Dẫn: Triệu Châu Tòng Thẩm thiền sư khai thị đại chúng rằng: "Chí đạo vô nan, duy hiêm giản trạch. Tài hữu ngôn ngữ, thị giản trạch thị minh bạch? Lão tăng bất tại minh bạch lý. Thị nhữ hoàn hộ tích dã vô." Lúc ấy có vị tăng hỏi: "Đã không ở trong minh bạch, thì hộ tích cái gì?" Châu rằng: "Ta cũng chẳng biết." Tăng rằng: "Hòa thượng đã chẳng biết, vì sao lại nói không ở trong minh bạch?" Châu rằng: "Vấn sự tức đắc, lễ bái liễu thối."
Mục này tôi không biết nên mở đầu thế nào cho phải, bèn đi hỏi đại huynh của tôi. Đại huynh suy nghĩ một hồi, rồi nói: "Sự không lựa chọn lớn nhất, chính là thuở thái cổ tổ tiên chúng ta vượt hồng thủy. Nhân loại chính từ lần đó mà khai mở nhận thức, sáng tạo nên nền văn minh thế kỷ mới." Tôi vừa lắng nghe đại huynh nói chuyện, vừa nhìn khuôn mặt anh, bất giác cảm thấy xót xa. Đã mấy lần tôi cùng đại huynh đi vạn cảnh chùa chiền, tôi thích xin xăm, còn đại huynh thì hoàn toàn không bao giờ xin xăm. Đường đời kiếp này của anh chỉ có một lối ấy, nếu xin xăm hỏi thần linh, thần linh bảo không đúng, thì anh cũng chẳng còn sự lựa chọn nào khác nữa. "Xuất sư biểu" của Gia Cát Lượng bàn chuyện phạt Ngụy, cũng là không có sự lựa chọn nào khác. Đa tạ đại huynh đã mở đầu hộ tôi một cách như vậy, từ đây trở đi tôi đã biết tự mình viết tiếp rồi.
Lại nói hai câu "Chí đạo vô nan, duy hiêm giản trạch", vốn là lời của Tam tổ Tăng Xán, thế nhưng Triệu Châu lại đem ra nêu lên một câu hỏi hóc búa, rằng: "Tài hữu ngôn ngữ, thị giản trạch thị minh bạch?" Thiên hạ từ đây sinh ra thị phi, mà tôi chính là người yêu cái cảnh giới thị phi này.
Chỉ nói riêng về "duy hiêm giản trạch" (chỉ ghét sự lựa chọn), thì có năm loại: Một là những thứ tuyệt đối, không thể so sánh. Mọi thứ đều tốt đẹp như nhau, không sinh ra cái nhìn phân biệt. Ba là dẫu có phân biệt cũng không thể lựa chọn. Tứ là dẫu muốn lựa chọn cũng không cho phép. Năm là vì khiêm tốn nên không đưa ra lựa chọn.
Một
Ví dụ về loại thứ nhất: những thứ tuyệt đối không thể lựa chọn. Tựa như có một hôm tôi hẹn gặp một người ở công viên, chọn một chiếc ghế dài ngồi chờ người ấy. Buổi chiều mùa thu, ánh nắng rực rỡ trên những ngọn cây cao dịch chuyển xuống thảm cỏ ngay trước mặt cùng cành lá của mấy cây non, trở nên vô cùng tĩnh lặng và xa xăm. Nghĩ rằng hải ngoại có chốn Bồng Lai tiên cảnh, nếu là loài chim cao bay, có thể đến đó được, trong khi cây non chỉ đành cố định một chỗ. Thế nhưng chốn này chính là tiên cảnh, cây non chính là cây kỳ thụ nơi tiên cảnh, ánh nắng trên cành lá đang dịch chuyển mà lại giống như không dịch chuyển, từng khoảnh khắc đều là vĩnh hằng. Nghĩ thế, tôi tự bảo nếu mình sinh ra làm cây non, cố định ở một nơi, thì cũng chẳng thấy chán ghét. Chim bay thỏ chạy dẫu đẹp đến mấy cũng chẳng mộng ước. Tôi chỉ muốn làm cây non. Cũng không lựa chọn những cây đại thụ chọc trời hay đám rêu phong trên mặt đất dưới gốc cây non làm bạn đồng hành. Mà người tôi đang đợi chờ lúc này, cũng chính là sự tuyệt đối như thế. Giữa trời đất chỉ có mảnh phong cảnh đất trời này là nơi tôi hẹn gặp người ấy, trong cuộc đời chỉ có khoảnh khắc phút giây này là lúc tôi chờ đợi người ấy, đó là sự chân thật không bến bờ, không cùng tận.
