Số lái xe chuyên nghiệp ở gara vẻn vẹn chỉ có hai ba người. Số còn lại kiếm được chỗ trong bộ phận hậu phương là nhờ có các mưu mẹo khác nhau và bổ sung cho phần thiếu kinh nghiệm bằng cách khúm núm quỵ lụy trước bọn chỉ huy và hăng hái ganh đua về lòng trung thành với quốc trưởng.

Nguyên là những chủ hiệu nhỏ, con cái điền chủ, chủ các xưởng thủ công, chủ các tiệm rượu hay khách sạn rẻ tiền, tay sai hoặc bồi bàn chạy giấy hoặc mối lái của các công ty không tên tuổi - những người làm các nghề khả nghi, tất cả bọn này có ưu thế về xã hội đáng tin cậy cả về chính trị và sinh hoạt so với công nhân, thợ nguội, thợ cơ khí sống tập tập trung trong nhà máy.

Một lần Vogt, thư kí trưởng của phòng tham mưu giao thông ra lệnh cho Weiss đi tìm thợ chuyên sửa chữa máy chữ. Weiss đề nghị để anh tự làm. Rồi không những anh chỉ sửa được máy, lau sạch máy cho Vogt, mà anh còn làm cho hắn kinh ngạc thú vị về khả năng và tốc độ đánh chữ khi anh kiểm tra lại độ chính xác của máy. Và thế là Vogt quyết định dồn cho người lính trơn này một phần công việc hắn được trao trong thời gian đó. Lối cấp trên bóc lột cấp dưới ở đây được coi là lẽ thường tình và quán triệt tất cả, từ trên xuống dưới. Hắn ra lệnh cho Weiss đến phòng giấy vào buổi tối, nhưng dặn trước là không được cho ai biết.

Vừa đánh máy, Weiss vừa thu lượm và nhớ kỹ các tư liệu quan trọng. Quá trình luyện tập lâu dài mà anh trải qua để gần như một cái máy, ngay sau khi đọc một lần là nhớ được hàng chục trang sách đã giúp ích cho anh. Và cũng trong những giờ phút này anh lại thầm cám ơn thầy dạy của mình đã khẳng định rằng người tình báo càng có nhiều tin tức chuyên nghiệp độc đáo bao nhiêu thì trước mắt anh ta khả năng ngụy trang mở ra càng rộng và sự phụ thuộc vào những người trung gian càng giảm đi bấy nhiêu. Ở trong nước, khi Weiss đánh máy chữ thành thạo, đồng chí giáo viên đã đánh giá cao kết quả này hơn cả việc nắm vững vũ khí kiểu nước ngoài.

Đến đêm, Weiss ngồi ghi lại những tư liệu này bằng mật mã, chuyển bảng mật mã này sang các trang của một trong các cuốn sách của con trai bà Dietmar, rồi đặt cuốn sách lên tầng trên của tủ sách, nằm xuống ngủ với tâm trạng rất thỏa mãn. Thế là công tác bắt đầu có kết quả.

Tiếc rằng sau đó lại không được may mắn cho lắm. Keller trở nên lạnh nhạt với anh, vì không nhận được chứng thực gì về Weiss của nhân viên Gestapo Papke. Hắn bèn chuyển anh sang lái xe tải hàng.

Weiss đành phải chuyên chở ra ga đủ các loại hòm xiểng và các bọc đủ loại - mà bọn thống trị ở thành phố này cướp được. Những của cướp đoạt này bọn Đức thực hiện theo kế hoạch nghiên cứu từ lâu, rất cẩn thận và chu đáo. Bọn chúng có các nhân vật chuyên phụ trách tính toán tất cả những thứ lớn nhỏ có giá trị.

Việc phân chia đồ quý giá này được tiến hành phù hợp với địa vị, danh hiệu, chức vụ của tất cả những tên nào xứng đáng với công lao đóng góp vào thắng lợi của quân đội quốc xã.

Bọn sĩ quan quân đội cấp cao sau khi nhận được tin tức của bọn Gestapo quen biết hoặc của bọn phản gián thuộc cục tình báo Đức về những người Ba Lan nào cần trấn áp, bèn vội vã viện cớ rằng phải chuyển đến nhà này một tên nào đó cấp dưới của chúng. Và sau khi đã ngạo mạn xem xét đủ các tranh ảnh, đồ sứ cổ, đồ gỗ lâu đời, đồ đồng bèn ghi dấu vào sổ tay của chúng. Bọn này cũng chẳng thẹn thùng gì mở tung các tủ quần áo, tìm hiểu xem có chiếc áo choàng, áo khoác nữ nào bằng lông có giá trị hay không. Rồi sau khi trấn áp xong chúng lại đến và lần này ra lệnh cho họ hàng của gia chủ phải đóng gói những đồ chúng cướp đoạt để không bị hư hỏng trong khi vận chuyển về Đức.

