Ngày xửa ngày xưa, có một thiếu nữ xinh đẹp tên là Michaela, nàng vừa nết na lại vừa lộng lẫy. Nàng đem lòng yêu một hạ sĩ trong quân đội Tây Ban Nha tên là Don José. Hòn chàng hạ sĩ ấy vốn cũng là một tay khá tử tế, ngặt nỗi tính tình hay lơ đễnh, lại rời nhà đi vắng đã lâu nên gần như quên bẵng người mẹ già đang sống cảnh cô quạnh cùng Michaela.

Một ngày nọ, vào khoảng ngọ trưa, toán lính gác đang túc trực trước nhà trạm ở một quảng trường công cộng tại Seville, chờ đồng đội đến đổi gác. Nhờ người qua lại tấp nập trên quảng trường, cộng thêm việc ngay bên kia đường có một xưởng chế thuốc lá mà cứ tầm trưa là công nhân túa ra đông đúc, náo nhiệt hẳn lên, nên nhiệm vụ của đám lính không đến nỗi nhàm chán khi họ lúc ngồi lúc đi lại với cây súng vác trên vai. Nơi góc quảng trường ấy có những chú lừa nhỏ đeo lục lạc kêu lanh canh, những con lừa chở hàng nặng trĩu trên lưng, cùng các quý ông khoác chiếc áo choàng nhung đen vắt nghệch ngoạc qua một bên vai và đội mũ cắm lông vũ. Lại có cả những kẻ rách rưới nhưng trông vẫn ra dáng ra phường, bởi những mảnh vải rách ấy mang màu sắc Tây Ban Nha rực rỡ và đầy bắt mắt.

Khi viên sĩ quan trực ban Morales đang cảm thấy buổi sáng oi bức trôi qua thật chậm chạp, chỉ mong sao chuông nhà máy đổ và viên sĩ quan đồng nhiệm dẫn quân đến thay ca, thì Michaela xuất hiện. Nàng từ nhà của mẹ José ở mãi tận chốn đồi núi gần đó đi vào thành phố. Người mẹ già đã quá ư cô quạnh và lo lắng vì bặt tin con trai đã lâu, đến mức cuối cùng cô thiếu nữ đành lặn lội tìm xuống phố, mang theo lá thư của bà để tìm anh ở doanh trại. Hỏi thăm mãi, nàng cũng tìm được quảng trường đặt trạm gác, và khi nàng bước vào, Morales là kẻ đầu tiên nhìn thấy nàng.

Đúng là một cô gái xinh đẹp, Morales thầm nghĩ khi ngắm nhìn nàng. Hình như đang tìm ai đó — chắc là người ở nơi khác mới đến vùng này. Ta có thể giúp gì cho cô không? anh ta gọi với theo khi nàng tiến lại gần.

Tôi đang tìm Don José, một binh nhì, không biết ông có biết—

Biết rõ chứ. Cậu ấy là hạ sĩ của tốp gác sắp thay ca cho chúng tôi đây. Nếu cô đợi ở đây, thể nào cũng gặp cậu ấy. Michaela khẽ cảm ơn rồi bước ra chỗ khác. Đám lính đối với nàng là những người xa lạ, và nàng thà đợi ở một góc khác của quảng trường còn hơn đứng ngay chỗ họ đang nhàn rỗi. Nàng vừa khuất bóng thì từ đằng xa đã vang lên tiếng nhạc của đội đổi gác. Đó là khúc ca của những người lính: một giai điệu sáo và trống quen thuộc. Tiếng nhạc cứ tiến lại gần hơn, gần hơn, cho đến khi vang dội hào hùng, tươi vui phơi phới, báo hiệu cho tất cả những gì sắp diễn ra suốt bốn hồi của vở opera. Sẽ có những cuộc giao tranh và bọn buôn lậu: những cô công nhân xưởng thuốc lá gây hỏa mù, và Carmen xuất hiện ở khắp mọi nơi, bất cứ lúc nào.

Dẫn đầu tốp gác mới là tay kèn tò te và người thổi sáo, theo sau là một lũ trẻ con rách rưới bám đuôi; tiếp đó là Zuniga hiên ngang bước tới với vẻ đầy đắc ý, rồi đến Don José, người hạ sĩ mà Michaela đã cất công đến thành phố để tìm gặp. Đám trẻ đường phố cất tiếng hát khi đội gác mới xếp hàng đối diện với đội gác cũ, và rồi tất cả mọi người cùng hòa giọng. Trong thế giới opera, việc ca hát về mọi thứ ở bất cứ thời điểm nào là bổn phận của tất cả mọi người. Cứ thế, toán lính cất lời ca ngợi chính mình:

Bước đều chân, hiên ngang vững vàng,

Như những chàng lính trẻ oai nghiêm!

