Tới mùa đông thì việc tuần tra của cảnh sát quân sự ở Lodz được tăng cường. Có thêm nhiều trạm kiểm soát. Các tuyến đường thường bị ngăn cấm suốt mấy ngày đêm, xe cộ qua lại không có giấy phép đặc biệt đều bị cấm.

Nếu như mấy tháng trước các đơn vị quân đội khác nhau bao gồm toàn những người lớn tuổi mới bị động viên thì chẳng cần có sự quan sát đặc biệt cũng nhận ra ngay hiện nay binh lính hoàn toàn trẻ mà còn thấy bọn lính dã chiến lực lưỡng đã từng đặt chân chiến thắng trên các nước Đan Mạch, Na Uy, Pháp, từng phá tan binh đoàn viễn chinh Anh với những bằng chứng huy chương, huy hiệu, huân chương lấp lánh trên ngực chúng. Bọn này đã đến Ba Lan. Ưu thế về số lượng nhân viên quân sự trong các đơn vị cơ giới xe tăng và máy bay hoàn toàn chẳng vất vả gì cũng xác định được qua phù hiệu, quân hàm, huy hiệu đeo trên áo khoác ngoài. Những cuộc đi bộ dạo chơi hàng ngày trên một trong các đường phố chính để tính toán số nhân viên quân sự đi ngược chiều và phân loại chúng theo binh chủng đã cho Weiss khả năng đi tới một kết luận chắc chắn: trên lãnh thổ Ba Lan bọn Đức đang tập trung một tập đoàn quân xung kích rất mạnh.

Việc giải thể trạm trung tâm di dân kiều dân Đức gây lo lắng và chán nản cho thành phần nhân viên xưởng ô tô. Nhiều người đã bị đưa vào các đơn vị chiến đấu, và có khả năng đe dọa cả Weiss nữa.

Một bộ máy đặc biệt bảo vệ bí mật việc vận chuyển quân này hoạt động ở khắp mọi nơi.

Thành phần chỉ huy của bộ phận đặc biệt ăn mặc thường phục.

Các đơn vị xe tăng chỉ di chuyển ban đêm theo các tuyến đường cấm tất cả các loại xe khác. Trên trời, máy bay vận tải bốn động cơ “Lufthansa” kiểu lạc hậu rú ầm ầm để át tiếng động cơ xe tăng.

Trong nhiều vùng có công bố lệnh giới nghiêm và bọn tuần tra SS không cho ai đi vào những nơi đó nếu không có loại giấy phép cứ ba ngày đổi một lần. Trong giờ cấm đi lại, bọn sĩ quan hiến binh, tình báo cơ quan gián điệp, điệp viên của Gestapo kiểm tra giấy tờ của tất cả những người qua lại, kể cả bọn sỹ quan cấp cao. Biển hiệu của tất cả các loại xe đều đổi mới. Các nhân viên quân sự nếu bàn tán gì đó dù chỉ là liên quan giữa các cá nhân với nhau cũng bị trừng phạt nghiêm khắc. Trong điều kiện đó nên viên thư ký trưởng dứt khoát không nhờ Weiss nữa.

Còn Keller thì vì sợ phải ra mặt trận nên hắn nhìn tất cả những lái xe còn chưa bị xóa tên khỏi xí nghiệp bằng con mắt hằn thù.

Còn Papke thì anh cũng chẳng hòng nhờ cậy gì được nữa sau khi nhận được sự bổ nhiệm vào nhóm Gestapo đặc biệt tiếp nhận dân Do Thái từ các nước châu Âu bị Đức chiếm chở bằng các đoàn tàu đặc biệt sang, ngay từ bước đầu Papke đã phạm sai lầm. Hắn nhẹ dạ cho rằng nếu một người Do Thái bị đưa đến các trại tập trung thì phải cho họ có ngay cảm giác họ là ai và điều gì đang chờ đợi họ.

Hắn không để ý đến một điều là bọn Gestapo trong thời gian đầu đối xử rất lịch thiệp với người Do Thái, không coi khinh việc đỡ tay giúp những người quá già trèo lên thùng xe tải, âu yếm vuốt má trẻ con, chúc tất cả mọi người lên đường bình an…

Còn Papke lại đối xử rất thô lỗ để tỏ rõ trước các bạn đồng sự lòng trung thành tuyệt đối của hắn với tư tưởng quốc xã.

