khăn lắm hắn mới có chút thời gian rảnh rỗi đến đây thỉnh giáo thầy giáo, mà nguyên nhân lần này tới đây, không chỉ đơn thuần là để bàn chuyện cờ tướng với thầy, mà còn có chuyện khác muốn thương lượng với người.

Kể từ lần trước xác định lấy giáo dục làm điểm đột phá mới, Chu Minh Trung sau nhiều lần suy nghĩ kỹ lưỡng, cuối cùng vẫn quyết định noi theo Napoleon, thông qua phương thức thúc đẩy từ nhà nước để đẩy mạnh sự phát triển của giáo dục.

Napoleon đã thiết lập tại Pháp một chế độ quản lý giáo dục nghiêm ngặt, từ trên xuống dưới, mang tính tập quyền trung ương. Các trường học ở khắp nơi đều theo lệnh chính phủ mà thiết lập môn học, sắp xếp thời gian biểu, tổ chức giảng dạy và tiến hành khảo thí. Các trường học trên toàn quốc đã đạt đến sự thống nhất cao độ về cơ cấu tổ chức và chương trình giảng dạy, từ đó đặt nền móng cho chế độ giáo dục cận đại của Pháp.

Tuy nhiên, Napoleon lại không coi trọng giáo dục tiểu học, mà giao quyền mở trường tiểu học cho các thị trấn và nhà thờ. Ông đặt trọng tâm giáo dục vào trung học và đại học. Về trung học, Napoleon trước tiên cho đình chỉ các trường trung ương được lập ra thời đại cách mạng, thiết lập các trường trung học quốc lập trực thuộc trung ương đế quốc và trường trung học quốc lập thuộc quyền chính quyền địa phương. Cả hai đều là trường công lập, điểm khác biệt là trường thứ nhất do trung ương đế quốc đài thọ kinh phí, học sinh với mục đích lên đại học, trường nhận trách nhiệm đào tạo quan lại tương lai, học sinh đều nội trú; trường thứ hai do địa phương lập ra, trình độ kém hơn trường trước, chủ yếu cung cấp nhân tài cho các cơ quan chính phủ các cấp. Ngoài ra, Napoleon cũng khuyến khích mở trường trung học tư thục, có trình độ tương đương với trường trung học quốc lập. Về giáo dục bậc cao, Napoleon đặc biệt coi trọng giáo dục kỹ thuật công trình. Ông lãnh đạo thành lập một loạt lớn các trường cao đẳng chuyên khoa và đại học, trong đó một số trường nổi tiếng thế giới.

Có lẽ trong mắt người ngoài, Napoleon không coi trọng giáo dục sơ đẳng, nhưng đặt mình vào Trung Quốc thế kỷ 17, Chu Minh Trung lại có thể cảm nhận được nỗi bất đắc dĩ ấy của Napoleon. Xét về mặt hiệu quả thực tế, việc lập trường trung học mang lại hồi báo nhanh hơn, dẫu sao trung học chỉ cần ba đến năm năm là học sinh đã có thể đi làm, trong khi tiểu học lại cần tới mười mấy năm.

Và nguyên nhân Chu Minh Trung chọn trung học làm điểm đột phá vô cùng đơn giản — hắn không có năng lực cung cấp cho dân gian Giang Bắc vài ngàn, mấy vạn giáo viên cùng hàng vạn ngôi trường tiểu học. Trong tình hình đó, việc thành lập các trường trung học tập trung tương đối trở thành lựa chọn tốt nhất.

Nhiệm vụ sáng lập ngôi trường trung học quốc lập đầu tiên, đã được giao cho Thanh Giang thư viện, chính là mưu cầu tận dụng lực lượng sư tư (giáo viên) của thư viện để lập nên một trường trung học xuất sắc. Nhưng điều khiến Chu Minh Trung bất ngờ là thầy của hắn — Chu Chi Du lại từ chối mệnh lệnh do thư viện lập trường trung học. Thế là Chu Minh Trung vừa rót trà vừa hỏi ông:

"Thầy, con có một điểm không hiểu. Đã từ lâu thầy vẫn luôn miệng nói "giáo dục là gốc rễ lập quốc", cớ sao lại từ chối việc thành lập trường trung học? Chẳng phải việc có thể giáo dưỡng con em người khác chính là điều thầy luôn hằng mong ước hay sao?"

