Sáng ngày hôm sau chờ tới lúc báo an phòng không, Weiss đến thăm phòng xoa bóp của giáo sư Stutthof.

Giáo sư tiếp anh bằng những lời bông đùa nhưng không mỉm cười:

- À, xin chào người đã quá cố! - Giáo sư ngồi xuống, bàn tay duỗi để trên bàn. - Nào, kể đi!

Weiss báo cáo về những chi tiết của âm mưu bạo động mà anh được biết. Vì đã quá quen với những bộ mặt đau khổ, mệt mỏi ở trong tù Weiss không để ý lúc này mặt giáo sư cũng lộ vẻ đau khổ thầm kín.

Sau khi nghe Weiss kể, giáo sư im lặng một lát, sau đó như bất đắc dĩ nhận xét:

- Thực ra, cậy cục mãi chúng tôi mới xin hoãn được cho anh khỏi bị giết.

- Bằng cách nào?

- Tìm ra người đã báo cho hầu tước Hohenloe rằng người sĩ quan bám theo hầu tước để nhận nhiệm vụ đã bị Müller bắt với mục đích thu tin tức về hoạt động của hầu tước. Hohenloe bèn kháng nghị tới quốc trưởng. Trong lúc làm sáng tỏ ra rằng đó là điều vô lý thì tên Johann Weiss rơi vào tập hồ sơ của chính phủ quốc xã. Thế là Müller chột vía, không dám treo cổ anh. - Giáo sư hỏi: - Anh gặp Heinrich chưa? Một đồng chí có sáng kiến và đồng thời rất thận trọng. Heinrich rất đau khổ vì cái chết của anh, rất đau khổ. Hôm nay phải gặp ngay anh ta.

Và bây giờ Weiss mới nhận thấy nét mặt giáo sư đầy đau khổ.

- Xin lỗi, nhưng tôi cảm thấy đồng chí đang buồn vì chuyện gì đó? - Weiss quan tâm hỏi.

- Đâu có, - giáo sư đau đớn nhăn trán, - tôi có bao giờ buồn rầu đâu! Chỉ một đau khổ thông thường thôi. - Và bằng giọng khô khan kỳ lạ giáo sư báo tin: - Phải làm quen với bộ bản vẽ mật. Vợ tôi tính toán rất đúng: bom đạn, cháy - thời gian thuận tiện nhất cho việc đó, nhưng vì sao đó lại chậm chạp. Lúc đầu đổ xà thang gác, còn sau đó thì sập tường. Bây giờ, anh biết không, ném bom hàng ngày tới mức anh hãy tính đến chuyện ấy. - Giáo sư đứng dậy, đưa tay ra. - À, tí nữa thì quên. Alexey Zubov của anh đang ở Berlin.

- Thế bây giờ đồng chí ra sao? - Weiss quan tâm hỏi.

- Tôi đang học, - giáo sư đáp. - Đang học cách kiêu hãnh trên đau khổ của mình. - Nhìn lên trần nhà vì rõ ràng không muốn gặp cặp mắt của Weiss, giáo sư nói: - Zubov chỉ huy tù binh đưa từ các trại đến để phá vỡ nhà cửa đổ nát sau các trận ném bom, nhưng họ cũng làm việc ngay cả lúc đang ném bom: cứu những người Đức bị vùi trong các hầm tránh bom.

Sau đó mặt mày hơi rạng rỡ lên, giáo sư nói tiếp:

- Con người cá biệt này hoàn toàn không thích hợp cho những chiến dịch đòi hỏi sự tinh tế của đầu óc. Một chiến binh kiểu mẫu. Anh biết không, trong thời gian khởi nghĩa Zubov đã mò đến khu nhà Do Thái ở Warsaw, nghe nói cùng một lúc đóng hai vai đại biểu của David và Goliath. Kéo lê khẩu súng trung liên xe tăng trên lưng khi thay đổi hỏa điểm trên các mái nhà và bắn xối xả vào bọn phát xít như là bắn bia trong lúc tập trận. Hai chiến sĩ trong nhóm mãi mới tha được anh ta sống sót trở về. Và, anh tưởng tượng xem, qua sự liên hệ cá nhân, Brigitte đã thu xếp được cho Zubov bổ nhiệm công tác về Berlin. Một nhân vật kỳ lạ. Tôi ngẫu nhiên được giới thiệu với cô ta ở trong ngôi nhà, nơi tôi xoa bóp cho một viên quan cao cấp quốc xã. Và thế là cô ta bám ngay lấy tôi để van xin chữa bệnh cho chồng. Cố mãi mới tránh thoát.

- Nhưng tại sao lại thế? - Weiss ngạc nhiên. - Zubov là một người xuất sắc cơ mà!

- Có thể thế, - giáo sư bực tức nói. - Nhưng tôi lại thích tránh xa những người tích cực như vậy hơn: những người thích treo trên sợi tóc - loại khó giáo dục nhất. - Và nhận xét chế giễu: - Hình như đã có anh cũng tỏ ra có khuynh hướng làm như thế? - Rồi bỗng nhiên mặt giáo sư tái nhợt, tay ôm lấy ngực: - Đi đi, đi đi, - ông hất tay, - chuyện này ở tôi chỉ thoáng qua thôi. - Và tức giận quát vì Weiss vẫn không nhúc nhích khỏi chỗ. - Tôi đã nói với anh - đi đi!

•º•

Heinrich phấn khởi đón Weiss.

- Lúc nào tôi cũng nghĩ đến cậu. Cậu nhớ đến tôi chứ? - Bóp chặt tay Weiss. - Thật hạnh phúc biết bao là cậu còn sống!

Weiss lúng túng mỉm cười, lầu bầu nói:

- Phải, đúng là không đến nỗi nào. - Và, để tỏ ra hoàn toàn đúng sự thật, anh thú nhận: - Đúng là tôi đã nhớ đến cậu, Heinrich ạ, tôi lo chủ yếu là cậu có phạm sai lầm gì không. Cứ thầm tự trách mình mãi là đã không kiểm tra cậu qua toàn bộ kỹ thuật của chúng tôi. Đó là sai sót của tôi.

- Giống đấy. - Heinrich nói.

- Giống ai?

- Giống cậu!

- Xin lỗi, - Weiss bối rối, - nhưng đó là sự thật, ý nghĩ đó đã dày vò tôi.

- Thế có thể, ngay lời đầu tiên đã bắt đầu phải báo cáo? - Heinrich giễu cợt hỏi.

Weiss hơi tự kìm mình, lầu bầu nói:

- Không, để làm gì chứ? Sẽ kịp thôi…

- Cậu hoàn toàn không biết cách giả tạo, - Heinrich nhếch mép cười, - không biết giấu tình cảm riêng.

- Mà thực ra thì giấu cậu để làm gì? - Anh nhún vai. - Tôi đúng là đang sốt ruột muốn biết chuyện xảy ra ở đây với cậu ra sao?

- Thế chứ, - Heinrich hoan hỉ thốt lên. - Trong câu hỏi này của cậu tôi đã nghe thấy điều tôi mong muốn. Thế nào, Stutthof có hài lòng về tôi không?

Weiss gật đầu.

- Thế cậu có biết, thực ra vợ đồng chí ấy đã làm việc cho bọn Anh không?

Bộ mặt Weiss như dài ra.

- Và rất có hiệu quả, - Heinrich nói tiếp. - Vấn đề là ở chỗ các dụng cụ vô tuyến hàng hải sản xuất trong xưởng bí mật, nơi bà ấy làm việc, được dùng cho “Fau”. Có cái gì đó không hay xảy ra ở xưởng này, phần lớn đạn không bay tới đích, mà rơi xuống biển. Vấn đề là ở chỗ trong các loại dầu đặc biệt dùng để cho vào máy có phần rất nhỏ chất ê-te, chất này bốc hơi quá nhanh trong thời gian đạn bay, dầu bị khô lại và đường bay bị thay đổi.

- Thế ai xác định được điều đó!

- Tôi tìm ra, - Heinrich tự hào nói. - Chú Willie nhập tôi vào kỹ thuật Gestapo như một người có trình độ kỹ sư, nhóm được trao nhiệm vụ điều tra vụ này.

- Rồi thì sao?

- Không sao, - Heinrich nói. - Sau khi phát hiện ra việc làm hỏng dầu trơn một cách thông minh này, tôi lái ban điều tra Gestapo sang nguyên nhân: sai sót của đạn là ở một số tính toán nhầm gắn liền với tính toán không đủ lực hút của mặt nước. Tôi phải làm việc không ít về các vấn đề đạn đạo học. Lý do tôi đưa ra được coi là rất đúng. Qua giáo sư tôi khuyên bà ấy tiếp tục cho dầu các máy đo hàng hải chỉ sau khi nộp chúng cho các đại diện kỹ thuật không quân. Và chỉ có thế.

- Cậu biết là vợ Stutthof hy sinh rồi chứ?

Heinrich thở dài.

- Biết. Thật kinh khủng. Cậu thấy không, kết cấu mới của đạn bay đã được tháo ra. Rõ ràng là bà ấy muốn biết sự khác nhau của loại này với loại trước là ở chỗ nào.

- Thế ở chỗ nào? Weiss hỏi.