Và sự việc ra sao? Sau khi chuyến xe cuối cùng chở dân Do Thái đi khỏi, tên chỉ huy trưởng gọi Papke lại, khinh bỉ đưa con mắt lạnh nhạt nhìn bộ mặt vã mồ hôi của Papke quát:

- Đồ ngốc! Đồ đầu chì! - Và ra lệnh - Nhắc lại!

Papke bị loại khỏi nhóm đặc biệt. Và bây giờ hắn không mặc quân phục Gestapo với cái chức đại úy nữa mà chỉ mặc quân phục thường đeo quân hàm thượng sỹ, la cà ở những quán bia rẻ tiền, làm bạn với bọn lính thường. Nhưng lẽ nào trong tình hình như vậy lại không làm nên công trạng hay sao!

Papke trở nên đần độn đến nỗi quên cả thận trọng nói với Weiss:

- Đúng, tôi là một người thô lỗ. Nhưng tôi là một người thẳng thắn. Và khi con người bị chở đến chỗ chết thì tôi không thể làm ra vẻ như họ đang được đưa đến nhà nghỉ mát. - Rồi hắn giận dữ nói thêm. - Thằng ngốc Zimmerman của anh nó chở đến trại những hộp đựng loại hàng quý…

- Gì vậy? - Hầu như chỉ để tiếp chuyện, Weiss hỏi.

- Sản phẩm của nhà máy hóa học “Farbenindustry” - hơi ga “Cyclone B”[1], loại thuốc đắt tiền để diệt chuột, gián và người, - Papke lầu bầu nói.

Weiss nói giọng ngăn ngừa trước:

- Ông đã nói với tôi chuyện này hoàn toàn vô ích.

- Nhưng anh là bạn tôi.

- Dù sao chuyện đó cũng không nên nói. - Và Weiss rành rọt nhắc lại. - Ông đã nói với tôi rằng hơi “Cyclone B” chúng ta dùng để tiêu diệt tù nhân trong các trại tập trung. Đúng thế không?

- Ơ, cậu sao thế? - Papke sợ hãi nói lắp bắp. - Tại sao lại như vậy?

- Không tốt. - Vẻ chê trách, Weiss nói. - Bạ mồm bạ miệng là không tốt. - Và từ giã Papke mặc dù hắn còn định biện bạch điều gì nữa, và đề nghị Weiss quên những điều hắn nói. Nhưng Weiss bỏ hẳn chẳng hề thương tiếc, vì anh biết rằng bây giờ Papke sẽ giúp anh tránh được việc tuyển vào đơn vị chiến đấu vì dù sao đi nữa hắn cũng đã mắc câu. Dù trong hoàn cảnh nào đi nữa cũng không chịu gỡ hắn ra khỏi móc câu này, song cũng không nên làm hẳn quá sợ. Vì quá hoảng hốt, có thể hẳn sẽ tố cáo điều gì đó về Weiss hoặc đơn giản hơn - ngầm bắn anh. Bọn nhút nhát vì hoảng sợ thường có khả năng táo bạo. Còn nếu xử dụng hẳn lâu dài, thận trọng, từng chút một, có thể thu được điều gì đó có lợi. Nhưng lấy đâu ra thời gian để làm việc đó?

Ngay sau khi thu xếp được chân lái xe ở đây, Weiss gửi về Lviv một bưu ảnh mua ở quầy bán sách quân đội: một chú bé bụ bẫm ngồi trong chậu tắm với những ngón tay bụ bẫm đang bóp mũi mình.

“Chị Lieschen thân mến”, - đêm đó anh viết lên tấm bưu ảnh. - Em chúc mừng chị nhân ngày sinh. Cầu chúa bạn phước lành cho gia đình chị. Michel của chị.

Nhưng sau đó anh cẩn thận thấm một đầu góc khăn mùi soa vào chiếc chén con đựng nước sạch, rồi chấm đầu que diêm vót nhọn vào nước, khẽ viết để không làm xước mặt giấy tin mật mã về bản thân và việc sẵn sàng nhận tin qua điện đài.

Bà Dietmar thường đau đớn vì bệnh nhức đầu nên những lúc lên cơn đau thì không chịu nổi tiếng động ầm. Vì thế, bà đề nghị Weiss mang chiếc đài cũ hai bóng của bà vào phòng của anh đồng thời anh sẽ cho bà nghe các tin tức sau bữa ăn sáng.