Và những “hảo hán” này của quân đội quốc xã - những con cháu của bọn đại địa chủ quý tộc Đức quen ngạo mạn lên mặt cho rằng làm lính - đó là con đường danh dự. Những bộ mặt đầy vết sẹo vì đấu súng mà nguyên nhân chỉ là một câu nói bóng gió cỏn con hầu như cũng đã chạm đến danh dự cá nhân của chúng. Thế mà bây giờ trên ghế giữa phòng khách của nhà người khác, chúng đeo thanh gươm của ông cha chúng giữa đôi chân bó chặt. Trong chiếc quần chẽn đầu gối hết sức cẩn thận theo dõi xem, họ hàng của những người có thể bị đem đi xử bắn, tay run bần bật gói vào trong rơm rạ, trong giấy, trong bông tất cả những đồ quý giá khác nhau của gia đình họ như thế nào.

Bọn nhỏ nhen này còn chi li bắt những con người bất hạnh không những chỉ lập bảng kê khai các đồ bị tịch thu mà còn rườm rà bắt họ ghi lại xuất xứ của những đồ cổ này và phải xác thực những điều họ viết bằng chữ ký ở dưới.

Trong suốt chuyến đi Weiss không có quyền dừng lại trước khi tới ga. Sau khi dỡ hàng xe lại bị khám xét kỹ, ghế trong cabin của lái xe bị lật tung. Các hòm dụng cụ cũng phải mở toang ra. Lính có thể ăn cắp. Sĩ quan thì không bao giờ.

Khi Weiss đứng bên cạnh ngôi nhà đang khuân của cải ra chất lên xe của anh, anh cảm thấy có những con mắt hằn học của người qua đường nhìn thẳng vào mắt anh, như muốn nhổ vào mặt anh. Những lúc đó anh chỉ nghĩ đến nhiệm vụ mới bắt đầu và còn lâu dài. Anh phải kiên trì, phải cương nghị cả nhẫn nại hòa vào cuộc sống này và phải giữ được trọn vụ tính thụ động, trở thành Johann Weiss, chiếm được cảm tình của bọn ở xung quanh, phải học thành thạo thái độ thân mật xu nịnh đối với chúng, thậm chí đối với bọn quốc xã cần phải tìm ra những chiếc dây đàn người để gẩy chơi…

Đã lâu Weiss không gặp Papke. Thế mà bỗng nhiên hắn đến gara và mỉm cười ngượng nghịu một cách lạ lùng. Hắn nói rằng hiện nay ở Lodz hầu như không còn một người “Riga” nào nữa[1], và hắn thấy nhớ các bạn đồng hương. Liệu Weiss có đến với hắn một tối được không?

Mọi buổi tối Weiss đều bàn công việc ở văn phòng tham mưu, Phốc đã bóc lột anh bao nhiêu mà hắn có thể. Nhưng lẽ nào ngài đại úy Gestapo ra lệnh cho anh nghỉ một tối mà cả niềm tin của tên thư ký trưởng phòng đối với người lái xe lại không được nguyên vẹn sao.

•º•

Mùa đông bắt đầu bằng những buổi chiều sớm tối tuyết ấm ướt như có mùi thối chảy lan khắp các hè phố. Vừa rồi một tổ chức kháng chiến trong nhà máy điện bị phát hiện. Những người tham gia đều bị xử bắn. Những công nhân mới qua Gestapo kiểm tra, rõ ràng là được tin cậy, nhưng lại không có kỹ thuật. Ánh đèn ngoài phố lúc bắt đầu thì vụt sáng lóe lên tới mức hình như bóng đèn không chịu được điện thế cao sẽ nổ tung ra như những trái lựu đạn, lúc thì lại mờ yếu đi, lúc thì nhấp nháy như đùa nghịch, lúc thì rung rinh như hơi sợ hãi và thường liên hồi như vậy nên trên đường phố quét dài những bóng đèn như những bóng ma.