Heinrich nói:

- Rất tiếc, khi một ủy ban có uy tín xem kết luận của tôi, họ coi kết luận này rất ngây thơ và không giúp ích gì. Và tôi duỗi ra tương đối dễ dàng: mất quyền tham gia vào cuộc thí nghiệm kỹ thuật tương tự. Tôi chủ yếu bận giúp chú Willie. Chú ấy chịu trách nhiệm quản lý văn phòng SS. Một hoạt động hoàn toàn tài chính và kinh tế. Rồi phàn nàn: - Khi tôi tin rằng cậu đã bị giết, cậu nghĩ rằng tôi dễ dàng ngồi với chú ấy suốt đêm trong phòng làm việc và chỉ làm một cái chuyện văn phòng đáng nguyền rủa ấy à? Còn Willie, như trêu người, tỏ ra rất âu yếm, ruột thịt với tôi, nào ôm ấp, nào đặt tay lên vai quan tâm hỏi “Cháu yêu quý, rót cà phê cho cháu nhé?” Khi cảm thấy có bàn tay kẻ giết bố tôi để trên vai, tôi rùng mình vì căm thù và ghê tởm. Tôi khó khăn lắm mới tỏ ra bình tĩnh được - vì thật rất muốn cho viên đạn vào trán Willie.

- Điều gì đã ghìm cậu lại?

- Giáo sư. Tôi không biết rằng có giáo sư ở đây, chỉ mang những gì tôi thấy đáng lưu ý đến hòm thư mật. Còn sau đó bắt đầu suy nghĩ: khi cậu ở bên tôi, cậu tin tôi. Còn khi cậu hy sinh rồi thì không còn ai trong số các đồng chí của cậu sẽ muốn tin tôi. Tôi quả quyết rằng tôi chỉ được sử dụng, được sử dụng nhưng không được tin cậy. Những ngờ vực này đã dày vò tôi. Thế là thay cho bản tin tôi bỏ vào hòm thư mật bức thư không ghi địa chỉ gửi cho ai, trong đó trình bày những tình cảm và sự ngờ vực của bản thân. Và giáo sư đã hẹn gặp tôi.

Giáo sư nói rằng hành động như thế này là vi phạm nguyên tắc hoạt động bí mật, nhưng với lương tâm con người giáo sư hiểu tôi và vì vậy không thể không đáp lại bức thư của tôi. - Heinrich đăm chiêu nhếch mép cười. - Và nói chung thì thật kỳ lạ, mà nực cười nữa là khác: khi tôi nghĩ rằng cậu đã hy sinh và tôi rơi vào cảnh đơn độc, tôi cảm thấy mình thật bất hạnh, bị bỏ rơi thế nào ấy, nhưng tuyệt đối không được tự do. Không có cậu, thế mà tôi vẫn phải thực hiện nghĩa vụ của tôi đối với cậu.

- Không phải với tôi, mà với chính bản thân cậu, toàn bộ vấn đề là ở chỗ đó. Vì thực chất, chính lúc này cậu hoàn toàn tự do, trong nội tâm cậu đã thoát khỏi quyền lực của những kẻ mà chính cậu coi là cái nhục của nước Đức. Lẽ nào đó không phải là tự do thực sự?

- Phải, cậu đúng, nhưng chuyện đó không dễ dàng. Tôi, người Đức, và tôi lại chống người Đức…

- Nghe đây, - Weiss nói. - Bố tôi là người lính thời đại chiến thứ nhất, có chữ thập thánh George đủ các loại, thì cũng kiểu như chữ thập sắt của Đức, thế mà tòa án quân sự dã chiến kết tội vì đã kêu gọi binh lính quay súng chống lại Nga hoàng. Cậu không phải kẻ phản bội, không phải. Cậu là kẻ thù của kẻ thù của nước Đức, là kẻ thù của bè lũ phát xít. Hãy nghe đây, tôi kể cho cậu nghe… Ở đó, trong nhà tù, tôi được quen biết một số tên tham gia vụ bạo động chống quốc trưởng. Một số trong nhóm này muốn giết Hitler chỉ là để hạ bệ một cá nhân đáng ghét nhất đã trở thành tượng trưng cho chủ nghĩa phát xít. Thay Hitler bằng một kẻ khác chưa bị mất mặt trước dư luận thế giới mà đã ở trong khối của Mỹ Anh có thể tiếp tục được cái mà Hitler chưa làm được… Còn những viên khác, - Weiss hồi hộp nói: - đã hy vọng rằng việc ám hại Hitler sẽ là dấu hiệu cho các lực lượng chống phát xít nổi dậy, rằng quân đội Liên Xô sẽ không để cho cuộc nổi dậy này bị đàn áp và nhân dân Đức sẽ có khả năng lựa chọn chính phủ nhân dân. - Cất giọng buồn rầu: - Trước đây tôi được gặp đại tá Staufenberg, chính người đã tiến hành vụ mưu sát Hitler. Thế là khi nói chuyện với tôi, Staufenberg cố gắng gạn hỏi tôi, một nhân viên Cục tình báo, những tài liệu về các tổ chức hoạt động bí mật của Đức và tù binh. Đúng là ông ta đã tìm kiếm mối liên hệ với các tổ chức này và có khả năng với cả bộ chỉ huy Liên Xô. - Weiss giang tay, buồn rầu nói: - Sau đó, lúc ở trong tù tôi được biết con người này ra sao, tôi thật rất khổ tâm nghĩ rằng tôi không giúp được gì cho ông ta cả.

- Thôi, cậu kể về bản thân đi, - Heinrich đề nghị. - Hãy tâm sự những cảm xúc quý báu của một tù nhân. Khi bị kết án tử hình cậu đã nghĩ gì?

- Cái khó nhất là bắt mình không được nghĩ đến cái chết, nói đúng hơn, đến sự vô nghĩa lý của cái chết này. Cậu tưởng tượng xem: chết là nạn nhân của sự thù địch giữa hai ngành mật vụ phát xít, và chỉ có thế. Trước cái chết, con người, nếu là con người chân chính, sẽ đấu tranh với bản thân, tập họp mọi sức mạnh để chết một cách xứng đáng, con người bị thu hút hoàn toàn theo ý nghĩ này. Thế tôi có thể làm gì được? Việc gì tôi phải tỏ cho bọn Gestapo biết một sĩ quan Đức trước án tử hình có thể kiên cường ra sao? Và tôi cần quái gì phải làm thế? Và vì vậy cái chết đối với tôi thật đặc biệt đê tiện, kinh khủng và tôi không chỉ nhút nhát, mà thật sự đau khổ cả tâm hồn.

- Nhưng cậu làm thế nào chịu đựng nổi sự tra tấn đó?

- Làm thế nào, chính tôi cũng không biết. - Và Weiss nói không chắc chắn: - Có thể đã chịu đựng nổi vì tôi rất muốn sống và đã sống trong tù như một tù nhân chính thức. Chứ còn biết làm gì nữa?

- Cậu không có ý nghĩ tự sát à?

- Cậu nói lạ! - Vai xơ tức giận. - Khi ở đó tôi bị ốm, tôi rất sợ sẽ chết.

- Nhưng mà thế tốt hơn là roi vọt.

- Về ý nghĩa của các cảm giác đau đớn và tinh thần, có khả năng thế, - Weiss đồng ý. - Nhưng, cậu hiểu không, nếu chịu đựng nổi thì cho đến giây phút cuối cùng vẫn còn tin là mình sẽ sống. - Bực dọc nhăn trán. - Và nói chung, cậu biết cho, đủ rồi. Ta nói chuyện khác thì hơn.

- Xin lỗi, - Heinrich đăm chiêu nói, - tôi cần biết điều đó để phòng trường hợp sẽ xảy ra với tôi như vậy. - Bỗng nhiên giễu cợt nheo mắt: - Đồng thời cho phép báo để cậu biết một điều lý thú: chủ nhật nào Charlotte cũng đến nghĩa trang và đặt hoa lên mộ cậu.

Weiss bối rối, vội nói:

- Thôi, cậu hãy giải thích với cô ta chuyện đó, thật là sự nhầm lẫn.

- Không được, xin làm ơn tự nói thôi. Những nhiệm vụ như vậy không nằm trong phạm vi trách nhiệm của tôi.

Đúng lúc đó có tiếng gõ cửa, và Willie Schwarzkopf hiện ra ở ngưỡng cửa. Trên nét mặt lộ vẻ ngạc nhiên giả tạo của hắn khi nhìn thấy Weiss sống lại khiến Weiss hiểu rằng, từ đầu Willie đã rõ mọi sự tù đày tàn bạo mà anh phải chịu đựng. Và không phải ngẫu nhiên lão Schwarzkopf này thấy cần thiết nói với Weiss rằng đã có những truyền thuyết về sự trung thành của Weiss với Walter Schellenberg.

- Anh Weiss! Bằng “chiến công” của mình anh đã gây nên không biết những gì. Bây giờ thì thủ tướng sẽ muốn thử thách mỗi người chúng tôi về lòng trung thành với thủ tướng, kể cả bằng giá treo cổ! - Lão cười rộ lên và tuyên bố: - Johann Weiss, anh thật là người “phản bội” điển hình. Đấy, anh như thế đấy! Đã biết phục vụ hết lòng và vọt cao lên trên tất cả chúng tôi. Không khiêm tốn. Không tốt. Bây giờ anh sẽ đi xa hơn nếu không bị vấp. - Lão báo trước vẻ thân ái, tin cậy: - Anh nên biết rằng nhiều người thèm muốn thành tích của anh, và mong muốn không chỉ đưa tay cho anh bắt mà còn muốn ngáng chân anh nữa. - Và kết luận: - Nhưng lúc nào tôi cũng có cảm tình đặc biệt với anh. Tôi tin là anh biết điều này chứ?

