Hoàn toàn không có chuyện gì vô lý bằng câu chuyện của vở "Cây sáo thần" từng được viết ra trước đây. Đó có thể là sản phẩm hợp sức của Artemus Ward, Theodore Hook, Bill Nye và Mark Twain. Thế nhưng, người ta vẫn phải cố gắng tạo ra một chút mạch lạc khi chắp vá câu chuyện này, bởi vì trên hết, vở opera này là tác phẩm mà mọi người đàn ông, phụ nữ và trẻ em đều nên biết. Âm nhạc tuyệt diệu của Mozart không thể bị hủy hoại, dẫu cho có chịu đựng cốt truyện này đi chăng nữa.

Người ta từng nói rằng "Cây sáo thần" có lẽ mang một vài ý nghĩa nào đó của hội Tam Điểm. Điều đó rất có khả năng, dựa trên lý do là nó hoàn toàn chẳng có ý nghĩa nào khác trên đời.

Vở opera này chứng minh một điều không thể chối cãi: Rằng Mozart có thể viết ra những bản nhạc tuyệt đẹp dẫu chỉ lấy Danh bạ Điện thoại New York làm chủ đề đi nữa.

Rossini đã tổng kết về Mozart một cách vô cùng chuẩn xác: "Ai là nhạc sĩ vĩ đại nhất trên thế giới?" có ai đó đã hỏi ông. "Beethoven," Rossini đáp. "Thế còn Mozart thì sao?" "À, anh thấy đấy, Mozart là nhạc sĩ duy nhất trên thế giới," ông trả lời, không cho phép bất kỳ sự so sánh nào! Và cho đến nay, ông vẫn là người duy nhất đối với một số người trong chúng ta!

Rằng ông là một con người có tính cách vô cùng quyến rũ là điều không phải bàn cãi, khi ta đọc những hồi ký về ông. Ông hoàn toàn không có chút óc phán đoán tài chính nào. Ông có thể kiếm ra tiền, nhưng lại không giữ được tiền. Có một câu chuyện minh họa cho việc trái tim lấn át lý trí của ông, được kể lại liên quan đến lời đề nghị bảo trợ từ vị Vua -192- Phổ. Vào thời điểm đó, Mozart là nhạc sĩ của Hoàng đế Leopold, và khi ông đến gặp Leopold để xin từ chức nhằm tận dụng những điều kiện đãi ngộ tốt hơn mà nhà vua Phổ đã đưa ra, Leopold liền khẩn khoản nói: "Nhưng này Mozart, chắc chắn anh không định bỏ rơi tôi chứ?" "Không, dĩ nhiên là không rồi," Mozart vội vã đáp. "Kính xin Bệ hạ tha lỗi, tôi sẽ ở lại." Khi bạn bè hỏi liệu ông có đủ khôn ngoan để đưa ra một yêu sách có lợi cho bản thân vào một thời điểm như thế hay không, ông đã ngạc nhiên đáp rằng: "Trời ạ, ai lại có thể làm thế—vào một lúc như vậy cơ chứ?"

Tình cảm của ông thật đáng yêu, tính cách của ông thật cuốn hút. Ông kết hôn với Constance Weber, bản thân cũng là một nhân vật nổi tiếng. Bà không bao giờ thấy chán khi phải nói và viết về người chồng của mình. Chính bà là người đã kể về đôi bàn tay nhỏ nhắn, được tạo hình đẹp đẽ của ông, cũng như về những trò giải trí ưa thích của ông—chơi bi lăn và bi-a. Nhân tiện, môn thể thao sau này cũng nằm trong số những trò giải trí yêu thích của nhiều nhạc sĩ nổi tiếng; Paderewski là một tay chơi bi-a cừ khôi.