Hai
Ví dụ về loại thứ hai: sự bình đẳng không thể lựa chọn. Tôi hiện đang cãi nhau với anh chị rồi bỏ nhà ra đi, tạm trú tại nhà họ hàng. Người họ hàng này họ Quách, tiên sinh tên Hoán, các con vẫn đang đi học, người vợ biết chơi bi da, vừa nấu cơm xào thức ăn vừa cất tiếng hát. Nhà có nuôi chó mèo, người ta còn gửi tặng một con gà tây lông trắng nuôi ở sân sau, tất cả đều được đặt tên, mỗi con một cá tính như người trong nhà, nhưng lại không suồng sã với chúng, hoàn toàn không có ý xem chúng là vật chơi bời. Mà lũ chó này cũng có điểm thực sự giống trẻ con, đến như người sợ chó như tôi đây mà cũng có thể chung sống yên ổn được. Tôi được thu nhận ở nhà họ Quách, dẫu nói là tạm thời, nhưng trong lòng cũng tự lưu tâm; và khi thấy người nhà họ Quách đối xử với mèo, chó, gà tây đều có tâm can tình ý, vui vẻ hớn hở như vậy, trong lòng tôi liền cảm thấy vô cùng vững chãi. Bỗng nhớ tới người biểu huynh của tôi có thơ rằng:
Trúc Ba Mai Điền diên thần đại phong nhật hi
Chủng sô tùy quý tiết hô kê thượng giai trì
Hô kê như hô nhân phượng hoàng diệc lai nghi
Cái gọi là "hô kê như hô nhân" (gọi gà như gọi người) ấy chính là sự bình đẳng. Cho nên trai tăng phàm tăng thì chân tăng tới, chân tăng với phàm tăng vốn dĩ cũng chẳng có gì ngăn cách. Lần này ngắm nhìn tác phẩm điêu khắc của Chu Minh, tôi bỗng đem lòng yêu thích Thiết Quả Lý, chỉ sợ là bản thân tôi cũng đang giống như ông ta. Trước đây tôi vẫn tưởng đàn ông đàn bà gì thì dung mạo cũng nhất định phải ưa nhìn, thế nhưng trong Bát Tiên, người nữ lại chỉ có mỗi Hà Tiên Cô, tay cầm một cành hoa sen. Hoa sen với Thiết Quả Lý lẽ nào cũng có thể là thứ không cần lựa chọn sao?
Nhắc đến hoa sen, vào tháng Giêng tôi từng tặng biểu huynh một cành mai, anh đem cắm vào bình cho đến khi hoa tàn rụng hết, bèn tỉa bớt cành lá, cắt gọt hai đầu một chút để làm thành một chiếc gậy ngắn, lúc đi dạo thì cầm trong tay nghịch chơi, cũng có thể dùng để đánh chó. Chiếc gậy ngắn ấy dài chừng sáu mươi phân, to bằng ngón tay, mang sắc đỏ tía đậm với lớp vỏ cây sần sùi trông khá đẹp mắt, chỉ có điều nó bị cong vênh. Biểu huynh bảo, thoạt đầu anh có ý kiến về chiều dài lẫn độ dày, nhất là dáng vẻ cong vênh kia, khiến người ta phải ngắm đi ngắm lại, chỉ thấy đành chịu chứ chẳng biết phải làm sao. Thế nhưng về sau dần dà thành quen, mới thừa nhận dáng cong vênh ấy chẳng có gì là không tốt. Đâu chỉ không tốt, mà còn tốt hệt như do thiên mệnh định sẵn. Chiều dài, độ dày cùng sắc màu vỏ cây cũng vậy, nào còn có thể chọn lựa gì nữa? Nhưng nếu là một gậy nhựa, thì dù có quen đến mấy cũng chẳng thể sinh ra tình cảm. Hoa có sinh mạng, hình dáng cành ngọn của nó là do vươn về phía ánh nắng mà thành, phàm là vật do trời tạo thì không gì là không đẹp. Thoạt đầu bạn thấy vậy chẳng qua chỉ vì chưa quen mà thôi.