Một tuần sau khi gửi bưu ảnh đi, Weiss dò theo làn sóng đặc biệt của đài, anh bắt được tín hiệu truyền đi riêng cho anh - thánh thót, khó phân biệt và gần gũi làm sao! Sau đó anh bắt đầu nhận được có hệ thống các tin tức từ trung tâm phát đi.

Nghệ thuật soạn các bản tin cực ngắn nhưng tuyệt đối rõ ràng, không kể đến khả năng văn học của người soạn, cũng như bất kỳ nghệ thuật nào khác, phụ thuộc vào chất lượng những tin tức thu lượm được. Nội dung của bản tin càng quý giá và có giá trị bao nhiêu, nó càng được chứa đựng nhiều hơn trong một số từ tối thiểu. Một số những phát minh to lớn của các tình báo viên nổi tiếng thu lại trong những dòng mật mã ngắn gọn phải đổi bằng sự lao động dũng cảm, lâu dài chiếm mất nhiều năm của cuộc đời người tình báo.

Giống như một phát minh khoa học, con đường đi tới đích là một công trình lao động nhiều năm không mệt mỏi, là chiến công được hoàn thành bằng một công thức ngắn gọn. Công thức này có thể ghi trên vỏ bao thuốc lá, mặc dù nó chứa đựng một sự thay đổi cách mạng toàn bộ phương hướng của một lĩnh vực nhận thức gì đó của con người. Sự phát hiện của người tình báo đôi khi chỉ rút ngắn trên vỏ bao diêm, nhưng có khi lại ảnh hưởng đến vận mệnh của nhiều quốc gia, nhiều dân tộc.

Nhưng cũng như đối với bất kỳ một công trình khoa học nào đều đòi hỏi vô số sự kiện, phải nghiên cứu và phân loại các sự kiện. Trong việc tình báo cũng thế, các sự kiện là tài liệu, việc phân tích chúng một cách từ phức tạp sẽ dẫn tới việc tổng hợp. Đó là sự tổng quát bằng một phát minh.

Thời kỳ tập cho quen với môi trường mới của Weiss giống như tình trạng của một sinh viên thực tập đã học thuộc lòng mọi công thức, nhưng chỉ trong sản xuất mới nhìn thấy sự thể hiện của những công thức này trong các máy móc khổng lồ, đồ sộ với hoạt động rất phức tạp của chúng và khác xa với những khái niệm trừu tượng thu lượm được qua các sách giáo khoa.

Cần phải bỏ nhiều năm tháng của cuộc đời để nghiên cứu một phương sách nhằm xác định năng lực của nó. Nhưng cũng có thể qua phòng thí nghiệm nhà máy xác định năng lực này làm bằng chất gì.

Việc phân tích một giọt chất đốt hay dầu máy mới có thể bàn nhiều đến phương hướng tìm tòi khoa học đang tiến hành ở trong nước.

Muốn xác định được giá trị của sự kiện và độ chính xác của nó, phân biệt được cái ngẫu nhiên với tính quy luật, đòi hỏi phải có sự bình tĩnh tuyệt đối của một bộ óc biết phân tích, phải có tri thức toàn diện, phải hoàn toàn có tính tự tin và phải có khả năng dũng cảm trong cái nhỏ bé nhìn thấy cái to lớn cái quan trọng, dù thoạt trông chỉ là cái nhỏ bé tầm thường không đáng kể, thậm chí không đáng chú ý đi nữa.

Hệ thống bảo vệ bí mật quân sự đã được các Cục của bộ tham mưu quân đội quốc xã nghiên cứu thảo ra vô cùng chính xác và hoạt động có hiệu lực. Nó tiếp thu tất cả những kinh nghiệm giá trị từ trong đại chiến thế giới thứ nhất và được gọt dũa đến hoàn chỉnh.

Về phần mình, các nước thắng trận cũng ném vào Đức cả một hệ thống gián điệp lành nghề, đứng đầu là các viên cố vấn của các sứ quán nổi tiếng trên thế giới. Và mặc dầu thế, bọn Đức vẫn che dấu được nhiều thứ khỏi con mắt dòm ngó của tình báo nước ngoài. Muốn thế, chúng phải có một hệ thống bảo vệ bí mật quân sự thật xuất sắc và những nhân viên được đào tạo lành nghề, nghiêm ngặt, biết giữ mồm giữ miệng. Mỗi tên đều nhớ như in trong đầu óc rằng bất kỳ một sự sơ hở, lầm lỗi gì đều bị tòa án quân sự nghiêm trị ngay tức khắc.

