Thiền thị nhất chi hoa - Tự (Thiền là một nhành hoa - Lời tựa)
Hồ Thích viết lịch sử triết học Trung Quốc thời trung cổ, chú trọng vào Thiền, đây là kiến thức vượt người của ông. Hồ Thích không hiểu công án của Thiền, nhưng sự khảo chứng của ông về lịch sử các tăng ni Thiền tông thì vô cùng hữu ích. Tôi đọc sách Thiền tông, trực giác biết rằng Thiền không phải do Đạt Ma sáng lập, Thiền vốn dĩ là tư tưởng của Trung Quốc, không phải của Ấn Độ có được. Huệ Khả đoạn tí lập tuyết (Huệ Khả chặt tay đứng trong tuyết), tôi cũng không thích, thưa rằng bị giặc chém tay là đáng tin hơn. Đến khi đọc sự khảo chứng của Hồ Thích, vô cùng vui mừng. Hồ Thích đối với cựu học của Trung Quốc có hai công lớn: Một là khảo chứng tác giả Hồng Lâu Mộng, hai là khảo chứng về Thiền. Sự khảo chứng về Hồng Lâu Mộng của Hồ Thích cùng tác phẩm "Hồng Lâu Mộng Ác" của Trương Ái Linh, khiến chúng ta càng hiểu rõ hơn sự hay của Hồng Lâu Mộng; Trương hiểu văn học Hồng Lâu Mộng trực tiếp hơn Hồ Thích. Còn sự khảo chứng về Thiền của Hồ Thích lại khiến chúng ta càng hiểu rõ hơn sự hay của Thiền.
Chúng ta không thể vì điển cố của Thiền có phần không thật mà liền hạ thấp tư tưởng của Thiền, tác phẩm "Hồng Lâu Mộng Ác" của Trương Ái Linh đã chỉ chứng Hồng Lâu Mộng là sự sáng tạo, không phải tự truyện. Kỳ thực cũng vẫn dựa vào tự truyện, mà đem một số sự thật cải tạo đi mà thôi. Nhưng giá trị văn học của Hồng Lâu Mộng quyết không vì thế mà bị suy giảm. Chẳng những văn học, mà cho đến triết học, thậm chí như khoa học, cũng có thể không vì sự thật mà nó dựa vào là không thật mà ảnh hưởng đến giá trị tư tưởng và lý luận của nó. Ví dụ như định luật điện từ trường của Faraday được nghiên cứu dựa trên không gian "Ether" để tạo thành, sự tồn tại của Ether sau đó từng phát sinh nghi vấn, nhưng định luật điện từ trường đó cho đến nay vẫn chuẩn xác không nghi ngờ. Lại như luận sư Ấn Độ thường dẫn dụ trong mặt trăng có thỏ làm ví dụ, sau đó biết được trong mặt trăng không có thỏ, cũng không vì thế mà có thể hạ thấp chủ ý luận của họ.
Phàm là cấu tưởng kỹ thuật thì không thể không tuân theo sự thật, nhưng như văn học và tư tưởng mang tính nguyên lý thì chỉ mượn sự thật làm một cái cớ để khởi hứng. Quan niệm lịch sử có thể còn chân thực hơn sự thật lịch sử, giống như tranh vẽ chân thực hơn chụp ảnh. Cho nên thậm chí có những cái là ngụy tạo, cũng không thể vơ đũa cả nắm coi là giả mạo, như việc Tào Xuyết Cần sửa đổi tự truyện, ngược lại chính là sự sáng tạo. Thiền tông truyền lại điển tích Linh Sơn hội thượng niểm hoa vi tiếu (trên hội Linh Sơn cầm hoa mỉm cười), cũng giống như câu chuyện về Hoàng Đế được nói trong sách Trang Tử, câu chuyện về Nghiêu và Hứa Do, ở đây không có vấn đề chân thật hay không, chỉ có vấn đề hay hay không hay, giống như lời nói dối của người trẻ tuổi. Người trẻ tuổi thích ngụy tạo những sự thật lý tưởng cho người khác, nếu muốn nói là thật, cũng có thể nói là không có gì chân thật hơn thế. Đại học giả Nhật Bản cận thế là Origuchi Shinobu nói rằng những bài thơ đáp lời của phụ nữ trong Vạn Lợp Tập vào thời kỳ Nara đa phần đều là nói lời dối, cho nên mới hay. Anh trai tôi vốn hay bãu tội thất tỷ hay nói dối, đến khi đọc được lời này của Origuchi Shinobu, mới càng thêm yêu mến chị ấy.
Tôi cũng yêu thích những nơi nói dối trong Thiền tông như vậy, giống như câu chuyện cầm hoa mỉm cười và câu chuyện Huệ Năng truyền y bát. Nghi Huyên nói trẻ con thỉnh thoảng nói lời dối, là vì muốn nói những lời chân thật hơn. Nhưng giống như Huệ Khả đoạn tí và Chứng Đạo Ca của Vĩnh Gia thì làm giả rất không hay, nên được loại trừ. Cuộc tranh luận giữa Hồ Thích và Suzuki Daisetz, Hồ Thích chấp nhất vào sử thực khảo chứng, mà Suzuki lại cho rằng Thiền có thể siêu việt lịch sử vân vân, đều không bằng cách nói này của tôi là hay.