Ba
Ví dụ về loại thứ ba: có sự phân biệt nhưng cũng không thể lựa chọn, chính là những điều được bàn tới trong thiên "Tiêu dao du" và "Tề vật luận" của Trang Tử. Hồi hỗn độn mới phân chia, vạn vật mới đâm chồi, không thể nói là phải hay trái. Điều này chẳng cần phải truy nguyên đến lĩnh vực hạt nhân mới hiểu được, mà ngay trong muôn hình vạn trạng khác nhau của vạn vật trước mắt cũng đều hàm chứa thuở ban sơ của trời đất. Cho nên "Lễ" có phân biệt phải trái, thứ bậc khác nhau, thế nhưng từng món lễ khí cùng nghi thức hành lễ đều là vẻ đẹp tuyệt đối, trang nghiêm đến mức không thể lựa chọn, giống như câu thơ trong Kinh Thi: "Uy nghi đễ đễ, bất khả tuyển dã" (Uy nghi tốt đẹp, không thể chọn lựa).
Bốn
Ví dụ về loại thứ tư: không cho phép lựa chọn. Như tiểu thuyết xưa kể về một người chạy loạn, thường có câu: "Đói thật thì không chọn thức ăn, rét thật thì không chọn áo mặc, nghèo thật thì không chọn vợ, hoảng loạn thì không chọn đường", thế mà đằng sau đó lại thường gặp may mắn trời ban.
Biểu huynh tôi rất sợ người ta mời viết chữ trong các bữa tiệc, và anh cũng có bản lĩnh từ chối, mặc kệ người ta có bị chưng hửng hay không. Anh không phải làm cao, mà là sợ viết không đẹp. Thế nhưng anh cũng gặp phải "trận lôi đình" của ông trời. Anh với chủ nhân Thân Dư Đường vốn vô cùng kính trọng nhau trong văn chương, có lần tới thăm, tại bữa tiệc chủ nhân Thân Dư Đường đã mài mực trải giấy tuyên thành ra bắt anh viết chữ, lần này thì không tài nào từ chối được nữa. Khi con người ta lâm vào trạng thái tuyệt vọng, tựa như đem tính mạng ra liều cược, anh bỗng trở nên ngây thơ như đứa trẻ nhưng rất ngoan ngoãn, viết một bức hoành phi vô cùng nhu nhược, uyển chuyển, thanh hòa. Nếu anh còn có chút ý định lựa chọn nên viết hay không nên viết, thì tuyệt đối không thể viết ra được nét chữ đẹp nhường ấy.
Những đại sự trong lịch sử, cũng thường là khi anh hùng hào kiệt rơi vào bước đường cùng nguy hiểm, còn đâu tâm trí mà lựa chọn, đến cả suy nghĩ cũng chẳng còn gì để nghĩ nữa, lúc này chỉ đành phó mặc cho trời, để rồi bỗng nhiên khai mở ra vận hội mới, cho nên phần lớn đều cất lên tiếng kêu hổ thẹn, nỗi sợ hãi vẫn còn vương vấn, mà niềm vui đã dâng tràn trong lức. Anh hùng hào kiệt trước mặt ông trời chẳng khác nào những đứa trẻ.
Vợ chồng gia chủ nhà tôi đang làm khách đây, nghe nói ngày mai là sinh nhật của tiểu thư Nanako, liền cao hứng nhờ Nghi Huệ mang thư về trường nhắn thầy giáo tới để tổ chức sinh nhật cho cô ấy. Tiểu thư Nanako là người Nhật, vừa thốt lời, lúc chuẩn bị viết thiệp mời bằng tiếng Nhật thì cô ấy lại đâm hoảng. Vợ chủ nhà biết tiếng Nhật, nhưng lại không biết phải dùng kính ngữ thế nào. Chồng cô thấy vợ ấm ức đến mức sắp khóc, bèn động viên rằng: "Em cứ viết tiếng Nhật đi, anh chép lại cho." Đứa con gái thứ đang học cao trung bước vào cầm quyển sổ, cũng an ủi rằng: em chỉ cần viết hai chữ "hoan nghênh" là được. Cuối cùng cô ấy cũng viết xong rồi giao cho Nghi Huệ, nét chữ viết nghe như giọng trẻ con. Nghi Huệ nhìn gương mặt cô ấy là biết nguyên do, bèn hỏi có phải vì trời nóng không? Cô ấy đáp: "Là do tôi khóc đấy." Tôi đưa Nghi Huệ ra bến xe buýt, dọc đường Nghi Huệ cảm thán rằng: "Đáng yêu thật đấy! Viết được một tay văn hay thế, lại còn tham gia các hoạt động văn hóa quốc tế, một người vợ trẻ tuổi đồng thời cũng là người mẹ, vậy mà náo cõi vui mừng, nấu cơm xào rau cũng cất tiếng hát, thế mà lại còn bé hơn cả con gái của mình, hóa ra con gái mới là người lớn, phải dồn dập an ủi mẹ đừng khóc. Cả chồng cô ấy nữa, đúng là người tuyệt vời!"