"Việc làm thầy chỉ là từ chối lập trường trung học thôi, chứ có nói là không làm giáo dục đâu. Quả thực, điều mà vi sư mưu cầu cả đời này không có gì khác, chỉ là giáo dục mà thôi. Vi sư có được con giúp sức, nhậm chức Sơn trưởng Thanh Hà thư viện, ở đây có thể đem toàn bộ sở học cả đời truyền thụ không giấu giếm, mà thư viện đồng thời cũng mở lớp mông học, có thể khai trí cho trẻ nhỏ, đợi khi chúng thành tài, có thể thi cử đỗ đạt, cũng có thể vào thư viện theo học, như thế thì hà cớ gì phải lập ra trường trung học nữa? Dẫu sao, Thành Nhân chắc chắn không muốn biện (mở) một trường trung học chỉ chuyên đọc bài văn bát cổ."

Đặc biệt thâm thúy liếc nhìn Chu Minh Trung một cái, nguyên nhân đơn giản nhất khiến Chu Chi Du từ chối việc mở trường trung học chính là, ngôi trường trung học đó hoàn toàn khác biệt so với tưởng tượng của ông.

"Những gì học ở trung học, tự nhiên không phải là học vấn của thánh nhân."

Chu Minh Trung không hề che giấu suy nghĩ của mình. Trung học sẽ không dạy học vấn của thánh nhân, đây là một nguyên tắc cơ bản nhất. Theo dự tính của hắn, trung học trong tương lai nên là sự kết hợp giữa trung học và cao đẳng của hậu thế.

"Thầy, số người có thể thi đỗ công danh thực ra không nhiều lắm. Đại Minh ta mở lại khoa cử gần ba trăm năm nay, số cử nhân lấy được chẳng qua chỉ hơn mười vạn người (1), mà người đậu tú tài lại chẳng dưới trăm vạn, còn ở thời đại hiện nay, đồng sinh nơi thôn dã há lại chỉ có mấy triệu? Người biết chữ lại càng không dưới chục triệu."

Trước kia, Chu Minh Trung tuy tập trung vào giáo dục thực học, nhưng lại không hiểu rõ lắm về giáo dục thời Minh. Thế nhưng khi đã chọn làm điểm đột phá cho sự phát triển của Trung Quốc trong tương lai, Chu Minh Trung lại phát hiện ra tính phổ cập giáo dục của nhà Minh vượt xa trí tưởng tượng của hắn. Khác với điều mà người đời sau lầm tưởng rằng Trung Quốc thời Minh Thanh đâu đâu cũng là người mù chữ, nơi đâu cũng mù chữ với tỷ lệ biết chữ chưa tới 5% chính là cái đám "Thanh Mãn" kia. Ngược lại, triều Minh mới chính là thời kỳ giáo dục cổ đại Trung Quốc sôi động nhất, mà tiêu biểu chính là xã học — một loại hình cơ quan giáo dục tư thục mang tính đặc sắc này đã được đại lực phát triển trong triều Minh. Quy định về độ tuổi nhập học xã học của triều Minh là: "Con em dân gian từ mười lăm tuổi trở xuống." Tức là trẻ con từ 15 tuổi trở xuống đều có thể tham gia, khi nhập học cũng không cần thi cử, số lượng tuyển sinh cũng không giới hạn, phàm là ai muốn đọc sách đều có thể tới tham gia. Tuy nhiên, một số khu vực áp dụng biện pháp cưỡng chế đối với việc nhập học của trẻ em, như quy định: "Con em dân gian đến tám tuổi mà không đi học, sẽ phạt cha anh chúng", tức là mang tính chất ép buộc.