Khi nghe thấy những lời này toát ra từ miệng một tên SS cao cấp, Weiss rút ra kết luận: sự có mặt trong tù của anh sẽ hứa hẹn với anh trong tương lai không ít điều bất lợi. Và đồng thời, lời báo trước của Willie đã bắt anh phải chú ý đặc biệt. Đúng là thành tích này rất nguy hiểm.

Willie ra ngoài để hạ lệnh làm cơm tối.

Heinrich lặng lẽ mở tấm bản đồ trên bản ghi dấu tình hình mặt trận.

Weiss dán mắt vào bản đồ trên bàn. Và những gì anh nhìn thấy trên đó đều làm anh tràn đầy sung sướng. Anh thú nhận với Heinrich:

- Cậu biết không, cái nguy hiểm nhất đối với người tình báo, đó là cảm giác hạnh phúc khi không thể thắng nổi nó.

- Hãy nói cho biết, hoặc người tình báo coi thường chính cái chết, gọi họ là “mày”, hoặc như cậu thấy đấy, người tình báo đầu hàng, tức là rơi vào tình trạng quá kinh khủng vì sung sướng.

- Đúng là trong tù hệ thần kinh bị yếu đi, - Weiss định thanh minh. - Cậu thứ lỗi, tôi đi đây. Đúng là tôi không muốn thể hiện sự đau buồn trên nét mặt khi chú cậu sẽ nói về tình cảnh bi thảm ở mặt trận.

- Thôi được, - Heinrich đồng ý. - Tôi sẽ nói là cậu bị đau đầu nặng. Bệnh đau đầu sau khi bị tù đầy, đó là chuyện rất tự nhiên.

Weiss phải dùng rất nhiều nghị lực mới dập tắt được trong mình nguyện vọng tìm hiểu quá trình chiến đấu ở mặt trận phía Đông. Những vấn đề này đòi hỏi sự chịu đựng rất lớn về tinh thần. Tự mang gánh nặng giả tạo vào thân, mỗi lần lại tự mình đối chọi với mình, thể hiện những tình cảm ngược với những cái đang chồng chất quá đầy tâm hồn, sự căng thẳng như vậy bây giờ đối với Weiss là quá sức: phải tiết kiệm trí lực.

Anh đã tính toán trước cách đối xử của một nhân viên SS thành thạo công việc, hoàn toàn trung thành với nghề nghiệp của mình, tự hào vì được tham gia vào những bí mật của nghề. Còn đối với quân đội Đức thì đó không phải cơ quan của anh ta. Vì vậy khi bọn đồng sự bàn luận trước mặt anh về các chiến thắng hay thất bại của quân Đức, Weiss vẫn giữ được vẻ mặt bình thản điềm đạm để tuyên bố một lần và mãi mãi với tất cả rằng tình cảm của anh là yêu nước hẹp hòi và chỉ hạn chế trong các công tác tình báo. Anh không muốn phung phí trí lực của mình vào các vấn đề không liên quan trực tiếp đến công việc nghề nghiệp của anh.

Lời tuyên bố trở thành nguyên tắc hành động này của anh không những chỉ tránh cho anh khỏi phải khoác trên mình một mặt nạ nữa trên cái anh đã mang, mà còn làm cho bọn này phải kính trọng anh, như một người có quy tắc nghiêm ngặt đã đặt ra cho mình một đích cứng rắn và rõ ràng: chiếm được địa vị cao trong ngành SĐ. Và không phải do có những mối quan hệ mưu kế hay sự xỏ xiên gì, mà chỉ nhờ khả năng của mình luôn luôn hoàn thành một cách danh dự những gì trách nhiệm ngành nghề ủy thác cho anh.

Nhưng dù Weiss có học tự chủ thế nào đi nữa khi được biết tin Hồng quân đã tràn vào lãnh thổ Đức anh vẫn cảm thấy hạnh phúc (cái mà ngay cả khi anh được thả khỏi nhà tù cũng không cảm thấy) rằng anh thấy như sẽ không ở trong tâm trạng che giấu tình cảm này. Còn một giây phút nữa thì cả cái mặt nạ đáng căm ghét sẽ tự rơi xuống đất, và tất cả bọn chúng sẽ nhìn thấy bộ mặt hoan hỉ của Alexander Belov.

Cần phải vượt qua mối nguy hiểm này và tàn chết người.

Đấy, tại sao Weiss bỏ Heinrich đi.

Anh lang thang trong thành phố.

Những ngày gần đây Berlin bị ném bom rất tàn khốc.

Những khối nhà cửa sổ xám đen lại. Trong các hầm nhà ẩm ướt lạnh lẽo như dưới hầm mồ, người nằm ngổn ngang, những người chạy xuống lòng đất vì đợt ném bom thường kỳ. Hàng loạt khu nhà biến thành gạch vụn. Chỉ còn trơ trọi khung đen xì thẳng đứng của những bức tường đá cổng vòm giống như những ngôi nhà cổ đổ nát. Nồng nặc mùi cháy khét, mùi gạch đá va chạm nhau, mắt cay xè vì khói thuốc đạn cháy, bụi đá tràn ngập trong không khí như đám mây cát trong sa mạc.

Anh đi theo các phố im lìm hai bên ngổn ngang những ngôi nhà bị phá nhấp nhô và những ụ đá. Nhưng lòng đường thì được dọn hốt đất đá và thậm chí còn được quét sạch. Để dọn dẹp toàn bộ, dân Berlin bị huy động ra làm, họ nhộn nhịp bên các chiếc xe trượt tuyết của trẻ em và những chiếc cáng gỗ để xếp vào đó đất đá hay mảnh gỗ.

Cai quản những người này là bọn được ủy quyền của đảng quốc xã thay mặt cho mỗi ngôi nhà, mỗi khu nhà hay cả đường phố. Bọn này đeo băng tay đặc biệt và bắt chước Gestapo, cũng thích thú với quyền hành trên đồng bào của mình.

Chỉ cần một tên trong bọn quốc xã này buộc tội ai trong ngôi, khu nhà hay đường phố do hắn phụ trách vì không đi làm việc, lập tức báo cáo kèm theo lời buộc tội công dân đế quốc đệ tam về việc phá hoại ngầm sẽ đến tay phòng Gestapo khu. Việc trốn tránh lao động nghĩa vụ bị xét ngang tội phản bội quốc xã. Chính vì thế Berlin mặc dù bị ném bom nhưng giữa các đợt oanh tạc trông vẫn còn “khá tốt”. Hàng chục vạn dân Berlin thu dọn thành phố từ sáng đến tối để cho thêm những nghĩa địa của đường phố Berlin hình dáng sự đào bới cổ đại nhưng rất cẩn thận với các con đường dọn sạch sẽ. Bọn cầm quyền của nhân dân Đức có thể tự do đi lại bằng xe cộ trong thành phố.

Những chuyện này diễn ra không chỉ để thực hiện cái không có khả năng là dọn sạch hết tro tàn gạch vụn ở Berlin mà còn để làm sạch dân tộc Đức khỏi các phần tử đáng khả nghi, bắt con người phải phục tùng, phát hiện những ai bất mãn và thủ tiêu đi.

Hitler được xem các bức ảnh chụp những ngôi nhà đổ nát đã dọn sạch như một bằng chứng an ủi về lòng yêu nước cao cả và niềm tin không lay chuyển vào chiến thắng của người Đức.

Nhưng Bormann lại đem đến cho quốc trưởng cả những tấm ảnh khác về những người Đức dám nghi ngờ vào chiến thắng của vũ khí Đức và bị treo cổ trên các cột đèn vì tội này.

Và những ảnh chụp này có thể là hình tượng cho Berlin mùa xuân năm 1945.

Trong các bài diễn văn nhiều vô kể của mình Goebbels giải thích với thị dân Berlin để họ phải hiểu quá trình biến dạng đang diễn ra trong kết cấu xã hội Đức vì việc bị bom đạn tàn phá ra sao: những tầng lớp giàu có bị thiệt hại vật chất lớn nhất, và do đó, tất nhiên sự bất bình đẳng về vật chất cũng đang bị thủ tiêu, và chính qua đây các cơ sở của xã hội dân chủ - Goebbels nói, - đang được đặt ra. Trên những ngôi nhà đổ nát có dán các thông báo: “Công ty đảm bảo xây dựng nhà cửa mới sau chiến tranh nếu nộp trước một phần tư trị giá xây dựng”. Và cũng nơi đó có các khẩu hiệu viết chữ to: “Nhiệt liệt chào mừng người xây dựng đầu tiên của nước Đức - Adolf Hitler.”

Weiss dừng lại trước các thông báo và khẩu hiệu như vậy, đọc chúng dưới ánh trăng mờ. Chúng bị mờ nhòa như nụ cười trên môi người chết.

Anh đứng và ngắm nhìn hồi lâu ở một trong các đường phố đã bị biến thành đống gạch vụn, những người dân còn sống sót sau vụ ném bom dọn sạch đất đá ở lòng đường ra sao trong khi đó người thân của họ còn bị vùi lấp dưới hầm nhà.

Và ai trong số này có ý định bí mật đào bới vào hầm nhà với hy vọng cứu người thân cận hay dù chỉ kéo xác người thân ra thôi, bọn cai quản cũng ngay lập tức chửi bới, đuổi họ ra đường làm. Nếu tới sáng đường chưa dọn sạch, những người mắc tội phá ngoại ngầm bị đe dọa đưa đến phòng Gestapo khu.

Đó là giờ yên tĩnh. Weiss nhìn thấy những hàng người dài đứng chờ bên các vòi nước. Ở các cửa hàng mai táng người ta bốc dỡ quan tài và xếp chúng thành những chồng cao sát mái nhà, loại hàng hóa này bây giờ được mọi người tranh nhau mua.