Ngẩng cao đầu, bước chân nhịp nhàng,

Trái, phải! Đoàn quân tiến lên!

Kìa vai thẳng hiên ngang tự hào,

Lồng ngực căng nức nở kiêu sa,

Đôi tay xuôi thẳng hàng chuẩn mực,

Buông lơi nhẹ nhàng cả đôi bên.

Chẳng có mấy chất thơ trong những lời ca này, nhưng lại tràn trề khí thế; và khi bài hát còn chưa dứt, đội gác mới với tiếng còi sáng loáng đã kịp hình thành trong khi đội gác cũ rút lui. Trong lúc mọi thứ dần ổn định, Morales tranh thủ trao đổi vài câu với Don José.

Có một cô xinh gái đang ở quanh đây tìm cậu đấy, José. Cô ấy mặc chiếc váy xanh, tóc tết sam xõa sau lưng; cậu ấy...

Tôi biết rồi; là Michaela, José khẳng định: và với ý thức thình lình rằng nàng đang ở rất gần, rằng nàng đến trực tiếp từ chỗ người mẹ già, anh bỗng thấy cõi lòng thổn thức nhớ quê nhà, nhận ra bấy lâu nay mình chẳng hề chu đáo hay tử tế gì với những người yêu thương mình. Khi mọi người đã vào đúng vị trí, Zuniga liền hất hàm chỉ về phía xưởng thuốc lá.

Cậu có bao giờ để ý thấy bên kia có mấy cô nàng xinh đẹp tuyệt trần không? hắn hỏi José.

Hả? José đáp, giọng lơ đễnh. Zuniga cười lớn.

Cậu đang tơ tưởng đến cô gái xinh xắn mà Morales vừa nhắc chứ gì, hắn bảo. Cô gái mặc váy xanh cùng bím tóc xõa sau lưng ấy!

Thì sao chứ? Tôi yêu cô ấy, José đáp cộc lốc. Anh xốc lại cây súng trên vai rồi quay người đi chỗ khác. Anh không mặn mà gì chuyện bàn về Michaela hay mẹ mình với đám trẻ trâu vô tâm chẳng kém gì anh; anh vẫn giữ được chút lòng tự trọng tối thiểu ấy. Nhưng trước khi anh kịp đáp lời lần nữa, tiếng chuông xưởng thuốc lá vang lên. Giờ ăn trưa rồi! José đứng ngẩn người nhìn sang bên kia, hệt như tất cả mọi người, khi đám đông công nhân ùa ra ngoài một cách hỗn độn. Ai nấy vừa đi vừa hát, các cô gái thì phả khói thuốc lá mịt mờ, phần đông trong số đó là những ả du mục giống như Carmen. Họ diện đủ loại trang phục, từ những chiếc váy lụa nhàu nhĩ cho đến những bộ quần áo rách rưới nhưng vẫn đầy kiêu hãnh. Carmen xuất hiện ở đâu đó giữa chốn hỗn hào ấy, và ai nấy đều gọi lớn tên nàng.

Carmen luôn là kẻ dẫn đầu trong mọi chuyện. Nàng dẫn đầu cả trong việc thiện lẫn việc ác. Nàng cuốn những điếu thuốc lá ngon nhất lẫn tệ nhất, nàng làm nhanh nhất hay chậm chạp nhất tùy theo tâm trạng; và giờ đây, khi nàng rực rỡ bước lên sân khấu trong những dải tua rua đỏ vàng cùng xiêm y lộng lẫy nhưng xuề xòa, miệng ngậm thuốc lá và vòng xuyến khua lanh canh, nghệ thuật opera đã cống hiến cho sân khấu một câu đố tối thượng của nhân loại: người phụ nữ luôn làm theo ý mình muốn, và chẳng bao giờ muốn làm theo điều người ta trông đợi ở nàng!

Người đầu tiên nàng nhìn thấy khi bước ra từ xưởng thuốc lá chính là José. Và điều đầu tiên nàng muốn làm là khiến José phải yêu mình. Chắc hẳn đây sẽ là một trò vui thú vị cho giờ ngọ trưa. Đi cùng nàng là những người bạn thân Frasquita và Mercedes, và tất cả đều đang rất hứng khởi cho một màn trêu đùa. Họ cùng cất tiếng hát:

[Lắng nghe]

Tình yêu như cánh chim ngàn hoang dã,

Chẳng một ai mong thuần hóa nổi đâu;

Mọi lời tán tỉnh đều hoài công vô ích,

Nếu chàng không chịu nhận lấy tim nhau.