Gót giày của bọn lính tuần tra vẫn nện hùng hổ đều đều nghe rầm rập giống như âm thanh của tiếng đóng quan tài. Nhịp đi chiến thắng tượng trưng cho một bạo lực đần độn, thô lỗ và mất tính người như gọt bằng đá ra.

Khách đi đường bỗng nhiên bị một vòng tròn trắng chiếu vào mặt giống như vừa bắn ra khỏi chiếc đèn pin của tên lính tuần tra. Từ trong bóng tối vụt hiện ra một bộ mặt méo mó vì sợ hãi, nói đúng hơn, không phải vì sợ hãi mà bị biến đổi vì nhớ lại nụ cười của chứng động kinh. Đôi mắt bị lòa đi mấp máy như người nhận án tử hình. Không ồn ào, hầu như trong khoảnh khắc xuất hiện những bộ mặt này rồi lại cũng không ồn ào biến mất trong khoảnh khắc để rồi lại xuất hiện và lại biến đi. Sự ẩn hiện nhịp nhàng nối tiếp nhau của những bộ mặt này hầu như trùng với dáng đi nặng nề của bọn lính tuần tra.

Hình như, những bộ mặt này biến đi không phải vì chiếc đèn pin của đội tuần tra phụt tắt mà là vì âm thanh cộc lốc của gót giày nện xuống mặt đường. Chúng đã giày xéo lên chính tâm hồn người Ba Lan - một tâm hồn bị căng ra, bị chà đạp. Và, bọn quốc xã không phải đang đi trên mặt đất mà đi trên thân thể của nhân dân.

Thả mình trong việc chứng kiến nỗi đau khổ tràn đầy của một dân tộc đang bị nô lệ, Weiss bàng quan nghe cái giọng càu nhàu của Papke và đã mấy lần anh trả lời không đúng câu hỏi. Tự nhận ra điều đó, anh cố hết sức thoát ra khỏi những ấn tượng không vui và lại trở về với con người Weiss. Weiss hỏi đầy sảng khoái:

- Thưa ngài đại úy, kết quả công việc của ngài ra sao? Tôi tin rằng mọi việc đều tốt đẹp!

Papke mỉm cười khó hiểu và bỗng nhiên thân mật nói:

- Khi nào chỉ có tôi và anh, anh có thể gọi tôi là Oskar. Trước kia có hai ba người bạn thân từng gọi tôi như vậy.

- Ồ, ngài đại úy, xin cám ơn ngài!

- Oskar! - Papke nhắc lại và cất giọng đầy ai oán - một người đã trở thành đại tá và bây giờ không còn thèm dòm ngó đến việc gọi tôi là Oskar nữa, còn tôi thì không dám gọi ông ta Paul. Một người nữa bị đưa vào đơn vị phạt, và nếu như có dịp được gặp anh ta, tôi cũng không cho phép anh ta xưng hô với tôi bằng tên suông[2].

- Còn người thứ ba?

- Tôi đã từng dặn anh ta không được nói điều gì thừa với tôi, thế mà rồi anh ta vẫn cứ nói Tôi thực hiện nghĩa vụ của mình.

- Tôi hiểu. Thế còn nếu tôi dám nói điều thừa khi chuyện trò với ngài!

- Cuối cùng thì tôi cũng có thể sống nổi mà chẳng cần có ai gọi tôi là Oskar. Mặc dù tôi rất muốn bạn bè gọi tôi như thế.

Weiss để ý ngắm diện mạo Papke, anh nhận thấy có một cái mới mà trước kia vốn không bao giờ có. Đó là nét buồn phiền thất vọng. Chiếc cằm nhỏ bé nhăn nheo thiểu não hếch lên, chiếc môi dưới dày mọng bực mình trễ xuống, trên chiếc trán thấp những nếp nhăn lộ ra rõ hơn, mí mắt trũng xuống, đôi mắt đầy mạch máu sưng đỏ lên. Papke đi lê từng bước chân, thậm chí không thèm chào cả bọn cấp cao hơn, - chắc cũng biết là chẳng có ai nguyện vọng kết giao với các nhân viên Gestapo. Đôi tay lạnh cóng thọc sau vào túi áo choàng, chiếc mũ lưỡi trai chỏm cao hơi kéo chụp xuống làm căng phồng đôi tai to đầy lông.

Papke nói rằng hắn không muốn đến cửa hàng bia của lính, nhưng Weiss lại không được phép vào tiệm ăn của sĩ quan, và nói chung, tốt nhất là ngồi vào một chỗ hẻo lánh nào đó để tự do nói với nhau về quá khứ, vì thực ra ở Riga sống cũng không đến nỗi nào.