Khi còn là một đứa trẻ, Mozart có một người cha đã "huấn luyện ông đến nơi đến chốn," có thể nói là vậy, buộc ông phải chơi đàn, chơi và chơi liên tục từ khi mới lên sáu tuổi. Ở độ tuổi ấy, ông đã kéo vĩ cầm khi đang đứng tại trạm quan thuế ở Vienna, trên đường đến biểu diễn tại Schönbrunn cho Hoàng đế, và ông đã làm say lòng các viên chức đến mức toàn bộ hành lý của gia đình Mozart được miễn thuế hoàn toàn. Khi ở hoàng cung, ông được đối đãi vô cùng hậu hĩnh, và trong số các thành viên hoàng tộc lúc bấy giờ có Marie Antoinette, khi ấy là một nàng công chúa trẻ trung và vui vẻ. Các vị công chúa trẻ đối xử với tiểu Wolfgang Mozart như anh em ruột, và khi cậu vấp ngã trong phòng khách, tình cờ chính Antoinette là người đã đỡ cậu -193- dậy. "Ôi, chị thật tốt bụng, em sẽ cưới chị!" cậu quả quyết nói với nàng. Dịp đó gia đình Mozart chỉ nhận được vỏn vẹn bốn mươi bảng Anh cho buổi biểu diễn của cậu, kèm theo một số món đồ bổ sung vào tủ quần áo của gia đình.

Hầu hết các nhà soạn nhạc đều có những thời điểm và thói quen ưa thích để làm việc—trên giường, với một đống xúc xích bày trước mặt, hoặc trong lúc đi dạo. Beethoven thường dội nước lạnh lên tay cho đến khi làm thấm ướt cả trần nhà ở tầng dưới; nói tóm lại, hầu hết các nhạc sĩ ngoại trừ Mozart đều có vài điều kỳ quặc đến kinh ngạc. Ông thậm chí chẳng cần đến một nhạc cụ nào khi sáng tác âm nhạc. Ông có thể tận hưởng một ván bi lăn, vừa ngồi viết bản thảo vừa theo dõi ván chơi đang diễn ra, rồi rời khỏi công việc một lát để đến lượt mình đánh. Thể chất ông không được khỏe, và thường xuyên rơi vào cảnh nghèo khó, nhưng bất cứ nơi nào ông có mặt, ở đó chắc chắn sẽ tràn ngập sự náo nhiệt và vui tươi. Ông thản nhiên viết nhạc trên đầu gối, trên bàn, ở bất cứ đâu và bằng cách nào mà ông tình cờ có được; và cảm thấy thoải mái nhất khi vợ ông kể cho ông nghe mọi chuyện phiếm trong ngày lúc ông đang làm việc. Suy cho cùng, đó mới chính là nghệ sĩ thực thụ. Sự thất thường tuyệt đối không phải là thứ tạo nên sự vĩ đại của một con người, dẫu đôi khi họ trở nên vĩ đại bất chấp điều đó, nhưng phần lớn sự thất thường ấy lại được nuôi dưỡng cẩn thận qua sự tự phụ.

Đám tang của Mozart có lẽ là lời bình luận kỳ lạ nhất về danh tiếng và thiên tài từng được biết đến. Ngày ông hạ huyệt, thời tiết rất giông bão và tất cả những người đưa tang, vốn đã ít ỏi ngay từ đầu, đã tản mát hết từ lâu trước khi đến được nghĩa trang. Ông được an táng theo diện hạng ba, và vì ngày hôm đó đã có sẵn hai đám tang của người nghèo, một của bà đỡ và một của người khác, nên thi thể của Mozart được đặt chồng lên trên cùng. Chẳng có ai ở huyệt mộ ngoại trừ người phụ tá đào huyệt và mẹ anh ta.

"Ai thế?" người mẹ hỏi. -194-

"Một người chỉ huy dàn nhạc," người đánh xe tang đáp.

"Chà, lạy Chúa! Thế thì chẳng trông đợi được gì rồi. Nhanh lên nào!" Thế là vị thiên tài âm nhạc vĩ đại nhất đã giã từ cõi đời này như thế.

Nước Đức đã ban tặng cho chúng ta những nhạc sĩ vĩ đại nhất, nhưng họ lại để mặc những người khác phải chăm sóc, yêu thương và chôn cất những con người ấy—hoặc để họ ra đi theo "hạng ba."