Hơn nữa, đặc điểm lớn nhất của xã học đời Minh chính là sự quan học hóa tư học, tức là quyền lựa chọn giáo viên xã học nằm trong tay chính phủ, việc bổ nhiệm và bãi miễn giáo sư xã học phải do chính phủ đứng ra lo liệu, chứ không phó mặc cho người dân tự ý đề cử hay chọn mời. Nội dung giảng dạy của xã học bị đưa vào khuôn khổ giáo dục chính thống một cách nghiêm ngặt, hơn nữa, chính phủ về mặt hành chính còn có quyền lực và trách nhiệm giám sát xã học.

Cũng chính nhờ sự phổ biến của xã học trong suốt hai trăm năm, mà vào triều Minh, đại thể bách tính thị dân đều biết chữ, không ít người có thể thông thạo văn chương chữ nghĩa cơ bản. Đây cũng chính là căn nguyên sâu xa khiến tiểu thuyết thoại bản thời Minh lưu hành — vì bách tính biết chữ. Ngược lại, khi đến thời "Thanh Mãn", những cuốn tiểu thuyết đua hương khoe sắc thời Minh không chỉ trở thành dĩ vãng dưới ngục văn tự, mà ngay cả tỷ lệ biết chữ cũng không ngừng thụt lùi.

Sự thụt lùi này thậm chí có thể được thể hiện đầy đủ trong Trung Nghĩa quân. Trong Trung Nghĩa quân, những người ở độ tuổi khoảng 30 đại thể đều biết chữ, thậm chí không ít người còn thông thạo văn chương chữ nghĩa cơ bản. Ngược lại, những người tầm hai mươi tuổi, đại thể cũng chỉ có thể nhận ra tên của chính mình hoặc biết được một vài chữ trên Tam Tự Kinh. Mức độ nghiêm trọng của sự thụt lùi văn minh chưa đầy mười lăm năm dưới ách nô dịch của Mãn Thanh vượt xa trí tưởng tượng của Chu Minh Trung.

Nhưng hiện tại, các xã học ở vùng Giang Bắc, Giang Nam đang hồi phục chậm rãi. Dẫu sao những kẻ làm quan ở địa phương, với tư cách là những người đọc sách, họ đều sẵn sàng thúc đẩy việc xây dựng xã học. Cũng chính vì thế, Chu Minh Trung mới chuyển trọng tâm sang trường trung học. Dẫu sao, ở thời đại này, thứ mà Trung Quốc thiếu sót chính là giáo dục trung học, chứ không phải là xã học vốn gần với tiểu học. Mục tiêu của tiểu học về cơ bản chỉ là để bách tính biết chữ mà thôi.

"So với mỗi khoa lấy cử nhân chỉ vỏn vẹn vài ngàn người, lấy tú tài cũng chỉ mấy vạn người, những người này có lẽ tinh thông văn bài bát cổ, sách luận, nhưng lại không thể đáp ứng nhu cầu hiện tại. Thầy ơi, như trong Trung Nghĩa quân, ở Lục sư, quan võ cần phải tinh thông toán học mới có thể đo đạc khoảng cách, điều khiển đại bác; ở Hải sư, cũng cần quan sát thiên văn; còn ở các nhà máy trong dân gian, cũng cần một lượng lớn nhân tài. Những nhân tài này xuất phát từ đâu?"

Nhìn Chu Chi Du, Chu Minh Trung tiếp tục nói.

"Cho nên, học trò mới có ý định lập ra trường trung học, giáo dục nhân tài để bổ sung nhu cầu cho dân gian. Còn về văn chương thánh nhân... đã học hòm hòm ở xã học rồi, thì tự nhiên cũng không cần học lại nữa."