Không phải nghĩ lâu, Weiss mời hắn về phòng mình.

Papke thấy thích bà Dietmar, thậm chí thái độ ác cảm công khai của bà hắn cũng chỉ coi là biểu hiện của giai cấp quý tộc. Vào buồng Weiss, hắn đặt lên bàn chai rượu trắng lấy ở túi chiếc quần chẽn đầu gối ra và đưa đôi tay lạnh cóng đặt lên thành gạch tráng men của chiếc lò sưởi kiểu Hà Lan trong khi chờ đợi Weiss chuẩn bị thức nhắm. Hắn phàn nàn rằng ở đây người ta đánh giá hắn không đúng mức. Hắn tính rằng hắn phải cao hơn cả về danh hiệu lẫn chức vụ. Hắn nói rằng Funk là một thằng xỏ lá, ăn quỵt.

Papke cho rằng Funk là tên gián điệp hai mặt - của cả Gestapo lẫn cục tình báo Đức. nhưng rõ ràng là hắn đặt hy vọng vào cục tình báo. Và theo các nguồn liên lạc không ai biết hắn đã chuyển cho các tình báo những tin tức quý giá hơn, nhờ đó Canaris đạt được việc thu thập tất cả các nhân viên gián điệp cũ của quân đội Đức - các cán bộ kỹ thuật, chuyên gia có kinh nghiệm của đại chiến thế giới thứ nhất. Canaris đang mơ ước trở thành nhân vật được quốc trưởng tin cậy nhất và đang khao khát thu vào tay mình tất cả các ngành tình báo, gián điệp của Gestapo của đảng quốc xã, của bộ ngoại giao. Nhưng quốc trưởng không bao giờ cho phép tập trung những lực lượng như vậy vào tay một người. Gestapo - dò la đảng, và đụng chạm đến đảng thì chẳng khác gì xâm phạm đến toàn lực của chính đảng xã hội dân tộc. Và Papke như cũng muốn nhắc qua rằng hắn là đảng viên quốc xã từ năm 1934, nhưng bọn chơi trội đã chiếm hết các chức vụ cao trong khi hắn tận tụy phục vụ quốc xã ở bên Latvia. Chiếc cằm của hắn lại nhăn nhúm thành một cục nhỏ, còn chiếc môi dưới rất đầy nước miếng thì trễ xuống vẻ tức giận.

Uống ừng ực liền mấy cốc rượu trắng, Papke trở nên rời rã cả người, mệt lử và nhìn Weiss bằng đôi mắt uể oải, mờ đi vì nước mắt trào ra. Hắn kể rằng mới đây, hắn - một đảng viên quốc xã lâu năm - một người có trách nhiệm đã bị sỉ nhục. Một đại tá, trước kia là bạn của hắn, ra lệnh cho hắn bắt một người trên phố và dẫn tới chỗ mà hai viên mặc thường phục sẽ ra lệnh - hai tên này Papke nhận ra là gián điệp của Gestapo. Ra tới ngoài thành phố hai tên này bắt đầu tra tấn người bị bắt bằng những ống cao su có nhét cát bên trong cho nặng. Bọn này đòi người bị bắt ký vào một tờ giấy gì đó nhưng người này không chịu đồng ý.

Chính bản thân Papke còn chưa bao giờ tra tấn một ai cả. nhưng hắn đã từng thấy đồng bọn tra tấn cộng sản trong các hầm của tổng cục chính trị trung ương. Hắn nhớ lại nhưng phương pháp tra tấn lành nghề và đề nghị một trong hai tên này áp dụng đối với tên bướng bỉnh.

Thế là có kết quả, người này phải ký vào giấy. Lúc đó hai tên này ra lệnh cho Papke chở kẻ bị bắt đi đâu mà người này muốn, còn chúng lại tự đi bộ. Sau khi bị tra tấn nên thân, lúc tỉnh lại người này được Papke đỡ dậy, bắt đầu lồng lộn chửi bới… Và Papke hiểu rằng sự việc không liên quan đến tội phạm chính trị, mà chỉ với một thương gia - bạn cùng cánh của hai tên này. Và tờ giấy đòi hỏi phải ký tên vào chỉ đơn giản là một chứng từ thương mại. Bây giờ dù người này đã hùn vốn nhiều hơn vào một nhà máy thuộc da tịch thu của người Ba Lan, nhưng lợi nhuận người này thu được sẽ ít. Anh ta bảo rằng sẽ báo cho Gestapo về việc Papke tham gia vào vụ này.