Việc phá tan chớp nhoáng quân đội các nước châu Âu và đỉnh cao chiến lược bọn Đức là đòn bất ngờ trên toàn tuyến Ba Lan - Pháp. Những điều đó không chỉ là chiến thắng huy hoàng của bộ máy quân sự Hitler, của lực lượng quân Đức, mà còn là sự khẳng định khả năng không gì so sánh được của quân đội và của cả hệ thống nhân viên giữ gìn bí mật mọi mệnh lệnh chiến đấu lẫn việc chuẩn bị thực hiện những mệnh lệnh này.

Mỗi chiến thắng ăn cướp ở một nước bị nạn lại khêu gợi cho tên lính Hitler ý thức hơn hẳn của dân tộc Đức đối với các dân tộc châu Âu, cũng như niềm tin mù quáng vào khả năng siêu phàm của Hitler trong việc điều khiển vận mệnh thế giới, thay đổi tiến trình lịch sử theo ý mình. Và ngay cả bọn sỹ quan Bộ tổng tham mưu nhà nghề từng coi mình là một phái đặc biệt, là loại được chọn lọc, từng lên mặt với dòng giống quý tộc, quân sự của mình, cuối cùng cũng phải cúi đầu trước “thiên tài” của Hitler - kẻ đã bao lần thô bạo và khinh bỉ bác bỏ cả những điều mà chúng thấy đúng rành rành. Hitler đã phỏng đoán những tham vọng to lớn của các cường quốc muốn biến nước Đức thành công cụ mù quáng trong tay, nhằm dùng Đức tấn công Liên Xô. Hắn đã khôn khéo lợi dụng tình hình này, dọa dẫm sẽ tố các cường quốc trên, dọa dẫm như một tên giết người thuê mặc cả đòi giá đắt hơn. Và hắn đã nhận được tiền đặt trước - đó là các nước châu Âu. Còn sau đó lại thọc dao vào bụng các ông chủ của hắn: đầu tiên là đánh Pháp gần chết, sau đó là Anh. Chính sách nham hiểm của nhà nước phát xít thể hiện trong chiến lược và chiến thuật của quân Đức, đòi hỏi phải giữ gìn bí mật quân sự. Nhiều chiến công của quân Đức đều nhờ vấn đề này.

Có thể ví quân quốc xã như một loài bò sát tham mồi đã nằm nghỉ lâu ngày, hình như còn đờ đẫn sau giấc ngủ, trên vũng máu lầy nhầy đọng lại sau chiến tranh thế giới thứ nhất, nhưng trong điều kiện đó lại phàm ăn tục uống nhét đầy bụng đủ cho cuộc sống của đất nước và tâm hồn con người. Dần dần nó được bao bọc bằng một lớp giáp kim loại nặng, mọc đủ các loại vũ khí, và mỗi tế bào nhỏ của bộ máy quân sự lại mọc thêm vẩy chèn vào một cách chắc chắn để bảo vệ, che giấu điều cần phải che giấu.

Sự bảo vệ trọn vẹn này được đảm bảo bằng cả một màng lưới phản gián khổng lồ và một kỷ luật nghiêm ngặt nhất có hiệu lực với toàn bộ thành phần nhân viên của nó không từ một ai cả. Mà kỷ luật duy trì được là do sự lo sợ bị trừng phạt nghiêm khắc vì mỗi sự vi phạm nhỏ bé nhất đến các điều lệ, nội quy có xét tỉ mỉ mọi khả năng, mọi sơ hở qua đó tin tức được bảo vệ nghiêm mật có thể lọt ra ngoài.

Weiss dự định bắt chuyện với bọn cấp thấp trong quân đội rồi đột nhập vào doanh trại các đơn vị đều không có hiệu quả. Các lái xe trong xí nghiệp theo lệnh của Keller không được trao đổi với nhau về các chuyến đi của mình. Ngoại trừ xe bọc thép của Zimmerman, còn tất cả các xe khác chỉ được chạy trong phạm vi thành phố. Nhưng Zimmerman không bao giờ nói đến công việc của mình và Weiss cũng không biết gì về công việc của hắn, trừ một điều là xe của Zimmerman một đôi khi chạy vượt quá ba trăm cây số - điều này có thể dễ dàng kiểm tra được qua đồng hồ chỉ cây số của xe. Nhưng dù lớp giáp sắt này có chắc chắn thế nào đi nữa để che giấu việc chuyển quân Đức, Weiss cũng có nhiệm vụ phải đột nhập được vào. Và đã đột nhập được. Cũng như những phát minh vĩ đại, điều này thật vô cùng đơn giản.