Thậm chí các môn như quốc ngữ, ngữ văn gì đó cũng không cần thiết phải mở. Chu Minh Trung từng tiếp xúc với một số "đồng sinh" xã học đọc sách nhiều năm trong quân đội, trình độ quốc học của họ cao hơn hẳn học sinh trung học thời hậu thế. Dẫu sao, mục tiêu của họ lúc bấy giờ là để thi lấy công danh, mặc dù phần lớn trong số họ dù cạn kiệt cả đời vẫn không thể bước lên nổi bậc thang thấp nhất của chế độ khoa cử — tú tài.

So với học sinh trung học, thậm chí là sinh viên đại học thời hậu thế, trình độ "kiến thức ngữ văn" của họ cao hơn nhiều so với sinh viên đại học đời sau, thậm chí sinh viên hệ cử nhân chuyên ngành cổ văn bình thường chưa chắc đã có thể sánh bằng. Đã thế, những kiến thức "ngữ văn" mà những người này học được đã đủ dùng rồi, thì trong trường trung học, tự nhiên cũng không cần phải học lại nữa.

"Vậy Thành Nhân này, nếu đã như thế, thì những gì học ở trung học lại là gì?"

Chu Chi Du mỉm cười nhìn vị đệ tử trước mặt.

"Toán học, vật lý, hóa học, địa lý, thể dục, ừm, còn có âm nhạc nữa."

Những môn học này là do Chu Minh Trung đúc rút từ kinh nghiệm của hậu thế mà định ra.

"Đương nhiên, quốc học không phải là không học, chỉ là giảm bớt tỷ trọng khóa học đi một chút, hơn nữa những môn học này cũng giống như ở thư viện, đều có giáo viên chuyên trách đứng lớp giảng dạy."

Nếu nói điểm khác biệt lớn nhất giữa Thanh Hà thư viện và các thư viện khác nằm ở đâu, có lẽ chính là việc phương pháp giảng dạy của nó đã tham khảo từ đại học thời hậu thế. Mỗi một môn học đều có giáo viên chuyên trách giảng dạy, hoàn toàn cắt đứt với kiểu một giáo viên ôm đồm tất cả các môn của thời đại này. Dẫu sao, sở học của một người chung quy vẫn rất có hạn, giống như Chu Chi Du vậy, ông có lẽ là một đại gia thực học, nhưng lại không tinh thông toán học, cũng chẳng cần phải thông hiểu các kiến thức thiên văn, hóa học.

“Giáo viên chuyên trách, mỗi người dạy một sở trường, quả thực rất có hiệu quả, chỉ là……”

Trầm ngâm một lát, Chu Chi Du phản vấn.

“Chỉ là học sinh của trường trung học này được tuyển chọn từ những thiếu niên trong độ tuổi từ 12 đến 15, bọn họ tất nhiên xuất thân từ xã học, những gì họ đã học không gì khác ngoài văn bài bát cổ, thầy giáo của họ cũng chỉ giỏi về văn bát cổ. Nếu bọn họ bước vào trường trung học, há có thể lập tức học được toán học, địa lý ngay được? Dẫu sao, ở trong xã học, họ chỉ chuyên học bát cổ cơ mà.”

“Chuyên học bát cổ? Lời thầy nói quả thật đúng là gãi đúng chỗ ngứa. Vậy theo thầy, làm thế nào để giải quyết vấn đề này? Phải biết rằng những gì xã học đang giảng dạy hiện nay chính là những thứ này đây.”

Giọng điệu của Chu Minh Trung mang theo chút đắng chát nói.

Hắn muốn trong thời gian ngắn thiết lập nên trường trung học, sau đó lấy trung học làm nền tảng để phổ cập khoa học, từ đó khiến họ trở thành chất xúc tác cho cuộc cách mạng công nghiệp của Trung Quốc trong tương lai. Thế nhưng những người này khi còn thiếu niên lại được giáo dục trong xã học, đó lại là nền giáo dục bát cổ điển hình.