Ở các vườn hoa hay công viên những ông già bảo vệ dùng chổi quét lá cây rụng và cành cây hoa tím, trước kia người ta tưới cây bằng vòi ống dẫn nước.

Những người không nhà cửa ngủ ngay trên ghế đá hay trên vali.

Trong bóng hoàng hôn mờ nhạt nét mặt người cũng xạm đen lại như dính tro than.

Tường các ngôi nhà còn nguyên vẹn được dán đầy các tranh quảng cáo rực rỡ.

Sau đó thành phố lại bị rung chuyển bởi những loạt bom nổ.

Nước Đức quốc xã trong chiến lược chiến tranh đã tin đưa vào chiến tranh chớp nhoáng, và mọi phương tiện chiến đấu của Đức đều là vũ khí tấn công. Khả năng chiến đấu trên lãnh thổ của Đức hoàn toàn bị loại trừ khỏi hệ thống kế hoạch. Không có ý nghĩ phải tăng cường sản xuất súng cao xạ, loại mà cứ hai nghìn phát mới cho một phát trúng. Đó là giá thành quá lớn để trả cho việc bảo vệ nhân dân Đức.

Khi trên bầu trời xuất hiện hàng đàn máy bay ném bom, chẳng cần khó khăn Weiss cũng xác định lưới lửa phòng không của Berlin thưa thớt ra sao, nó thật giống như những loạt pháo bông ít ỏi.

Những phi đoàn máy bay ném bom thả xuống Berlin khối chất nổ của nó một cách có tổ chức và từ từ để dồn bom đạn một cách dè dặt có tính toán chỉ vào nơi các dàn lửa đạn cao xa khó nhận ra. Chúng thả bom xuống các khu vực đông nhân dân lao động.

Chúng đánh vào Berlin công nhân để làm cho Gestapo đỡ vất vả vì họ. Tìm kiếm những người chống phát xít ở đây làm gì? Những xác chết dưới các ngôi nhà đổ nát không làm cho ai phải lo lắng, cũng không cần phải chôn cất.

Nhìn màu đỏ lòe của các đám cháy, những khu công nhân đầy khói lửa tang tóc, Weiss cảm thấy những cơn giật động kinh của thành phố bị rung chuyển bởi tiếng bom nổ.

Những khu nhà máy thuộc các consortium nằm ở vùng hầu như không bị va chạm, chẳng khác gì được luật lệ bất khả xâm phạm bảo vệ quyền sở hữu cá thể, người chết là đủ.

Thành phố im lìm như bị bỏ hoang. Dưới hầm nhà, như trong các hầm mồ, cụ già, phụ nữ, trẻ em nằm ngổn ngang.

Các phi đoàn máy bay ném bom vẫn tiếp tục thả bom thành thạo xuống Berlin. Bầu trời như một phiến đá bị các máy bay xuyên thủng. Từ phiến đá này những quả bom nặng nề vỡ tung và rơi xuống thành phố làm không khí rung lên ầm ầm. Những loạt đạn vọt lên và những chiếc đèn pha chỉ soi đường cho bom rơi.

Sóng không khí dồn ép vào những cửa kính trên các tầng nhà cao, và kính bị nứt vỡ như những mảnh băng giá.

Tiếng gầm rít của động cơ máy bay tiến lại gần, ánh đèn pha màu xanh lơ quét theo và hầu như cắt ngang khối khổng lồ bằng chiếc lưỡi sắc bén của nó ra khỏi bầu trời, và ngôi nhà, không, không phải ngôi nhà sụp đổ, mà cái mảnh trời đen bị cắt ngang này đổ xuống đường phố.

Bị choáng tai, Weiss đứng dậy. Anh kịp đến được cửa vào bến xe điện ngầm thì đúng lúc tường ngôi nhà khác từ từ nghiêng đi và bỗng nhiên ập cả khối đất đá xuống.

Dưới lớp trần thấp của đường xe điện ngầm không sâu lắm, trên sân đợi bằng đá mọi người ngồi, nằm ngổn ngang tụ lại chật chội.

Tường lát gạch tráng men của đường xe điện ngầm có dán các tranh quảng cáo ca ngợi những hàng hóa bánh kẹo, rượu bia, tiệm nhẩy, mời đến thăm các tiệm vui và tiệm ăn nổi tiếng. Các quan chức của cảnh sát quân sự đeo những phù hiệu đồng hình bán nguyệt trên ngực áo dọi đèn pin kiểm tra giấy tờ mọi người, pha trắng của những chiếc đèn này có sức mạnh chiếu rọi, chắc thế, cho nên đầu người nghiêng đi tránh ánh đèn tiến lại gần như tránh cú đấm định nện vào đầu họ.

Cảnh sát quân sự lợi dụng các cuộc ném bom để phát hiện những ai thuộc loại động viên toàn diện - thiếu niên và cụ già.

Chúng kiểm tra những nơi tránh bom thường xuyên hơn là tiến hành bắt bớ trong nhà hay ngoài đường phố. Chẳng bận rộn lắm và lại làm việc an toàn hơn trong nơi kín đáo, không vội vã vì không sợ bom.

Chúng phát hiện ra ở đây cả những người bị thương tổn về thần kinh. Loại người này được chở đi trong những chiếc xe “Chữa bệnh”, và trên đó bị tiêm thuốc kali xyanua vào tim, theo quy tắc tẩy sạch chủng tộc khỏi loại thấp kém.

Bọn Gestapo là lũ lỗ mãng. Bọn quan chức cảnh sát quân sự tỏ ra có giáo dục hơn, những “kẻ phản chiến” bị phát hiện ra thì chúng mời thuốc lá. Còn những ai đi giày cao cổ thì chúng cắt đứt dây buộc để những kẻ bảo vệ tương lai của quốc xã không nghĩ đến chuyện tẩu thoát khi bị dẫn tới địa điểm tập trung.

Không ai kêu gào, rên rỉ, chạy lộn xộn khi vang tiếng ầm của ruồng bố. Họ sợ bị nghi ngờ là tinh thần thấp kém. Các bà mẹ cúi người thấp hơn trên những đứa con nhỏ của mình vì linh tính muốn lấy thân mình bảo vệ chúng. Họ nằm ngồi, đứng bất động, lặng lẽ như những tù nhân trong phòng giam sau khi bị kết án.

Từ trước tới giờ Weiss sôi sục căm thù bè lũ Hitler chỉ vì nhân dân Liên Xô. Nhưng bây giờ anh thật muốn trả thù chúng vì cả nhân dân Đức nữa, những người đang bị bom đạn đe dọa này.

Weiss biết rằng với của bố thí lấy trong khoản kiếm chác được bằng chiến tranh, bọn Hitler đã lôi kéo nhiều người Đức tham gia vào những tội lỗi của chúng. Bọn này trả lại cho bè lũ phát xít Hitler những phụ nữ, thiếu nữ bắt được ở các vùng chiếm đóng để làm nô lệ. Chúng tạo nên sự giàu có về lương thực bằng cách bóc lột người ở những vùng đất cướp được và đẩy họ vào con đường đói khát. Gần ba triệu người đưa từ các nước châu Âu làm việc như nô lệ cho bọn Đức. Họ xây dựng nhà cửa, đường sá, cày cấy cho bọn Đức.

Nhưng tất cả những lợi lộc nhận được từ tay bọn cầm quyền quốc xã đệ tam đành phải lấy bằng hiện vật: không phải bằng đồng xu pfennig, mà bằng những người cha, người chồng, người con mặc quân phục màu đồng pfennig. Sự luân chuyển hàng hóa của quốc xã là như vậy.

•º•

Johann Weiss nhìn thấy và anh hiểu: chỉ có một cái có thể chấm dứt hẳn sự đau khổ của dân tộc Đức, đó là chiến thắng của quân đội Liên Xô, đòn tập trung sẽ dìm đầu và đè bẹp chủ nghĩa phát xít như đập bẹt đầu con rắn độc bò ngoằn ngoèo cuốn vòng trơn lên thân mình nước Đức và đang tiếp tục bóp chết những người con yêu quý nhất của nước Đức trong các phòng giam Gestapo.

Weiss có thể làm gì được ở đây? Cái duy nhất anh có thể tự cho phép mình làm, đó là ra lệnh cho bọn sĩ quan cảnh sát quân sự ngay lập tức ra khỏi hầm tránh bom. Anh bắt chúng đi kiểm tra đường phố như để phát hiện các chỉ điểm viên của đối phương.

Anh đuổi bọn này ra ngoài và tự anh cũng đi ra theo chúng. Quay nhìn lại Weiss nhận thấy những “người toàn diện” bị cướp bóc tiễn anh bằng con mắt kinh ngạc và sung sướng, của những người bị kết án tử hình và bỗng nhiên được tha bổng.

Đoàn máy bay đầu tiên đã trút hết khối gang thép. Những ngôi nhà bị bom phá làm sụp đổ đang lặng lẽ bốc cháy, bom lửa đốt thiêu chúng.

Phương pháp ném bom này, phối hợp bom phá với bom lửa, bọn đồng minh gọi là “đánh cocktail”.

Weiss đi ra một phố không còn là phố nữa, những ngôi nhà đổ nát ở hai bên bốc cháy như phún thạch của hỏa diệm sơn phun từ lòng đất lên. Anh đi giữa đường nhựa vung vãi đầy mảnh kính như đi trên băng giá bị đập vụn.