Thời gian cuối cùng này Keller trở nên coi thường Weiss đến mức trao cho anh chở ra ngoài thành phố toàn giấy lộn của đủ loại cơ quan cần phải đốt ngay. Ngay những chuyến xe đầu chở ra nơi đốt đã cho Weiss điều mà bấy lâu nay anh mất công tìm kiếm. Anh nghiên cứu các mảnh báo nước ngoài các tạp chí tranh ảnh, các hóa đơn cũ, cẩn thận xem xét và phân loại chúng. Chúng nói lên rằng các đơn vị tham mưu Đức từ các nước bị Đức chiếm đóng đã đến Ba Lan.

Anh cũng chẳng kinh tởm gì sản phẩm này của Đức. Qua các mảnh báo có thể xác định được rằng các đơn vị quân Đức đã từ các vùng nào của Đức đến Lodz.

Weiss nghiên cứu giấy báo bỏ đi say sưa và thích thú không kém gì các nhà khảo cổ nghiên cứu các vật mình tìm thấy.

Nhưng chẳng được bao lâu thì anh mất nguồn tin tức này và rất tiếc là anh bị lôi cuốn vào đó quá ít vì Keller cho anh thôi công việc chở giấy vụn. Vấn đề anh báo ở cuối bức thư mật mã thường kỳ, trong đó kể lại sự theo dõi sơ bộ của anh về việc chuyển các đơn vị quân Đức - tính cẩn thận vốn là bản chất của anh - sau khi anh đã kiểm tra tính chính xác việc phân tích các tin tức lấy được ở nơi thiêu hủy giấy báo bỏ đi và bằng cách theo dõi các số xe quân sự mới xuất hiện trong thành phố.

Khi ngồi trên xe một mình không bao giờ Weiss từ chối chở các quân nhân để tỏ vẻ lịch sự. Qua đó anh được trả công bằng những câu chuyện lung tung.

Lẽ nào lại có thể không quan tâm đến chàng thanh niên của mình, con người nhiệt tình và tận tụy như vậy, hơn nữa ngày ngày sẵn sàng ra đi với đại đội tuyển thêm người. Thực vậy, anh còn chưa ngửi thấy mùi mặt trận, nhưng anh đối xử với bọn lính dã chiến ra vẻ kính trọng, hỏi han xem vào phục vụ đơn vị nào thì tốt hơn.

Anh ca tụng không quân trước bọn lính xe tăng và bọn lính xe tăng trước bọn phi công.

Trong các cuộc đàm thoại ngắn ngủi sôi nổi này về sự ưu việt của loại vũ khí nọ đối với loại vũ khí kia, Weiss thu lượm được không ít các tin tức rất sống.

Một lần trong thành phố có cuộc vây bắt thường kỳ, Weiss trông thấy một thanh niên đang đứng ở hốc cửa có bộ mặt xanh như tàu lá. Anh ta nhìn quanh, tay phải đút túi. Weiss đỗ xe, tháo chiếc lốp dự trữ, tháo hơi, vẫy người thanh niên lại, và trao cho anh ta chiếc bơm, ra hiệu cho người thanh niên bơm lốp xe. Anh chàng làm theo.

Tuần tra đến, Weiss đưa cho chúng xem giấy tờ của mình.

Tên tuần tra hất đầu về phía người thanh niên hỏi:

- Còn tên kia đi với anh?

Để tránh trả lời thẳng, Weiss nói không rõ ràng:

- Đại tá gọi xe đến, thế là chúng tôi bị chậm.

Tuần tra bỏ đi.

Bơm lốp xong, người thanh niên vẻ dò hỏi nhìn Weiss rồi hỏi bằng tiếng Đức:

- Tôi có thể đi được chứ?

- Tôi có thể trả công cho anh bằng một đoạn đường.

Người thanh niên do dự một lát, rồi như quyết định điều gì đó táo bạo, ngồi vào xe cạnh Weiss.

Hồi lâu họ im lặng.

Cuối cùng người thanh niên không chịu được nữa, hỏi:

- Tại sao anh lại giúp đỡ tôi?

- Vì anh đã giúp tôi, - Weiss nói - Anh đã bơm lốp xe.

- Một người Đức kỳ lạ.

- Ở điểm nào?

- Thì chính anh đã giúp tôi, - người thanh niên ngang ngạnh nhắc lại, - rồi chở tôi đi - Mà tôi lại là người Ba Lan.