Chẳng gì lay chuyển, từ đe dọa đến cầu xin,

Kẻ thốt lời đường mật — người thở dài sườn sượt,

Chính là người kia ta nguyện trao trọn lòng,

Dẫu chẳng cất lời, tim chàng đã thấu tỏ.

Trong suốt lúc Carmen hát, ánh mắt nàng không hề rời khỏi Don José, và anh cũng ngắm nhìn nàng dẫu chẳng muốn chút nào. Sự náo động cứ thế tiếp diễn cho đến khi tiếng chuông xưởng thuốc lá đổ hồi gọi đám đông trở lại làm việc. Carmen miễn cưỡng bước đi, và trước khi đi, nàng tung một ném bông hoa về phía José.

Bông hoa nhỏ ấy làm tôi chấn động

Tựa viên đạn nhắm thẳng vào tim tôi!

anh lẩm bẩm, nửa cười nửa nghiêm nghị khi nhặt nó lên. Trong lúc anh đứng đó, mắt hướng về phía xưởng thuốc lá, tay cầm bông hoa và tâm trí ngập tràn hình bóng Carmen, thì Michaela quay lại quảng trường. Họ trông thấy nhau, và một làn sóng ấm áp cùng niềm dịu dàng bất chợt tràn ngập cõi lòng José: suy cho cùng, anh vẫn vô cùng yêu nàng — lại thêm người mẹ già đang chờ mong! Bản ngã lương thiện trong anh trỗi dậy: trong trí tưởng tượng, José nhìn thấy ngôi nhà nhỏ trên chốn đồi núi nơi anh từng sống những năm tháng tuổi thơ trước khi gia nhập quân ngũ. Lần đầu tiên sau nhiều tháng trời, anh nhớ da diết những con người luôn chung thủy đợi chờ mình, và trong khoảnh khắc, anh yêu họ hệt như họ yêu anh. Họ trò chuyện cùng nhau. Michaela trao cho anh lá thư từ mẹ. Trong thư có kèm cả tiền: bà nghĩ có lẽ anh đang nợ nần hay gặp rắc rối nào đó nên cần đến nó. José bất ngờ khi thấy khóe mắt mình cay cay — từ thành phố Seville vui tươi về đến ngôi nhà nhỏ giữa chốn non ngàn quả là một khoảng cách xa vời vợi!

Hãy về với mẹ đi Michaela, bảo với người rằng ngay khi có thể xin nghỉ phép là anh sẽ quay lại với mẹ và em. Anh sẽ sống đàng hoàng. Cuộc đời chẳng còn ý nghĩa gì nếu không làm thế. Hãy về nhà và nói với mẹ rằng anh đang về, và anh muốn mang lại cho cả hai người niềm hạnh phúc trọn vẹn như anh từng hứa hẹn.

Sự dịu dàng bất chợt của anh khiến cô thiếu nữ ngập tràn hạnh phúc, nàng hôn anh rồi rảo bước rời khỏi Seville với cõi lòng hoan hỉ. Còn lại một mình tại trạm gác, khi cuộc sống và suy nghĩ bị ngắt quãng bởi những hồi ức về gia đình và sự thủy chung, José trầm ngâm tì cằm lên cây súng.

Mọi chuyện vừa qua không hẳn là đúng đắn, và ta chẳng hề hạnh phúc. Ta sẽ thay đổi tất cả điều này, anh thầm ngẫm nghĩ.

Khi ánh nắng buổi chiều dần trở nên oi ả, người dân bắt đầu lui vào nhà để nghỉ trưa, dường như cả thành phố Tây Ban Nha đều trở nên mệt mỏi và chìm vào tĩnh lặng dưới cái nắng chói chang. Bất thừng, sự yên tĩnh bị phá vỡ bởi một tiếng thét phát ra từ phía bên kia đường. José giật mình chồm dậy nhìn sang.

Này chúng mày! Chuyện quái gì thế hả! Zuniga từ trong nhà trạm hét lớn rồi chạy xồ ra. Này, này! José, tỉnh táo lại xem nào! Có chuyện gì hỏng rồi thế — cái quái... Và đám lính bắt đầu hò nhau chạy băng qua quảng trường.

Cứu với, cứu với! tiếng kêu cứu vọng ra từ xưởng thuốc lá. Không ai đến cứu sao? Chúng ta sắp bị giết rồi — con quỷ cái ấy — cẩn thận đấy — Carmen! Cẩn thận nó — nó có dao! Mọi người nhao nhao hét lên cùng một lúc, ai nấy cố gắng kể lại theo cách riêng của mình về những gì vừa xảy ra.