Nhưng khi Papke nói với đại tá rằng hai tên mặc thường phục chỉ là bọn phiêu lưu, đã lừa dối hắn thì tên đại tá lại làm bộ như là không hiểu Papke nói gì. Sau đó hắn tỏ vẻ hiểu rõ câu chuyện bèn bảo Papke đã lạm dụng địa vị của mình ở Gestapo đồng lõa với việc ăn hối lộ, và vì thế đáng tội xử bắn. Nhớ lại tình bạn cũ, tên đại tá sẽ không báo cáo về Papke, nhưng nếu tên thương gia này chạy chọt đến tận các nhân vật cấp cao thì mặc cho Papke tự trách mình.

Kể lại sự việc, Papke không giữ kẽ gì cả, khóc rưng rức, nước mắt chảy ròng ròng màu xám đục, môi run lên. Rồi điên cuồng nhắc lại:

- Người ta làm nhục tâm hồn tôi, một đảng viên quốc xã lão thành. Và tôi phải im lặng chịu thế!

- Thế tại sao ông không báo cáo cho đảng về hành động của ông đại tá?

Bỗng nhiên nước mắt Papke ráo hoảnh.

- Tôi chẳng đã nói với anh: Gestapo - đó là đảng. Đảng là Gestapo. Danh dự người đảng viên quốc xã không cho phép tôi làm như vậy.

- Nhưng đại tá là một đảng viên không tốt, vì ông ta lấy của hối lộ.

- Không, Weiss ạ, anh không đúng, - Papke lắc đầu. - Ông ta thực ra thông minh hơn tôi đã nghĩ nhiều. Cuối cùng, đó là một trong các biểu hiện của khả năng chúng ta vươn lên cao trên tầm đạo đức của những thằng ngốc nhẹ dạ, để khẳng định sự thống trị của cá nhân mạnh mẽ. Và nếu anh muốn biết, tôi xin sẵn sàng phục vụ đại tá và tự hào rằng hồi nào đó ông ta là bạn của tôi.

Weiss chăm chú theo dõi biểu hiện trên nét mặt Papke, kiểm tra xem trên đó có gì là bóng dáng của sự giả dối hay không. Không, viên đại úy tỏ ra chân thành sùng bái trước sự may mắn của người bạn cũ.

“Mày thật là một tên nô lệ và khốn kiếp!” - Weiss nghĩ thế rồi nói:

- Thưa ông đại úy, đối với tôi ông đáng là tấm gương của người đảng viên quốc xã và của lòng trung thành với lý tưởng.

- Oskar! Hãy gọi tôi là Oskar! Tôi thấy dễ chịu khi người ta gọi tôi theo tên, - Papke phàn nàn đề nghị. Rồi chân thành thú nhận - Ở Latvia tôi phần nào cảm thấy tự tin hơn ở đây. Ở đây, mỗi bước đi tôi thấy khó khăn như đi trên băng giá. - Hắn thở dài. - Ở Riga tôi không những biết mỗi người Đức nghĩ gì trong đầu óc, mà còn biết nhà anh ta có gì ăn. Còn ở đây… - Hắn buồn rầu dang hai tay ra. - Bọn Ba Lan thật là bọn nham hiểm: chúng ngấm ngầm tố cáo tôi, như chúng là điệp viên của ta. Bọn khốn nạn như thế đấy! - Hắn vươn thẳng người, đôi mắt nâu long lên - Nhưng anh đừng nghĩ rằng lão Oskar này chịu ngồi bó tay đâu. Lão sẽ còn trổ tài nữa. Lão còn một hy vọng tiến bước qua bọn Do Thái. Với bọn này thì đơn giản hơn. Sẽ có một chiến dịch lớn. Do kính trọng thâm niên trong đảng của lão, người ta đã hứa nhận lão vào nhóm này… Nhưng… - Papke giơ ngón tay lên đe dọa.

- Xin yên tâm! - Weiss cũng lặp lại động tác giống như cắn đứt lưỡi mình.

- Hừ, thế anh ra sao?

- Weiss vẻ thất vọng nhún vai.

- Đang lái xe chở hàng - và chẳng có gì hơn nữa.

- Chở chiến lợi phẩm?

- Chở chiến lợi phẩm?

- Vâng!

- Thế mà không kiếm chác được gì?