Những ngôi nhà ở đồ sộ chỉ còn là đống đất đá, giống như bờ sông mà bờ thành đá bị sụt lở ùn xuống bãi cát.

Những bờ tường còn nguyên vẹn đứng ngất ngưởng như những mỏm đá nhọn. Trên khu vực sụt đá khói bốc vút lên cao, ở gần đây Weiss nhìn thấy những con người gầy trơ xương cởi trần, họ đang đào chiếc hào giữa khu nhà sụp đổ, chiếc hào giống như của các nhà khảo cổ đào trong lúc khai quật thành phố cổ.

- Dmitry Ivanovic! - Weiss nghe thấy một giọng bình tĩnh hơi khàn. - Cho năm người ra đây. Đã mò thấy chỗ đào qua sàn nhà khéo hơn.

Năm người bò ra khỏi hào và còng lưng vì những chiếc xà beng nặng bắt đầu trườn lên các chỗ đổ vỡ.

Thân mình và quần áo bám đầy bụi vôi gạch. Chân khẳng khiu như của loài cò sếu, bụng lép kẹp. Nhưng nửa thân trên và tay, giống như các tranh vẽ cho học sinh trường y học tập, hằn rõ các bắp cơ.

Sau đó Weiss nhìn thấy những con người sức tàn như vậy bênh nổi chiếc xà thép hình chữ “T” hai đầu rất nặng lên, và anh cảm thấy, anh nghe như qua tiếng kêu loảng xoảng của kim loại có tiếng kêu ken két của các bắp thịt của những người đang cố gắng làm chuyện siêu phàm. Chính họ, đúng thế, cũng phải giống như sắt thép về mặt cứng chắc.

Ở đây tù binh đang làm việc để cứu những người bị chôn vùi trong các hầm nhà tránh bom.

Xung quanh là bọn SS đội mũ sắt đứng trông coi, tay giữ dây xích đàn chó săn đen. Lũ chó rung người và đứng sát vào chân bọn canh giữ. Vì sợ lửa và tiếng ầm của bom đạn nổ từ xa vọng lại.

Bọn SS chiếm vị trí ở các hố bom nổ tung ra hoặc chỗ kín bên những gò to cao của các ngôi nhà sụp đổ. Qua tất cả những cái đó thấy rõ bọn này không những sợ người nào đó trong số tù binh có thể chạy trốn, mà sợ cả mối nguy hiểm của cuộc oanh tạc mới.

Những đội cứu sập gồm người Đức chỉ làm việc sau lúc báo an phòng không. Còn tù binh thì bị lùa đi làm cả lúc đang bị ném bom.

Nện xà beng xuống, mọi người bắt đầu phá trần nhà. Tay chân họ cuốn bằng vải, trên thân mình là những chỗ máu tụ đen lại vì bị thương do các mẫu phụ tùng sắt hay cạnh sắc nhọn của đá gây nên. Nhưng thật kỳ lạ, trên khuôn mặt khô quắt đầy nếp nhăn già nua của họ không thấy lộ ra một bóng dáng nản chí. Họ sôi nổi la ó nhau, thi đua trổ tài khôn khéo và thành thạo. Hình như họ mang trong lòng đầy nhận thức về tầm quan trọng của công việc, của cái mà bây giờ ở đây họ là những người quan trọng nhất.

Weiss xót xa và sung sướng nghe họ nói tiếng Nga, quan sát xem họ nhấn mạnh vẻ kính trọng gọi nhau bằng tên của bố, thích thú phát âm các từ trong lĩnh vực xây dựng, trao đổi với nhau để tìm ra kế hoạch hợp lý nhất đào lối đi xuống hầm tránh bom.

Là những con người trần như nhộng, gầy còm, trông họ giống như những nô lệ thời Ai Cập cổ đại lúc xây dựng Kim tự tháp. Công cụ lao động của họ cũng thô thiển gần như thế. Chỉ có lao động của họ thì nặng nề và nguy hiểm hơn thôi.

- Ural: - Một giọng tấn công vang lên, - Ural! Các đồng chí, bắt tay vào! - Một khối lớn bị lật từ nóc khu nhà đổ nát đảo lộn lăn xuống dưới.

Weiss khó khăn lắm mới kịp nhảy tránh ra. Anh hiểu: khi làm một việc cố gắng quá sức người để hất đổ khối gạch đá những con người này còn cố gắng hất đổ nó sao cho tên sĩ quan Đức đang ở dưới nhìn họ phải bị thương.

Một người quát to lên:

- Thế nào, đồ bọ chó! Nhảy tránh rồi à? Đã học được cách chạy trốn chúng tao rồi! - Và đệm thêm một từ rất tục tĩu mà lâu lắm rồi Weiss không nghe nói.

Tên bảo vệ đến chỗ Weiss và sau khi xin lỗi ngài sĩ quan, hắn khuyên Weiss tránh ra xa đôi chút.

- Làm việc như lũ quỷ, - hắn nói với Weiss, - ấy thế mà không ăn cắp, thậm chí nhẫn ở tay người chết cũng không tháo. Và nếu có lấy thì chỉ lấy thức ăn thôi. Bánh mì, theo kiểu Nga. Chắc rằng chúng đã bị điên ở trại tập trung rồi. Nếu như con người bình thường thì đã lấy. Nhẫn thì có thể dễ dàng giấu đi. Chúng tôi chỉ khám xét phía ngoài thôi.

- Ê, đồ trứng rận! - Đúng giọng chỉ huy tù nhân nói to với tên bảo vệ. - Geben zi mir! Bitte di lantern![1]

Tên bảo vệ tháo chiếc đèn pin treo sau nút dây trên cúc áo, và trước khi trao đèn cho tù nhân, báo với Weiss:

- Ơ, đã phá được đường hầm rồi! - Và mỉm cười hứa: - Bây giờ xem chúng kéo người ra sẽ rất thú vị.

Một lúc sau tù nhân xếp hàng bên lỗ hổng xuyên qua trần nhà và bắt đầu truyền tay nhau đưa những người bị thương ra. Những người đứng phía ngoài cùng của hàng khênh nạn nhân ra đường nhựa và cẩn thận đặt thành hàng.

Những người Đức không bị thương tật gì ra khỏi hầm cuối cùng. Trong số này có một viên đứng tuổi. Tên này lao vào lính bảo vệ và tay chỉ sang phía người tù binh gù lưng, la to lên:

- Tên kia dám đấm vào ngực ta! Đây, huy hiệu đảng viên của ta đây! Ta ra lệnh ngay lập tức cho tên khốn kiếp này một bài học tại chỗ! Đưa súng đây cho ta, ta tự…

Chỉ huy tù binh tiến lại. Một người cao, tóc bạc, nét mặt trí thức nghiêm nghị. Người này hỏi tên bảo vệ bằng tiếng Đức:

- Chuyện gì xảy ra thế?

Tên bảo vệ nói:

- Tên này của chúng mày dám đánh ngài cố vấn ở trong hầm tránh bom.

Người chỉ huy quay lại phía người tù còng lưng:

- Vasily Ignatovich, thực thế chứ?

Người còng lưng cau có nói:

- Đầu tiên cứu người bị thương, rồi đến trẻ em, phụ nữ. Còn hắn, - hất đầu về phía tên cố vấn, - thì chen lấn loạn xạ, muốn chui ra đầu tiên. Thế là tôi kêu gọi hắn giữ trật tự. Đúng là có đấm một quả.

- Ông đã phá rối trật tự. - Người chỉ huy tù định giải thích với tên cố vấn, quy định đầu tiên là người bị thương, rồi sau…

- Tao chính là chủ ở căn nhà này. - Tên cố vấn quát. - Đừng có để các con lợn Nga dạy tao kỷ luật. - Và định rút súng lục của tên bảo vệ ra khỏi bao.

Weiss tiến lại phía tên cố vấn.

- Giấy tờ của ông?

Tên cố vấn hài lòng mỉm cười lấy ví ra, rút tờ giấy chứng minh thư.

Weiss không thèm mở xem, bỏ nó vào túi, nói ngắn gọn:

- Phòng Gestapo khu sẽ giải quyết trả cho ông hay không?

- Nhưng tại sao? Thưa ngài sĩ quan!

- Trước mặt tôi ông định tước vũ khí nhân viên bảo vệ. Và ông sẽ chịu trừng phạt xứng đáng vì hành động đó. - Quay sang tên bảo vệ, anh buông giọng khinh bỉ: - Còn anh cũng không ra gì cả. Người ta tước vũ khí của anh, mà anh thì hành động như một tên hèn nhát! - Anh ghi số hiệu tên bảo vệ rồi ra lệnh: - Hãy dẫn người bị giữ này đi và báo cáo về các hành động tội lỗi của hắn! Đi.

Và Weiss đã bỏ đi rồi nếu như lúc đó chiếc xe con không chạy tới khu nhà cửa đổ nát này và Zubov không nhảy từ xe xuống. Bộ quần áo của Zubov phủ đầy bụi gạch.

Chỉ huy tù binh đứng nghiêm trước mặt Zubov và báo cáo bằng tiếng Đức:

- Đường vào hầm đã mở, dân trong nhà đã được đưa từ hầm tránh bom lên mặt đường.

- Nhà số một trăm hai mươi ba ra sao? - Zubov hỏi.

- Cần có thuốc nổ.

- Để làm gì?

- Mọi người làm việc, - người chỉ huy buồn rầu nói, - nhưng tường hư sẽ bị đổ, và khi đó tất cả sẽ hy sinh.

- Anh chắc đã biết, tôi không có quyền cho tù binh thuốc nổ, - Zubov nói.