Lại nói Trung Quốc từ thời Tùy Đường đến nhà Minh, hơn ngàn năm, sự hoạt bát của tư tưởng nằm ở Thiền. Tư tưởng của Thiền là một chữ "cơ", vốn kế thừa từ sự chuyển động của quẻ hào trong Kinh Dịch, cùng với Tề Vật Luận của Trang Tử, không phải do Phật giáo Ấn Độ có được. Chữ "cơ" nằm ở đầu mối sinh sinh hóa hóa của âm dương, Phật giáo Ấn Độ nói chuyện nhân duyên mà không biết âm dương, cho nên không hiểu chữ "cơ". Phương Tây là vũ trụ có tính vật chất, không biết chữ "vô", không biết chữ "sinh", đương nhiên cũng không hiểu chữ "cơ". Người phương Tây chỉ nói điều kiện. Điều kiện mang tính nhân quả, mà chữ "cơ" lại là sự phiêu dẻo, siêu nhân quả. Cho nên tư tưởng của Thiền mới thực sự mang tính sáng tạo, lý luận ngược lại là chuyện phía sau.
Văn minh Trung Quốc là văn minh động, cho nên mới có sự cường đại như thời Chu, Tần, Hán, Đường. Chế độ văn chương và tạo hình khí vật của Trung Quốc, thảy đều là một phái cơ duyên biến hóa sinh động. Tôn Tử Binh Pháp cũng là nói về binh cơ. Khí vận của lịch sử, tiết khí của núi sông cỏ cây, thảy đều biểu hiện ở cơ khởi đầu của nó.
Lão Tử nói: "Phản giả đạo chi động" (Trái ngược là sự chuyển động của Đạo). Nho giả biết sự thành tựu của Đạo mà không biết sự chuyển động của Đạo. Hoàng Lão biết cơ, Nho giả tuy không biết cơ, nhưng hiểu rõ lễ chế, sĩ nhân đời Hán Đường lấy Nho làm thuật, lấy Hoàng Lão làm dụng, cho nên có thể mở ra triều đại mới. Sau đời Tống, sĩ phu chuyên về Nho, Nho chuyên về Lý học, khoa cử chuyên về Bát cổ, họ thảy đều trở thành những kẻ vô dụng. Chỉ có tăng ni Thiền tông là ngoài sĩ phu ra, còn xuất hiện những bậc hào kiệt, như Yelu Chucai (Gia Luật Sở Tài) phò tá Thành Cisihan (Thành Cát Tư Hãn) và Kublai Khan (Hốt Tất Liệt) vào thời nhà Nguyên, cùng với Yao Guangxiao (Diêu Quảng Hiếu) khuyên Yên vương dấy binh vào thời nhà Minh. Trước đó, sau khi nhà Tống vong, tổ sư Zuyuan (Tổ Nguyên) sang Nhật Bản, ông chỉ nói một câu mà khiến cho Kitō Tokimune đương thời đang nắm giữ quân sự quyết định ý chí, tiến đánh quân Mông Cổ xâm lược.
Tăng nhân Thiền tông là những người từng trải qua cảnh Erzhu Rong (Nhĩ Chu Vinh) nhà Bắc Ngụy tàn sát phá hủy Lạc Khác, loạn Hoàng Sái đời nhà Đường, sự tàn sát hoành hành của tộc người rợ Thạch Kính Đường thời Ngũ Đại, cùng với việc quân Kim quân Mông Cổ đi qua sau này biến thành đất trống, không nghe thấy tiếng gà gáy hay bóng người, tận mắt chứng kiến công đức của việc xây dựng phồn hoa là vô ích, bình thường một đống kiến thức lý luận đến cuối cùng đều thành vô dụng, ngặt nỗi người cửa Phật có chí khí, họ trở nên mãnh liệt vang dội, mà chất phác đạm bạc, như Mã Tổ thiền sư, Lâm Tế thiền sư, Viên Ngộ thiền sư, Tổ Nguyên thiền sư.