- Tôi biết.

- Anh là ai? Một người Đức tốt à?

- “Tốt” nghĩa là thế nào?

- Chứ như bọn đó, - anh thanh niên giơ nắm đấm lên.

Weiss nhún vai.

- Chào mặt trận đỏ? Thế anh không biết à?

- Không, - Weiss đáp.

- Thế thì anh giúp tôi làm quỷ gì? - Anh thanh niên Ba Lan nổi nóng.

- Thế anh trông thấy những người Đức đỏ ở đâu?

Nét mặt người thanh niên tái xanh đi.

- Còn anh, thì ra là người của Gestapo, phải không? Đóng kịch hả? Đã tóm được rồi, hả? - Rồi vội thọc tay vào bên phải.

Không thèm quay người lại, Weiss khuyên anh ta:

- Đừng nổi nóng! Hãy đếm từ một đến mười và suy nghĩ đi!

Sau đó họ lại im lặng.

- Tôi xuống chỗ này đây. - Anh thanh niên nói to, mở cửa xe và quay lưng ra ngoài để xuống.

Weiss cúi người xuống:

- Thế còn tiền?

- Tiền gì? - Anh thanh niên ngạc nhiên hỏi.

- Tiền đi xe.

Anh thanh niên móc túi lấy mấy đồng tiền đã nhàu nát, nói:

- Từng này anh không đủ mua một bao thuốc lá.

- Thôi được, đưa đây. - Weiss nghiêm giọng nói. Cất tiền vào túi, anh mỉm cười nói tiếp: - Thế anh nghĩ rằng người Đức chở anh không công à?

Anh cho xe quay đầu. Nét mặt bối rối và ngạc nhiên của người thanh niên vút thoáng qua. Anh ta rụt rè vẫy tay. Weiss không đáp lại.

Và mặc dù Weiss đã nghĩ kỹ đến vấn đề này cho nên anh lấy tiền xe của người thanh niên Ba Lan, do đó giúp anh ta thoát - nhưng chính đó cũng là hành động tự do quá trớn mà anh không có quyền như vậy.

“Không tốt, đồng chí Belov ạ, - anh thầm nói với bản thân. Nhưng rồi bỗng nghĩ lại - Nhưng câu chuyện cái lốp xe cũng thật khôn khéo. Tất cả bọn lái xe Đức đều làm như vậy. Chúng bắt bất cứ người Ba Lan nào đi qua phải bơm lốp xe. Thế là mình cũng bắt…”

Nhưng mấy ngày sau, khi trên đường phố một tên lính Đức say rượu tạt vào nhà một phụ nữ mặt tô son đánh phấn và người phụ nữ lao về phía Weiss van lạy xin anh bảo vệ. Weiss lại lặng lẽ đẩy người đàn bà ra và bỏ đi. Weiss đã bỏ đi, vẻ thờ ơ lạnh nhạt như là tất cả những chuyện đó xảy ra ở thế giới bên kia. Sau sự việc với anh thanh niên, Weiss còn tự phê phán mình, còn tự “cạo” mình một thời gian dài. Anh hiểu rõ rằng những dấu tích của con người Xô Viết, những nét đặc biệt về đạo đức của anh ở đây thật nguy hiểm, và có hại, chẳng khác gì sự thương hại của người bác sĩ giải phẫu. Anh đã thờ ơ đi qua người phụ nữ bị đánh đập, vì anh hiểu rằng nghĩa vụ của anh còn cao hơn những tình cảm đó.

Mấy ngày liền anh chở một tên Đức ở địa phương - tên chủ hãng Kluge, ủy viên Ban chỉ huy đội năm ở Ba Lan mà các đội viên tích cực của tổ chức này đã tiến hành nhiều hoạt động phá hoại trước ngày đột nhập của Hitler, và sau đó thi hành các trách nhiệm làm tay sai Gestapo.

Hắn người to lớn, nặng nề, chân ngắn, mặt bị thịt, khổ sở vì bệnh hen, biết Weiss từng ở miền Baltic, Kluge hỏi giọng quở trách:

- Theo kinh nghiệm của chúng tôi, những thanh niên như thế này cần phải giữ lại ở bên đó để chờ sau này các anh sẽ lập ở bên đó một lò giết lợn mới phải.

Weiss hỏi:

- Ông cho rằng chúng ta cũng có khả năng như vậy?