Người chỉ huy nhún vai:

- Biết làm sao được, thế thì người của cả các ông lẫn của chúng tôi sẽ hy sinh.

- Ta đi xem sao, - Zubov khinh thường vẫy găng tay ra hiệu cho hai tên lính đi kèm anh.

Weiss quyết định ở lại. Anh đi sang phía bên kia đường, và không vội vã đi theo Zubov cùng người chỉ huy tù. Một bức tường rất cao nhô vút lên trên những ngôi nhà đổ nát thành một khối phẳng. Zubov và người chỉ huy đứng dưới chân tường và trao đổi gì đó.

- Seryozha! - Bỗng nhiên người chỉ huy gọi. - Seryozha!

Từ tốp tù binh một thanh niên gầy gò bước ra và đi về phía chỉ huy.

Sau đó Weiss nhìn thấy người thanh niên này khôn khéo như một chuyên gia trèo núi bắt đầu leo lên theo sườn vỡ lở của bức tường. Ngang bụng anh ta buộc dây nối cuốn vào một ống kim loại tùy theo độ cao anh ta trèo mà nhả dây ra.

Lên tới đỉnh bức tường anh thanh niên ngồi xuống kéo dây chão lên bằng dây con và chằng dây chão này vào giữa hai khoang cửa sổ bị thủng. Anh ta kéo dây chão lên và cuốn chằng nó lúc thì quanh sà nhà, lúc thì giữa các khoang cửa sổ. Xong công việc, anh ta muốn tụt xuống theo dây chão xuống đất, nhưng người chỉ huy quát to:

- Đừng có liều, tôi nghiêm cấm!

Người thanh niên ngoan ngoãn xuống theo sườn tường.

Sau đó tù binh bắt tay cầm dây chão và theo lệnh của chỉ huy kéo từng đợt một.

Bức tường lung lay rồi sụp đổ. Tiếng đổ sầm và cột bụi lớn tung lên.

Zubov dài chân bước tránh nơi tường đổ, mặt dữ tợn, môi mím lại. Anh dừng lại, bắt đầu phủi bụi trên người.

Weiss tiến lại bên Zubov.

Zubov đứng thẳng người và vừa nhìn thấy Weiss, anh nói ngay:

- Tuy thế vẫn đè chết một. - Anh buồn rầu vẫy tay một cái và bỗng nhiên nhớ ra, ngạc nhiên kêu: - Cậu đấy à! Cậu bị treo cổ rồi cơ mà?

- Thì thấy đấy, không đâu!

- Chờ một tí, tôi quay lại ngay. - Zubov nói.

Anh đi vào chỗ nhà cửa đổ nát hồi lâu không quay ra.

Lại bắt đầu trận oanh tạc. Đất rung chuyển, từng đám bụi đá lớn bốc lên vì sức gió của làn sóng tiếng nổ. Nhưng qua làn bụi Weiss nhìn thấy mọi người vẫn đào hào để tìm chỗ thuận tiện hơn phá đường xuyên vào hầm tránh bom.

Cuối cùng Zubov quay ra, nhưng trước hết nói gì đó với hai tên đi kèm, và rõ ràng là để thi hành mệnh lệnh của Zubov, hai tên này vội vã lên xe bỏ đi. Sau đó Zubov gọi chỉ huy tù binh hỏi:

- Người của anh làm việc đã hai ngày đêm không ăn uống. Ra lệnh cho bảo vệ đưa họ về trại chứ?

- Không - chỉ huy nói. - Sao lại có thể thế được? Ở đây dưới lòng đất, con người chẳng đang đau khổ là gì! Tại sao lại bỏ?

Zubov trầm ngâm suy nghĩ, sau đó sôi nổi lên, khuyên.

- Hãy phá lối vào ở kia kìa, nơi có biển đề hiệu bánh kẹo đang bị lung lay.

- Chúng tôi không đủ sức làm việc đó, - chỉ huy nói. - Có thể sau đây những người muốn… - Rồi đề nghị: - Ông hãy ra lệnh cho bảo vệ để họ không cản trở.

Zubov gật đầu và ra mệnh lệnh cho tên bảo vệ. Và chỉ sau đó mới tiến lại bên Weiss và nhìn vào mắt anh, tuyên bố:

- Chà, nay thật là cậu còn sống, tôi thậm chí không thể biểu lộ ra được với cậu nữa.

Xe quay lại đón Zubov. Anh mở cửa xe cho Weiss.

- Ta sẽ nói chuyện sau.

Suốt dọc đường họ im lặng, chỉ thỉnh thoảng liếc nhìn vào mắt nhau.

Trên khu vực họ vừa đi khỏi cuộc oanh tạc lại tăng lên với sức mạnh mới.

Mặt trời mọc tô điểm hồ Wannsee thành những màu sắc hồng dịu, Weiss cảm thấy như trước mắt anh là một ảo ảnh.

Bên bến tàu có những chiếc xuồng nhỏ và thuyền thể thao bằng gỗ.

Xe đi xuống sát bờ sông và dừng lại bên bãi tắm.

Zubov vẻ quan tâm đi lên cầu, đạp chân vào cửa ra bãi tắm. Anh buồn rầu nói:

- Ta tắm cái đã, - và cởi luôn quần áo.

Nhìn thân hình lực lưỡng đầy bắp cơ của Zubov. Weiss nhận xét:

- Tuy nhiên cậu khỏe thật, cậu bạn già ạ!

- Trước khỏe, - Zubov nói. - Còn bây giờ không phải là máy đó nữa. - Xoa những bắp cơ căng lên như bóng croquet, Zubov than phiền. - Thần kinh. Anh chạy một lúc và sau khi lao lên cầu nhảy, anh nhảy xuống nước và ra sức bơi sải.

Weiss mãi mới đuổi kịp Zubov ở dưới nước, anh tức giận hỏi:

- Cậu sao, loạn trí rồi à?

- Thế sao? - Zubov hoảng hốt hỏi lại.

- Chẳng lẽ có thể bơi sải được à?

- À, xin lỗi, quá say sưa thôi, - Zubov thú nhận. Kinh tởm phun nước ra, nói: - Bất kỳ lũ khốn kiếp giàu có nào cũng tắm ở đây, ngay cả nước cũng sặc mùi nước hoa.

- Đó là hoa tím, - Weiss giải thích, anh ngẩng đầu lên hít mùi thơm. - Đó là mùi hoa tím!

- Thế tại sao lại tỏa mùi thơm? - Zubov bực mình nói. - Đã tìm thấy thời gian tỏa hương thơm rồi!

- Thôi anh bạn, nói thế làm gì, hoa không có lỗi gì cả!

- Chẳng lẽ hoa lại có lỗi, - Zubov bất đắc dĩ đồng ý. Rồi lặn xuống sâu mãi không ngoi lên. Sau đó ngoi lên, anh thở dài hơi, tuyên bố vẻ sung sướng: - Còn ở dưới sâu nguồn nước lại lạnh buốt, chà, nguồn nước lạnh làm sao, và thật đen tối như trong nó. - Bơi ếch về phía bờ, quay đầu lại tinh quái hỏi: - Thấy tôi ngụy trang đúng kiểu chưa? Không kém cậu chứ, giáo sư.

Hai người lên bãi bơi, nằm trên những tấm gỗ ấm vì được sưởi ánh mặt trời. Weiss nhận thấy một vết sẹo mới, vì bị thương trên mình Zubov mới liền da còn rất mỏng, nhăn nheo như lớp váng sữa.

- Vết này cậu bị ở đâu?

Zubov bất đắc dĩ nhìn khắp người:

- Cậu chú ý đến những vết nào?

- Tất nhiên những vết mới nhất.

- Thôi cũng được, - Zubov muốn tránh trả lời, - Vẫn sống thôi…

- Nhưng vì sao chứ?

Zubov im lặng giây lát, múc một vốc nước uống rồi cất giọng khàn khàn nói:

- Tôi cùng đồng đội đột nhập vào khu Do Thái ở Warsaw, nhưng lại chỉ sau cuộc nổi dậy, lúc mà hầu như toàn bộ các chiến binh của họ đã bị giết hại. Xung quanh rực cháy, mọi người từ các tầng gác cuốn đệm cho con nhỏ và ôm lấy, nhảy xuống đất. Nhưng tiểu liên từ dưới xả vào họ… Thế là tôi tổ chức phòng ngự. Thiếu nữ, thanh niên toàn là học sinh. Tôi tự xưng là người Nga. Lúc đó họ không tin phải gọi một ông già đến. Ông cụ có hồi đã sống ở Nga, và khẳng định đúng. Thế là kéo ông cụ đi theo làm phiên dịch cho tới lúc ông cụ bị trúng đạn chết. Nhưng ông cụ đã gây được uy tín cho tôi, mọi người bắt đầu nghe theo. Bọn tôi quật lại lũ phát xít, và những em còn ít tuổi bò đến chỗ các xác chết để lấy vũ khí, đạn dược. Tôi quát: “Quay lại” nhưng chúng không nghe. Mà vì đạn bắn, các mảnh dập vào đá bắn ra. Còn đó hoàn toàn chỉ là trẻ em. - Đưa lòng bàn tay lau trán. - Bọn Đức bắt đầu dùng pháo săn nhóm của tôi. Một mảnh đạn xuyên vào vai. Mà tôi thì độc thân bên súng máy, kiêm cả số hai và số ba.

- Thế còn nhóm?