Vào trong ấy đi José, lôi con nhỏ đó ra đây. Bắt giữ ả du mục lại cho ta, còn mấy cậu ở đây hãy dẹp đám đông này xuống và giữ trật tự đi. Câm cái miệng mấy cô ả đó lại xem nào. Ôi chao, chuyện quái quỷ gì thế này, tôi nói cho mà biết! Cứ làm như một trại tâm thần vừa sổng chuồng không bằng. Cậu tóm được con nhỏ đó chưa, José? hắn gọi với sang khi viên hạ sĩ lôi Carmen ra ngoài. Dẫn ả qua đây, rồi Zuniga bước sang để đón họ, đôi giày cao gót nện lộc cộc trên những viên đá cuội.

Ả dám đâm một cô công nhân khác ư? Được lắm — tống cổ ả vào ngục. Tay chân cô nhanh nhẹn quá đấy nhỉ, cô em, viên đại úy quát lớn khi José áp giải Carmen vào nhà trạm.

José được cắt cử canh giữ ả; việc này chẳng khác nào đem dĩa kem đặt vào chỗ con mèo có thể lè lưỡi liếm mép.

Nếu lúc trước cô nàng thấy hứng thú với việc đâm một đồng nghiệp, thì giờ đây niềm vui lớn nhất của ả là tìm cách thoát khỏi nhà ngục. Và ả mở màn một cách vô cùng tài tình.

Tôi yêu anh, ả thỏ thẻ với José.

Chuyện đó chẳng dính dáng gì đến tôi, vị anh hùng José đáp lại.

Lẽ ra phải dính dáng chứ, Carmen nài nỉ.

Ừm! José đáp lấp lửng. Câu trả lời này chẳng làm Carmen thỏa mãn. Dẫu vậy, nàng vốn là bậc thầy ứng biến trong mọi hoàn cảnh. Có lúc nào nàng trông quyến rũ hơn là khi ra vẻ đang bận tâm suy tính điều gì khác đâu? — và giờ nàng sẽ thử áp dụng chiêu đó. Nàng cất tiếng hát:

[Lắng nghe]

Sát bên những tường thành Sevilla

Cùng người bạn hiền Lillas Pastia

Ta sẽ sớm múa khúc Seguidilla vui tươi

Và ta sẽ cạn ly rượu manzanilla —

Ta sẽ đến thăm bạn hiền Lillas Pastia!

José bắt đầu xao xuyến. Carmen thừa ý thức được điều đó. Nàng tiếp tục cất tiếng hát, vừa liếc mắt đưa tình với anh. Trước khi kịp nhận thức được hành động của chính mình, anh đã cắt đứt sợi dây trói đôi tay ả và tự hủy hoại danh dự bản thân vĩnh viễn. Sức hút mãnh liệt từ Carmen khiến anh quên bẵng đi thân ấp lính tráng của mình. Ngay lúc đó, Zuniga bước vào. Carmen sẽ được chuyển giao dưới sự áp giải của José, cùng một tốp lính đi kèm theo lệnh. Mọi thứ đã được sắp xếp ổn thỏa. Và Carmen cũng âm thầm toan tính vài chuyện cho riêng mình.

Khi chúng ta khởi hành và sắp bước qua cầu, tôi sẽ xô anh một cú. Anh phải ngã đấy — anh nỡ lòng nào nhìn tôi bị giam cầm — một kẻ trẻ trung và yêu đời nhường này cơ chứ! — và khi anh ngã, tôi sẽ nhân cơ hội đó bỏ chạy. Sau khi anh có thể thoát thân, hãy đến tìm tôi ở quán trọ của Lillas Pastia. José cảm giác như mình đang làm mọi việc trong một giấc mơ. Nếu những việc anh vừa làm bị bại lộ, chắc chắn anh sẽ phải ra hội đồng kỷ luật ngay tức khắc. Đội gác dưới quyền José bắt đầu lên đường; họ đã đến chân cầu. Carmen bất ngờ lao tới; José ngã lăn quay. Những người còn lại không kịp trở tay nên bị ả xô ngã nhào, một tên ngã lăn xuống bờ sông. Carmen đã vùng đứng dậy và chuồn thẳng! Ả phóng như bay theo con đường mòn, cười cợt nhìn bọn họ đang lồm cồm bò dậy.

Một phi vụ ra trò phết nhỉ? Zuniga cười nhạt chế giễu. Nói chung thì, Don José ạ, tôi nghĩ cậu nên diện bộ dạng sau song sắt nhà trạm còn hơn là nhởn nhơ làm lính ngoài vòng chiến. Này các cậu, bắt giam hắn lại! hắn lớn tiếng hạ lệnh, và thế là José đã phải trả món tiền đặt cọc đầu tiên cho bản án mà Số Phận đã vạch sẵn đời anh.