- Thưa ông đại úy, tôi là người ngay thẳng.

- Oskar, Oskar, - Papke tức giận nhắn lại.

- Oskar thân mến, - chưa hoàn toàn tin tưởng gọi Papke theo tên tục, Weiss rụt rè đề nghị - Có thể, nhóm của ông cần một lái xe giỏi, tôi sẵn sàng hầu ông.

- Muốn kiếm tiền à? - Papke nháy mắt vẻ hiểu biết. - Bọn này sẽ được ra lệnh đến địa điểm tập trung cùng với hành lý xách tay thôi, chúng sẽ không tha giẻ rách đi theo đâu!

- Điều đó tự nhiên thôi, - Weiss phụ họa theo - nhưng tôi muốn xin ông không phải về điều đó, tôi chỉ có mục đích khác. Thực ra, địa vị của tôi ở gara sẽ được khá hơn nếu như tôi được tách ra cho một chiến dịch đặc biệt. Ông chắc biết, lái xe con nhẹ nhàng hơn, mỗi lái xe có một ông chủ. Sau khi được làm một thời gian ở nhóm của ông, Keller sẽ khuyến khích tôi, có thể sẽ cất nhắc tôi. Vì anh ta cũng là đảng viên quốc xã.

- Thôi được, - Papke hứa và đưa tay ra. Weiss bắt tay vẻ biết ơn. Sau đó Papke rút từ trong ví ra chiếc ảnh vợ và các con, dựng vào chai rượu và đề nghị Weiss tiến lại gần. Chỉ vào ảnh. Papke nói - đây là quốc xã của tôi. Vì họ Oskar này sẵn sàng làm tất cả những gì quốc trưởng ra lệnh. Ta hãy cạn chén chúc những người Đức này, đối với họ, cả thế giới sẽ là nước Đức.

Tối nay hắn đã quá say, và Weiss khuyên hắn ngủ lại phòng anh. Giúp Papke cởi quần áo ngoài, Weiss nghe hắn nói lắp bắp không mạch lạc gì cả, rằng tuổi trẻ đã trôi qua không trở lại và vào cái tuổi năm mươi của mình, hắn chỉ được nhận cái chức mà hiện nay thanh niên họ đều như vậy, rằng sớm hay muộn, bằng cách gì đó, hắn cũng thoát ra khỏi ngành này. Lúc đó sẽ ra trận, rồi chết. Rồi Papke lại khóc. Và mặc dù đã cởi quần áo, hắn vẫn quỳ xuống lạy chúa không bỏ rơi hắn, chỉ bảo hắn trong những lúc nghi ngờ, đau khổ.

Tang tảng sáng quần áo của Papke đã được là thành nếp và chải sạch, chiếc áo cổ đứng khoác cẩn thận trên lưng ghế.

Weiss nói rằng bà chủ nhà đã làm tất cả những việc đó. Như anh đã dự đoán, Papke ngại ngần với việc phải rẽ vào tạm biệt và cám ơn bà Dietmar về thái độ lịch thiệp này. Weiss mỉm cười kể lại rằng, Papke không ngủ ngay mà còn định hát một bài hát của binh lính không đứng đắn lắm. Papke nhón chân đi ra khỏi nhà. Khi hắn ra tới cửa, Weiss nhắc lại lời hắn hứa tối qua.

Suốt đêm anh phải là, rồi chải quần áo với một sự cẩn thận của phụ nữ để làm sạch bộ quần áo của vị khách. Những việc làm cũng đáng giá: anh đã lấy được dấu huy hiệu Gestapo có chữ và việc thảo lại các tài liệu khác chiếm khoảng thời gian lớn đến trước lúc rạng đông. Cũng có những cái lợi, và Weiss chân thành cảm ơn Papke vì hắn đã nhớ tới anh và tới thăm anh. Oskar là một tên khá, giá như loại này nhiều hơn nữa! Nhưng bà Dietmar lại có ý kiến khác và cương quyết tuyên bố với Weiss rằng anh đừng có dẫn về nhà bà những loại vô giáo dục tương tự như thế nữa, cái bọn người lúc ra khỏi nhà không thèm coi việc tạm biệt chủ nhà là cần thiết.

❀ ❀ ❀

[1] Người Riga: ý nói những người Đức sống ở Riga - ND

[2] Ở các nước châu Âu gọi nhau theo tên bố, gọi tên không chỉ trong trường hợp là người ruột thịt hay bạn bè thân - ND.