- Nhóm gì? Nhóm gì? Đâu còn nhóm nữa, mất tới chín mươi phần trăm quân số. Một trợ thủ bám theo tôi, anh chàng thật nhanh nhẹn, chẳng sợ gì hết. Tôi chỉ vừa dạy cậu ta cách sử dụng vũ khí, thế là xong - bị bắn trúng. Tôi liền băng cho cậu ta. Ấy thế mà bằng tiếng Ba Lan, cậu ta giải thích: “Xin lỗi, - cậu ta nói, - anh không phải bác sĩ, anh cần phải bắn!” Rồi bò về phía mép mái nhà để tôi không tóm được và chết ở đó, bên ống máng. Sau đó một bà già cùng con gái đến làm xạ thủ số hai cho tôi. Con gái là bác sĩ, băng bó vết thương rất nhanh, nhưng khi tôi bị thương lần thứ ba thì cả hai mẹ con họ đã hy sinh rồi. Chẳng hiểu bằng cách nào tôi được kéo xuống hầm nhà, nằm thoải mái ở đó rồi bò ra. Lại bắn tiểu liên, yểm hộ cho cụ già, phụ nữ và trẻ em trốn hết vào trong hầm nắp thép của hệ thống cống rãnh. Sau đó bọn Đức dùng súng phun khói làm họ chết ngạt ở trong đó.

- Còn cậu?

- Thì tôi vẫn sống đấy thôi. Ban đêm bọn phát xít đi lại trong khu Do Thái trống trải, giày ủng chúng cuốn ngoài bằng vải để không gây tiếng kêu, và hễ bắt được người còn sống là đánh cho bằng chết. Để an toàn cá nhân tôi chủ yếu hoạt động bằng dao, hết sức tránh nổ súng. Cuối cùng thì mệt lử, lăn ra bất tỉnh nhân sự.

Tỉnh dậy như ở trong một hang đất, toàn thân được băng bó cẩn thận. Thì ra mọi người chăm sóc tôi tựa hồ như tôi là người tốt nhất trần gian. Cậu hiểu không, những con người như thế đấy! Chính họ ở đó cũng không thở nổi - thiếu không khí. Cậu biết không, thế mà chia xẻ bánh mì, nước - đó là gì, nhất là khi không lấy gì để thở… Thế mà tôi - một tay khổng lồ ở đó, răng nghiến ken két vì đau và hít lấy cả chút không khí cuối cùng. Tôi bò ra khỏi đó. Tôi thấy trẻ em đang bị xanh nhợt đi, thế là bò.

Và cậu tưởng tượng xem, bỗng nhiên gặp Voditsa và Ptashek. Họ đang bò ra khỏi cống dẫn nước. Té ra, họ đã cưa gãy các song sắt từ đường hầm ra sông Vistula để chạy. Những ai được cứu thoát đó là người không bị chết đuối. Thế là tôi đã hoàn toàn kiệt lực rồi. Họ kéo tôi ra khỏi đó bằng cách nào thì không biết.

Khoảng hai tuần gì đó trôi qua, cùng với họ tiến hành một vụ phá hoại không được cẩn thận lắm. Chuyện thì cũng thành nhưng Gestapo có vẻ như đánh hơi ra. Tôi nói bóng gió với Brigitte: bỏ về Berlin chắc là không đến nỗi nào, thế là cô ta vỗ tay tán thành.

Zubov cúi đầu, lầu bầu nói:

- Còn nói chung thì ở đó, trong khu Do Thái mọi chuyện ra sao, thật không có khả năng kể bằng lời nói con người được! - Nhìn mặt hồ rồi Zubov nói thêm: - Và biển khơi cũng không đủ để gột sạch khỏi trí nhớ. Thật đấy: - Đứng dậy và mặc quần áo. Từ Berlin có ô tô du lịch đi lại, bến đỗ riêng ở ngay bên khu Do Thái Warsaw. Khách du lịch được hướng dẫn viên giải thích và tiêu khiển như trong rạp xiếc. Có thể, đó là dân các biệt thự ở đây.

- Thế bây giờ cậu được làm gì với bọn Đức? - Weiss hỏi.

- Thì thấy đấy, - Zubov miễn cưỡng rít răng nói: - Tôi chỉ huy theo tuyến “Todt” các đội cứu sập gồm người Đức, nhưng chủ yếu là chỉ huy tù nhân.

- Thế thì sao?

Zubov mắc cỡ nói:

- Người của ta lúc đầu thỏa thuận sẽ giết tôi. Người có tổ chức lắm, cậu hiểu không, quyết định được công bố. Thế là tôi, tất nhiên, rất hồi hộp, nhận quyết định: viện cớ gì đó xử bắn tên khốn kiếp này trước toàn thể tù nhân trong lúc đang cứu sập, nhưng để mọi người đều hiểu: để làm gì. Bắn xong rồi, tôi nói: “Đấy, một kẻ mồm miệng rất xấu”. Và rõ ràng chính mọi người đã nheo mắt nhìn tên khốn kiếp này. Một ngày sau chỉ huy tù binh đến hỏi: “Thưa ngài phụ trách, ngài đã bắn chết một đồng chí của chúng tôi, anh ta định làm điều xấu cho ngài hay sao?” - “không phải cho tao, mà cho chúng mày” - tôi nói với anh ta như vậy.

Bọn tôi nhìn thẳng vào mắt nhau rồi mỗi người bỏ đi một ngã. Thế là sau đó họ bỏ quyết định này: có rất nhiều khả năng khử tôi, nhưng họ không sử dụng.

- Thế có chuyện chạy trốn không?

- Tất nhiên có. Chạy, chứ sao nữa! - Zubov nhếch mép cười.

- Nhưng chuyện đó có thể ảnh hưởng xấu đến cậu?

- Tại sao? Tôi lập hồ sơ theo mẫu, và cho tất cả hồ sơ: nói là đã tóm được và giết tại chỗ, tôi có quyền làm tất cả chuyện đó. Còn một số thì tôi ghi vào danh sách chết trong lúc ném bom hay bị sập nhà. Tài vụ của tôi rất phân minh đối với khoản này. - Rồi nói vẻ ghen tị: - Qua tất cả tôi cảm thấy: họ có tổ chức Đảng và tổ chức gì đó, họ tự quyết định bao giờ và ai sẽ chạy trốn. Họ sống có tính tập thể. Còn tôi đối với họ chỉ như quân tốt - chứ không phải là người, chưa được là một quân cờ.

- Này, nghe đây, thế tại sao họ làm việc hăng như vậy?

- Vì họ cứu người.

- Người Đức, - Weiss nhắc.

- Cậu nói lạ, - Zubov nổi nóng. - Cậu biết khi mang trẻ em bị đè bẹp từ trong hầm sập ra thì không thể nhìn được: tựa hồ như đó là người ruột thịt của họ, lũ trẻ con đó. - Thở dài: - Đấy tức là kết cấu tâm hồn người Xô Viết như vậy. Và ai sẽ dám nói: trong việc này đó là điểm yếu hay mạnh…

- Thế cậu cho ra sao?

- Thế nào? Thì tôi coi như thế.

Hai người ngồi xuống bên chiếc bàn con ở sân ngoài tiệm cà phê chưa có khách đến vào giờ sớm này. Tên hầu không cần hỏi khách, dọn cà phê, bánh mì sữa, mật ong nhân tạo và hai xuất bơ nguyên chất nhỏ xíu nặng bằng khoảng đồng mười xu.

Zubov uống một chút cà phê rồi khinh bỉ nhăn mặt.

- Cái thứ nước nôi này ngấy lắm, tốt hơn là kiếm bia thôi.

- Cậu sao thế? Bia sáng sớm à? Ở đây không ai thế đâu.

- Thế thì súp bắp cải hai mươi bốn giờ vậy.

- Thôi, đừng có ngốc nghếch, - Weiss nói.

Zubov nhìn bầu trời vẩn đục vì khói lửa các đám cháy, khắp nơi chìm trong ánh hồng như máu đổ, tức giận hỏi:

- Cậu hãy giải thích cho tôi một điều. Bọn đồng minh đang oanh tạc nước Đức. Nhưng tại sao sản lượng công nghiệp nước Đức không giảm mà ngược lại, vẫn tăng đều và mức sản xuất cao nhất về máy bay lại diễn ra đúng vào lúc ném bom dữ dội nhất? Và toàn bộ việc vũ trang đó nhằm chống chúng ta.

- Nhưng bọn đồng minh đánh mạnh không phải vào các cứ điểm mà chỉ vào nhân dân Đức, nhằm mục đích khủng bố nhân dân và reo rắc kinh hoảng. - Weiss nói tiếp ý nghĩ của Zubov.