Anh hùng hào kiệt trong lịch sử làm đại sự thiên hạ quốc gia, sự tình đến mức nước sôi lửa bỏng không cho phép họ lựa chọn nên làm hay không nên làm, cũng khó khăn chẳng kém gì vị phu nhân viết thiệp mời tiếng Nhật này, đầy rẫy sự tủi thân ấm ức; thế nhưng ngay sau đó lại nghe thấy tiếng cô ấy cho mèo ăn, cho gà tây ăn, phía sau núi và trong sân ngập tràn ánh nắng đầu hạ, vang vọng tiếng cười nói rộn rã của người trong nhà.
Năm
Ví dụ về loại thứ năm: vì khiêm tốn nên không đưa ra lựa chọn. Đường muội tôi đến bàn bạc với tôi, con bé không muốn học tiếp đại học nữa. Đường muội là người có thiên phú giống Trương Ái Linh, cũng có bản lĩnh không cần bằng cấp giống Trương Ái Linh, phương pháp giáo dục học đường hiện nay quả thật khiến người ta nhức đầu khôn tả. Thế nhưng sau khi suy nghĩ, tôi vẫn khuyên con bé nên học tiếp. Tôi bảo nếu em tách ra, sẽ cảm thấy cô đơn. Đường muội bảo em chỉ từ bỏ bài tập ở trường thôi, nhưng vẫn ở lại trường, sống đời sống hòa đồng cùng các bạn. Tôi bảo em không thể lựa chọn như thế được.
Tôi bảo nay có Chu Thiên Tâm viết "Phương châu thượng đích nhật tử" (Ngày tháng trên chiếc thuyền Noah) và "Lãng đào sa" hay nhường ấy, phần lớn đều nhờ chính bản thân cô ấy cũng là học sinh cao trung, nếu không thì chẳng thể viết ra nổi. Lại như Trần Nhược Xi có thể viết ra "Doãn huyện trưởng" (Huyện trưởng Doãn), là bởi bảy tám năm cô ấy ở đại lục không hề hoài phí. Đó là cảnh ngộ lãng phí và đày ải thế nào, em chỉ cần hiểu thấu đáo là sẽ có ích. Việc biết rõ mà vẫn cố phạm này chính là sự khiêm nhường, cũng là sự phóng khoáng. Đời người giữa trời đất vốn dĩ có mấy thứ cho em lựa chọn đâu, tỷ như xuân hạ thu đông đâu có cho phép em ghét lạnh ưa nóng, chỉ muốn mùa xuân hay mùa thu. Thế nhưng em có thể khiến cả bốn mùa đều trở thành mùa tốt đẹp. Thân thế con người vốn dĩ chẳng do em lựa chọn. Ta không muốn thân xác này thì muốn thân xác nào? Không sinh ra ở kiếp này thì sinh ra ở kiếp nào? Em phải cùng chết cùng sinh với tất cả mọi người. Cho nên tôi thấy em cứ tiếp tục học đại học là tốt nhất, em không cần thiết phải làm một học sinh ưu tú.
Đường muội rốt cuộc cũng nghe lời. Sau khi con bé rời đi, tôi tự mình ngẫm lại câu nói "biết rõ mà vẫn cố phạm", bất giác rơi lệ, bởi vì nhớ tới rất nhiều anh hùng từ xưa đến nay. Tây Hương Long Thịnh (Nishigo Takamori), vị công thần số một trong cuộc Duy tân Minh Trị ở Nhật Bản, vì bàn luận chuyện chinh phạt Triều Tiên không hợp với triều nghị nên đã lui về quê nhà Kagoshima. Bấy giờ cục diện duy tân vừa mới ổn định, địa vị của Nhật Bản trong thế giới mới chưa được khai mở, mà tầng lớp quý tộc mới trong triều đình đã mãn nguyện lười biếng, mưu cầu tư lợi hưởng lạc, trôi lăn vào sự thiếu thành ý, thế cho nên các chí sĩ thanh niên tứ phương đều đổ xô đến tìm Tây Hương, Tây Hương bèn lập ra trường tư thục tại Kagoshima. Tây Hương bấy giờ là vị đại tướng duy nhất của Nhật Bản. Học sinh trường tư thục muốn dùng binh biến để can gián triều đình, Tây Hương không thể ngăn cản được đến cùng, bởi vì các chí sĩ thanh niên toàn quốc mang một tấm lòng thuần khiết trung thành như vậy, đã vượt lên trên lẽ phải trái của sự việc và công tội thành bại của lịch sử. Cứ như thế, học sinh trường tư thục bèn nổi dậy binh biến, đây chính là Chiến tranh Tây Nam năm Minh Trị thứ mười. Kết quả đã sớm được định đoạt, Tây Hương không còn sự lựa chọn nào khác, sai lầm này dù thế nào anh cũng vẫn đứng chung một chiến tuyến với học sinh. Quả nhiên binh bại, anh cùng các học sinh trường tư thục đều bỏ mình, lại còn phải gánh lấy cái danh phản tặc. Tây Hương hiệu là Nam Sơn, Thắng Hải Thuyền làm thơ điếu rằng:
Vong hữu Nam Sơn tử, phong vận định đại thị.