- Tôi nghĩ thế…

- Thế chúng ta tại sao lại bỏ đi?

- Đó chính là, vì sao? - Kluge cau có nói. Và bỗng nhiên hắn mỉm cười, dịu giọng - không sao, anh bạn trẻ, tất cả là ở tương lai.

Trong hãng của Kluge có chừng vài chục tù binh Ba Lan và Pháp làm việc. Nhưng hắn lấy thứ tự lần lượt đi vận chuyển đá dăm để làm đường, còn lùa tất cả tù binh đi đập đá. Hắn còn bố trí con trai và con rể làm cai tù ở đó. Bây giờ Kluge bận túi bụi về việc đi lấy tù binh mới về cho hãng, biện bạch rằng những tù binh của hẳn đang chết dần vì bệnh kiết lỵ.

Weiss hỏi:

- Thế mùa đông ông dùng chúng để làm gì?

Kluge trả lời:

- Nhu cầu chính trong vấn đề nhu cầu thực phẩm là lợn. Mà một cơ sở của tôi đã cần hơn chục đứa rồi, tôi có bốn cơ sở được thưởng huy chương đó. - Hắn hỏi Weiss - Hiểu chưa?

- Chưa. - Weiss nói.

- Thì anh hãy hiểu lũ do tôi nuôi không chịu nổi sự cạnh tranh như vậy. Sẽ có nạn dịch, và thế là hết!

- Dịch lợn?

- Thôi đừng có giả vờ! - Kluge mỉm cười, nói thêm vẻ thành thạo: - Những người khác thu xếp chu đáo hơn những người có cơ sở ở gần trại tập trung ấy. Khi đi làm lùa chúng vào trại, còn thức ăn thì có luôn ở trong trại rồi. Con sẽ thành ông chủ con ơi, phải học đi! - Im lặng giây lát, hắn nói tiếp: - Thời kỳ thế giới thứ nhất[2], ông cụ nhà tôi có các tù nhân Nga làm việc. Gầy còm, khô khan, nhưng gân cốt khá lắm, đến gần bọn chúng thật nguy hiểm, một tên dùng xẻng phang mất một tai của ông cụ.

- Chỉ có một thôi? - Weiss hỏi.

- Phải, một thôi.

- Tức là hắn phang trượt. - Weiss nói.

- Phải, Kluge nói, - phang trượt. - Hắn đăm chiêu nghĩ rồi co rúm người bảo - Nếu như tôi có bọn tù binh Nga mà không có súng lục thì đừng hòng đến gần chúng, kể cả tên đã nằm liệt. Hắn có thể túm lấy chân. Điều đó tôi biết rõ.

- Chắc ông cũng tính toán đến bọn tù binh Nga thì phải?

- Một khi có chiến tranh tức là có tù binh.

- Mà sẽ có chứ?

Kluge nhún vai và cũng hỏi lại:

- Mà tại sao theo anh, ở phủ thống sứ lại có nhiều đơn vị quân mới như vậy?

•º•

Keller nói cho Weiss biết kể từ hai giờ ngày mai anh không phục, vụ cho Kluge nữa.

Sáng hôm sau Weiss lại chở Kluge đến các cơ quan khác nhau. Sau đó, hắn ra lệnh chở hắn đến khu ruộng của hắn. Trước lúc hai giờ Weiss cho xe chạy vào một con đường hẻm lầy bùn vì mưa. Đồng hồ chỉ hai giờ, anh dừng xe lại, mở toang cửa và tuyên bố:

- Ông Kluge, thời gian ông sử dụng xe đã kết thúc.

Weiss mở ngăn hành lý lấy vali của Kluge đặt xuống đất. Hành lý của hắn để trong cabin anh cũng làm như vậy.

Kluge nói:

- Tôi còn phải đi năm mươi hai cây số nữa, tôi sẽ trả thêm tiền, không nên bỏ một người đáng kính trọng ở giữa đường thế này.

- Xin mời xuống xe! - Weiss nói.

- Tôi không xuống!

Weiss cho xe quay đầu và đi về phía ngược lại.

- Nhưng đồ đạc của tôi còn ở bên đường!

Weiss im lặng.

- Dừng lại!

Weiss hãm phanh.

Kluge lục ví tiền của mình, sau đó dúi cho anh nắm bạc. Weiss, đẩy tay hắn ra.

- Thôi được! - Kluge nói. - Mày sẽ không thoát khỏi chuyện này đâu!