- Nhưng Gestapo khủng bố nhân dân tới mức ném bom cũng chẳng có nghĩa lý gì! - Zubov nói. - Mới đây chúng đã kiềm chế hơn ba chục vạn người. Và cậu hiểu không, đêm hôm qua tôi đã thấy chúng chở ra mặt trận phía Đông những khẩu đội lưu động thuộc hệ thống phòng không Berlin bằng các toa tàu chở sữa của công ty “Bolle” và bằng ô tô cứu hỏa Berlin. Còn trước đây đã đưa sang đó nhiều đơn vị cao xạ ngành đường sắt. Tôi chưa kể đến các phi đoàn máy bay chiến đấu ban đêm đã được huy động từ lực lượng phòng không Berlin đi phục vụ mục đích này. Tức là bọn đồng minh phải nói với bè lũ Hitler: “Merci[2] vì sự giúp đỡ to lớn ấy”, - Zubov nhăn mặt lại như bị đau răng. - Một chiến lược bẩn thỉu, tôi nói thật với cậu đấy! Đáng lẽ phải bẻ gãy xương sống của nền công nghiệp quân sự Đức thì chúng lại cùng với bọn Gestapo đánh vào thường dân. Bọn đồng minh tăng cường khủng bố bằng máy bay, còn bọn Gestapo bằng cảnh sát. Và người dân Đức không còn chỗ nào nhích chân vì tất cả những chuyện đó, chỉ còn ra mặt trận hay sao. Chúng quét sạch bằng phương pháp toàn diện. Và cũng lùa ra mặt trận phía đông. - Vẻ dữ tợn nói: - Tôi có đến một nhà máy quân sự, xem thôi. Những người Đức đang làm nghĩa vụ lao động phải tối tăm mặt mũi vì mỗi ngày làm việc mười hai giờ. Bắt đầu có báo động phòng không, vẫn phải làm việc. Đấy tôi nghĩ, nhân dân mà! Thực ra là gì? Không có oanh tạc, mà ai bỏ máy là phá hoại ngầm, thẳng đường đến trại tập trung. Trong các vùng có nhà máy thì thường trực không phải là pháo cao xạ mà là các đội tuần tra Gestapo. Đấy là toàn bộ bộ máy. Những nhà máy quân sự lớn nhất nằm ở ngoại ô thành phố, và đồng minh không ném bom xuống đó, vì không phải mục tiêu. - Im lặng một chút. Thở dài: - Tôi cũng có làm đôi chút sau các giờ đi cứu sập.

- Cụ thể là gì?

- Chuyện lặt vặt thôi, - Zubov mệt mỏi nói. - Đánh cắp thuốc nổ từ công trình xây dựng hầm tránh bom cho một tên cao cấp, và thế là sử dụng theo chức năng của nó.

- Cậu lại có nhóm rồi à?

- Có, còn nhỏ thôi, - Zubov nói lảng. - Nhưng các đội viên rất dũng cảm. Tất nhiên tôi giáo dục để không có chuyện tự động không cần thiết. Mới đây đã khử một tên gián điệp của “Ban tham mưu Valia” của cậu.

- Làm thế nào các cậu phát hiện được ra tên gián điệp này?

- Có người của ta, liên lạc, cho biết nhận dạng báo rằng tên gián điệp này sẽ đến Berlin bằng xe lửa cùng tên đi kèm. Bọn tôi đón tiếp long trọng, bằng xe hơi. Chở đi. Rồi cũng như mọi khi, ném bom mà. Thế là bọn tôi đỗ lại bên một hầm tránh bom mà tôi xây dựng theo đơn đặt hàng đặc biệt, nhưng còn chưa giao cho khách hàng. Thế là, xuống hầm. Hỏi cung. Rồi kết án. Tất cả đều theo quy luật, có quy định hẳn hoi, - Zubov lắc đầu. - Tôi thì không thể. Tâm hồn sẽ khô héo đi mất. Cậu là sắt thép hay sao mà chịu nổi cái nặng nề như vậy? - Zubov nhún vai. - Tôi không thể hiểu nổi một điều: ở trong tù cậu tự đày ải mình làm một tên Đức cao thượng để làm gì? Có thể như gõ cửa Müller cho động Schellenberg của cậu, và mặc cho chúng cào xé nhau. Tội gì đi mò vào chỗ roi vọt.

Weiss nói:

- Năm ngoái Gestapo từng bắt điệp viên của Himmler, bọn từ các cuộc đàm phán ngoại giao mật với các đại diện của tình báo Anh và Mỹ trở về và kết tội bọn này đã chuyên chở phạm pháp ngoại tệ vào trong nước. Himmler đã ký án tử hình bọn này chỉ vì chúng đòi báo cho Himmler biết việc chúng bị bắt.

- Kỷ luật đấy! - Zubov nhếch mép cười.

- Không, - Weiss nói, - không chỉ thế. Đó là phương pháp nghiệp vụ mật của chúng.

Không để bản thân phải vất vả vì những kẻ phạm sai lầm. Còn có cả những phương pháp khác nhanh chóng hơn. Chúng không nhận xét gì về tên nhân viên này cả nếu hắn phạm sai lầm. Chỉ việc đưa hắn đến chỗ bác sĩ. Được chủng đậu - thế là xong.

- Rõ, - Zubov xoa tay Weiss, - cậu hãy cố gắng trở thành gang thép hoàn toàn ở chỗ bọn chúng. - Buồn rầu nói thêm: - Và chúng ta không nên gặp nhau nữa. Tôi là người hoàn toàn không cẩn thận, đôi khi làm việc thô thiển lắm.

- Thế còn Brigitte ra sao?

Trên nét mặt Zubov lộ vẻ trìu mến.

- Không sao cả, chúng tôi vẫn sống thôi. - Nghiêng người về phía Weiss, anh thì thầm nói giọng hạnh phúc một cách rụt rè: - Chúng tôi sẽ có con. Dự đoán vào lúc quân ta đến thì tốt. Lúc đó tôi sẽ khai sinh cho cháu như một công dân Liên Xô, theo mọi quy định của luật pháp.

- Nhưng Brigitte có đồng ý không?

- Tôi sẽ thuyết phục, - Zubov tin tưởng nói. - Sẽ có đủ điều kiện để viện lý do. Lúc đó tôi sẽ bộc lộ hết bức tranh cuộc đời mình trước cô ta. Sẽ không cố thủ đây. Cô ta nhạy bén với cái tốt lắm.

Weiss đứng lên chìa tay ra cho bạn.

- Thôi thì vĩnh biệt, - Zubov buồn rầu thở dài. - Tôi đã trở nên mất bình tĩnh rồi. Trước kia không hề sợ chết, còn bây giờ thì rất không muốn. Quân ta càng tiến lại gần càng thấy chờ đợi khó khăn hơn.

Gustav rẽ vào nhà Weiss ở thăm anh và như để hỏi xem những kẻ tham gia vụ bạo động cùng bị giam với anh đã gây cho anh cảm xúc gì.

Weiss khinh bỉ nói:

- Đáng thương hại nhất.

Không nhìn Weiss, Gustav nói:

- Để cứu các bạn của mình đã bị bắt khỏi tội tử hình Staufenberg đã định tiến hành vụ ám hại quốc trưởng theo sáng kiến riêng từ hôm mười một tháng sáu.

- Nghĩa hiệp ghê quá nhỉ! - Weiss nhếch mép cười.

- Té ra một viên tướng, thành viên vụ bạo động, thường xuyên thông báo về hắn cho quốc trưởng biết.

- Thì sao, cần phải nhập vị tướng này vào danh sách biên chế của Gestapo?

- Thì ông ta có bỏ công tác mật vụ của mình ở đó đâu. Hơn nữa, Hans Speidel, trưởng ban tham mưu của thống soái Rommel cũng đã khai báo chỉ huy của mình.

- Nhưng, hình như Rommel hy sinh trong vụ đổ xe ô tô?

- Phải, đúng thế, - Gustav đồng ý, - và rõ ràng là để ông ta không khổ sở vì thương tích sau vụ đổ xe này, một nhân viên đã đề nghị Rommel uống thuốc độc, thế là ông ta nghe theo.

- Anh hùng Phi châu, thế mà kết thúc không vẻ vang như vậy!

- Một hồi Rommel là người thân tín của quốc trưởng… - Gustav nhắc.

Weiss tò mò nhìn vào mắt tên này, hỏi:

- Đúng là ông muốn nghe ý kiến của tôi không phải về Rommel?

- Tất nhiên, không phải về Rommel, mà về họ, - Gustav hất đầu.

- Thực chất, - Weiss mạnh dạn nói, - theo chỗ tôi hiểu qua các buổi nói chuyện của họ với nhau thì những kẻ lãnh đạo vụ bạo động đã thông qua quyết định đầu hàng phương Tây để sau đó bắt đầu tấn công ở mặt trận phía Đông. Đó chỉ là một mánh khóe quân sự chính trị đơn thuần, và chỉ thế thôi. Và mặc dù họ đã tiến hành ám sát quốc trưởng, nhưng họ lại muốn sau đó tái sinh tư tưởng quốc trưởng với mức độ hoàn toàn to lớn.

- Qua nhân vật nào?

- Tôi cho rằng qua quốc trưởng mới. Nhưng, - Weiss châm biếm nhận xét. - Goebbels đã xác định chính xác vụ bạo động này như chuyện “điện thoại”.

Gustav im lặng một lát, sau đó thân mật khuyên:

- Nếu như sếp chúng ta có hỏi ông câu như vậy, tôi cho rằng lời đáp của ông theo tinh thần này có thể làm sếp thỏa mãn. Vì, nó dũng cảm, thông minh và chứng minh sự sáng suốt của ông.

- Xin cám ơn, - Weiss gật đầu.

Gustav mỉm cười.

- Cho phép tôi trao cho ông phong thư bí mật. Hãy ký tên trên phong bì và ngoài ngày tháng ra, đừng quên ghi rõ thời gian.

Khi Gustav đi khỏi và Weiss mở phong thư ra thì anh thấy chính tờ giấy mà trước đây trong lần gặp gỡ đầu tiên, Walter Schellenberg đã cho anh xem. Bây giờ chỉ khác là có dán ảnh Weiss vào chứng nhận.

❀ ❀ ❀

[1] Câu này phiên âm nguyên gốc theo tiếng Đức có nghĩa là: Đường hầm đã phá! Cho mượn đèn pin! - ND.

[2] Merci: Tiếng Pháp, có nghĩa là cám ơn. - ND.