Xã hội cổ đại Trung Quốc là một xã hội nông nghiệp, đại đa số bách tính đều sinh sống trong các thôn làng. Việc đọc sách không hề đắt đỏ, các tiên sinh dạy học ở xã học trong làng, một năm tốn chẳng đáng bao nhiêu tiền, bởi vì bản thân loại tiên sinh này vốn chưa từng đỗ tú tài, và rất có thể chính là một nông dân trong làng. Loại tiên sinh vừa cày vừa dạy kiểu này, một năm không tốn nổi một lạng bạc, học phí đóng bằng lương thực, tính linh hoạt rất cao. Giống như Hồng Tú Toàn ngày xưa từng làm thầy giáo, tiên sinh vỡ lòng ngày xưa của Tôn Trung Sơn cũng là người trong làng, cho nên chi phí biết chữ không cao. Bởi vì thi tú tài không thi sách luận, chỉ cần biết viết bát cổ và thơ là được, cho nên sau khi học xong vần điệu, có thể học thuộc lòng một lượng lớn các tập văn bát cổ.

Những gì họ học không gì khác ngoài việc học vẹt thuộc lòng, chính là ghi nhớ các tập văn bát cổ, còn về toán học, thiên văn địa lý đại loại thế, đều không nhúng tay vào. Tuy nhiên đối với điều này, Chu Minh Trung không hề bận tâm, cũng chẳng có cách nào thay đổi. Hắn không quan tâm cá nhân những người đó có mang tư duy "khoa học" hay không, không quan tâm liệu họ có thể trở thành nhà khoa học hay không. Nhưng, chỉ cần trao cho họ sự dẫn dắt thích hợp, khi họ tốt nghiệp trường trung học, họ sẽ trở thành chất xúc tác trong cuộc cách mạng công nghiệp, họ sẽ trở thành một tầng lớp người đọc sách hoàn toàn khác biệt so với kẻ sĩ truyền thống. Họ sẽ bước vào các loại trường học chuyên nghiệp, cuối cùng trở thành quân nhân, quan lại, thuyền trưởng, nhà quản lý doanh nghiệp, nhân viên doanh nghiệp. Cuối cùng, họ sẽ từng bước thay thế tầng lớp khoa cử truyền thống, và đến lúc đó, chế độ khoa cử vốn tuyển chọn nhân tài suốt hàng ngàn hàng vạn năm qua tự nhiên cũng sẽ đi đến hồi kết.

“Không thể học ngay lập tức, thì có thể từ từ học. Ngay cả học sinh trong thư viện, lúc mới đến cũng đâu có tinh thông toán học, thiên văn, hàng hải.”

Nhắc đến những học sinh trong thư viện, Chu Minh Trung buộc phải thừa nhận, nền giáo dục khoa cử cổ đại của Trung Quốc có lẽ không phải là thành công, nhưng quả thực đã tuyển chọn ra một nhóm tinh anh xuất sắc nhất của Trung Quốc thời cổ đại. Những người này không một ngoại lệ đều là những kẻ vô cùng thông minh, họ có thể trong một khoảng thời gian cực ngắn, học được kiến thức toán học và thiên văn phương Tây từ các giáo sĩ phương Tây trong thư viện, thậm chí là cả kiến thức hàng hải xa lạ, cũng có thể nhanh chóng nắm bắt. Thậm chí ngay cả ngoại ngữ từng làm khó Chu Minh Trung, việc họ học tập cũng vô cùng dễ dàng. Chu Minh Trung tin rằng, chỉ cần cho họ thời gian, họ nhất định sẽ đạt được những thành tựu nhất định ở mọi lĩnh vực, biết đâu trong số họ cũng sẽ trào lên một nhóm nhà khoa học.

Nhìn Chu Minh Trung đang có chút suy ngẫm, Chu Chi Du mỉm cười phản vấn.

“Đã thế, bọn họ có thể học được, vậy tại sao Thành Nhân lại cho rằng các giáo viên ở xã học lại không thể học được những điều này chứ?”