Mã Tổ Đạo Nhất, Lục tổ cho phép ông "Mã câu đạp sát thiên hạ nhân" (Ngựa chiến giẫm chết người thiên hạ), tôi rất thích câu này, cùng với câu thơ của Lý Nghĩa Sơn, nhân đó làm một bài thơ, thơ rằng:
Mã câu đạp sát thiên hạ nhân
Nga mi nhất tiếu quốc tiện khuynh
Thiền ngữ bất nhân thi ngữ hiểm
Nhật nguyệt trường tân hoa trường sinh
Gia Luật Sở Tài học tập từ thiền sư, ông theo Thành Cát Tư Hãn xuất trận, nhìn quân Mông Cổ giết người như cỏ rác, mắt cũng không chớp; mà nhân cơ hội khuyên bảo Hốt Tất Liệt một câu, khiến cho ông ta dừng việc giết chóc, học tập lễ nghĩa ở Trung Hoa. Gia Luật Sở Tài là một nhà thơ, ông nhìn thẳng sự tàn ác của quân Mông Cổ, cũng không làm tổn hại đến sự hòa tịch của ông đối với một bông hoa. Diêu Quảng Hiếu vốn là một thiền sư, ông khuyên Yên vương dấy binh chống lại Kiến Văn đế, Yên vương nói: "Lòng người ở phía đó, phải làm sao đây?", Diêu đáp rằng: "Thần biết thiên đạo, nào rảnh bàn lòng người". Ông phò tá Yên vương lấy được thiên hạ, mà bản thân ông vẫn có thể vô tâm với công danh.
Thiền tông không giống như Phật giáo Ấn Độ nói chuyện phù thế vô thường. Thiền tông khẳng định cơ duyên thành hoại của vạn vật trời đất, giống như Lão Tử nói "Thiên địa bất nhân", tiếp dẫn kẻ mạnh, không tiếp dẫn kẻ yếu. Thiền tăng không nói "Thiện tai thiện tai", mà ngay cả Thích Ca cũng có thể dùng một gậy đánh chết.
Thiền tông đứng trước hành động và tạo hình, sự biểu hiện ở phần ngọn của nó, còn xuất hiện những bức tranh của Muqi (Mục Khê), Shitao (Thạch Đào) và Bada Shanren (Bát Đại Sơn Nhân). Tranh của Mục Khê, Thạch Đào, Bát Đại Sơn Nhân, trong hội họa là phong lưu độc tuyệt ngàn đời.
Nhưng dẫu là Thiền tông, thì vẫn cần phải tiếp xúc với sĩ phu mới tốt, giống như nước trong rào bên sông và nước ngoài rào. Thời Đường như tể tướng Bùi Hưu, Bắc Tông như Âu Dương Tu, Tô Đông Pô thảy đều cung kính thiền sư. Cho đến đời Minh Thanh, sĩ phu đã héo hắt hèn mus, Thiền cũng theo đó mà cô tịch cùng Hoàng Lão, rồi tiềm hóa hòa tan vào trong các nghề dân gian, như sự cơ trí hoạt bát trong kịch Bình, chính là sự giao thoa của Hoàng Lão và Thiền tông. Ở Nhật Bản, ý thiền và cơ thiền thể hiện ở kiếm đạo, trà đạo và nghệ thuật làm vườn. Nhưng những thứ này suy cho cùng cũng chỉ là đồ chơi, Hoàng Lão và Thiền ngày nay vẫn cần phải kết nối lại với sĩ phu, thể hiện ở hành động chính trị, mới có thể ra tay giành lấy giang sơn, dẹp yên loạn phỉ.
Bích Nham Lục cho đến nay vẫn được tôn là đệ nhất thư của Thiền tông. Cuốn sách này là do Tuyết Đậu Tự Trọng Hiển Thiền sư ở Phụng Hóa đời Bắc Tông tụng một trăm bài công án, đời sau ông một thế hệ là Viên Ngộ Thiền sư thêm vào phần thùy thị, trước ngữ, bình xướng. Viên Ngộ ở lại Bích Nham thất thuộc Linh Tuyền, Hà Bắc, nên mới lấy đó làm tên sách. Bích Nham Lục từ thời điểm đó đến nay đã tám trăm năm mươi năm, chưa có ai có thể giải nghĩa toàn bộ. Những năm gần đây, văn đàn Trung Quốc ở Đài Loan bỗng rộ lên mốt bàn về Thiền, tuy duyên khởi ban đầu hãy còn nông cạn, nhưng cũng là một cơ duyên, cho nên tôi viết cuốn Bích Nham Lục tân ngữ này, đối với một trăm bài công án thảy đều đưa ra giải thích minh bạch, mong sao phát huy ánh sáng trí tuệ của người xưa, làm sự giải phóng phương pháp tư tưởng cho thời nay.
Thiền là sự tu dưỡng trí tuệ của chí sĩ trong thời loạn. Nhắc đến bao nhiêu chuyện hưng vong gia quốc trong lịch sử, biểu huynh của tôi có một bài thơ tặng người, tôi rất yêu thích, thơ rằng:
Nhân sự lịch nhiên thiên đạo nghi
Anh hùng vô lại hữu chân tư
Nữ tử quan hệ thiên hạ kế
Ngư tiều nhàn thoại thị sử thi
Tôi hy vọng cuốn sách này viết về tư tưởng Thiền của tôi, cũng có một loại phong vị sảng khoái.
Ngày 21 tháng 8 năm Dân Quốc thứ sáu mươi lăm (1976), Lý Khánh