Hắn xuống xe và bắt đầu loạng choạng đi, nhầy nhụa trong bùn lầy - tiến lại chỗ đồ đạc của hắn.

Trở về gara, Weiss báo cáo rằng Kluge muốn giữ xe lại.

Keller nói:

- Lệnh là lệnh. Anh phải bắt ông ta xuống xe đúng lúc hai giờ, kể cả khi đang ở giữa đồng cỏ đi nữa.

- Tôi đã làm đúng như thế. - Weiss nói.

Anh có cảm giác như là những ngày vừa qua anh đã chở trong xe một con súc vật bẩn thỉu gì đó.

Anh rũ vỏ đệm xe, và cảm thấy trong xe bốc ra mùi hôi thối.

•º•

Ngày làm việc mười, đôi khi mười hai giờ đã làm kiệt sức cả những lái xe khỏe mạnh nhất. Weiss phải có sức dự trữ cả về thể lực lẫn tinh thần để đến khi kết thúc công việc ở xí nghiệp, còn phải dành cho công việc chính của anh, công việc đòi hỏi tập trung lớn nhất, tổng quát và tự chủ.

Con người đôi khi không nhận thấy rằng khi bị mệt mỏi sẽ mất đi một phần nào đó của độ nhậy cảm, mất đi những khoảnh khắc nhỏ bé cần thiết để chớp nhoáng tìm ra cách giải quyết trong một hoàn cảnh phức tạp không nhìn thấy trước. Có thể vượt qua sự mệt mỏi bằng sức mạnh của ý chí, nhưng làm thế nào biết được nhận thức của con người có làm cho sự mệt mỏi chậm lại được hay không, cái nhận thức buộc phải tác động không ngừng vào cái “tôi” thực sự và cái “tôi” thứ hai của con người áp dụng cho anh lái xe Weiss. Vả lại, từ chỗ kết hợp sự suy nghĩ kép này đòi hỏi phải tạo ra được một cái duy nhất trả lời cho những mục đích và nghĩa vụ của anh.

Những ngày gần đây sự mệt mỏi về thần kinh, về tâm hồn, về thể lực hoặc bị đẩy ra khỏi con người Weiss mà điều này mang lại cho anh nguồn động viên rất lớn - anh cảm thấy mình - đúng mình là Weiss, không có chút gì của quá khứ cả - ngoài những ký ức về một thế giới khác - nơi anh đã sống và trưởng thành. Hơn nữa, nhiệm vụ quá sức anh cộng với sự mệt nhọc do nhiệm vụ gây nên đã giúp anh đỡ buồn nhớ Tổ quốc, ngủ ngon lành, không mơ mộng, không bị chìm đắm vào những ký ức làm cháy bỏng tâm hồn. Chỉ có một lần anh nhận ra rằng ban đêm anh đã khóc lúc anh mơ thấy đôi bàn tay của người cha bốc lên mùi mạt cưa sắt.

Sau mấy tháng trời này Weiss đã thấm thía sâu sắc một điều mà ngay cả việc học tập tinh tế nhất, cả việc luyện tập ý chí, đầu óc quan sát và sự tiếp thu nhậy bén cũng không thể cho được: sự căng thẳng quá mức, trong đó lúc nào anh cũng không chịu thoái lui để trở thành một con người cũng giống như những kẻ ở xung quanh anh mà cái thời kỳ lịch sử dài tồn tại của dân tộc lẫn chế độ sinh hoạt xã hội của nó đã in dấu thành tập quán, thói quen, nhận thức, đặc điểm của họ - sự căng thẳng đã lìa khỏi anh.

Thế là hoàn thành thắng lợi sự hóa thân thành con người mới - điều mà đồng chí giáo viên huấn luyện anh vẫn thường nhắc trước với anh. Thành công này đến như một kết quả to lớn, của trí óc, ý chí và trí nhớ.

Giờ đây không còn là sự lừa dối nữa mà là cảm giác vững chắc của con người anh cần phải trở thành. Nhìn lại từng nét dự kiến về con người Weiss để biến thành tâm can của mình, đồng thời làm mất đi những gì của chính bản thân mình. Và Weiss không những có khả năng sống tự lập, mà còn phải hoàn toàn phục tùng người đã đeo chiếc mặt nạ lên mặt mình.

❀ ❀ ❀

[1] Hơi “Cyclone B”: một loại hơi xoáy, độc, bọn Hitler dùng để giết người hàng loạt. ND.

[2] Ý nói đại chiến thế giới lần thứ hai. ND.