Phất y cố sơn khứ, hung khâm đạm như thủy.
Nhiên nhiên sự cung canh, ô hô nhất cao sĩ.
Chỉ đạo tự cư chính, yên tri uẩn quốc kỷ.
Bất đồ tao thế biến, cam thọ tặc danh mạ.
Tiếu trịch thử đầu lưu, dĩ phụ sổ đệ tử.
Hủy dự giai bì tướng, thùy năng sát vi chỉ?
Duy hữu tinh linh tại, thiên tái tồn tri kỷ.
Tâm trạng của Tây Hương chính là cái gọi là "biết rõ mà vẫn cố phạm". Nghe biểu huynh kể bài thơ này, từng câu từng chữ đều khiến tôi và Nghi Huệ nghe xong mà cảm thán, dâng trào chí khí. Tây Hương đối với triều thần bấy giờ không chịu xu thời hòa hoãn, anh không thỏa hiệp với lẽ phải, mà đối với tình cảm cao cả nhất thì không đưa ra sự lựa chọn nào cả. Đọc đến câu "dĩ phụ sổ đệ tử" (để nương theo mấy đệ tử), thì tình cảm cao cả ấy cũng chính là chân lý lớn lao nhất. Trong thơ lại dùng một chữ "khởi ý" (nào ngờ), một chữ "bất đồ" (chẳng ngờ), những sự việc mang thiên ý ở bên trong, đều là biến hóa không thể lường trước, lại hỏi ai có thể đoán trước mà lựa chọn cơ chứ?
Sáu
Trên đây là việc Tam tổ thốt lên một câu "Duy hiêm giản trạch", liền khơi nguồn cho cả một đoạn đạo lý và ví dụ dài đằng đẵng, thế nhưng nào ngờ người con cháu của ngài là Triệu Châu Tòng Thẩm thiền sư lại lật ngược lại vấn đề? Ngài bảo rằng: "Tài hữu ngôn ngữ, thị giản trạch? Thị minh bạch?" Lại nói: "Lão tăng bất tại minh bạch lý." Ý này rốt cuộc là sao?
Tỷ như viết văn. Văn chương hay không phải là viết ra những thứ tác giả đã biết từ trước, mà là viết ra những thứ chính tác giả đến khoảnh khắc ấy vẫn chưa hề hay biết. Điều này nên nói là ban đầu vốn không hề có ý niệm muốn viết thế này hay viết thế kia. Bởi vì nó tự sinh ra. Thế nhưng cũng không phải là hoàn toàn không có ý niệm lựa chọn nên thế này hay thế nọ. Điểm khác biệt duy nhất nằm ở chỗ: người phàm thì định đoạt nội dung và thể tài văn chương rồi mới viết, còn bậc thánh nhân thì vừa viết vừa bừng ngộ, vừa viết thì trật tự liền tự nhiên sinh ra, nó chỉ là như thế, còn ý niệm thì lại tự giác sinh ra nương theo cái trật tự từng bước từng bước ấy. Thế nhưng sự tự giác về trật tự trong quá trình sáng tạo này có phải là ý niệm lựa chọn hay không? Câu hỏi của Triệu Châu chính là điều này.
Điều mà Triệu Châu đưa ra ở đây chính là vấn đề thể và dụng, cũng tức là vấn đề tri và hành. Tỷ như việc phát minh ra bánh xe, đó hoàn toàn không phải có nguyên lý trước rồi mới có sau, nguyên lý ngược lại là thứ có sau. Bánh xe có lý lẽ tương đồng với thái cực, thế nhưng việc phát minh ra bánh xe không phải bắt nguồn từ sự khai sáng của thái cực. Đương nhiên việc phát hiện ra thái cực cũng không phải bắt nguồn từ sự khai sáng của bánh xe. Là thuở thái cổ tổ tiên chúng ta đã khai mở nhận thức, từ đó mới có thể vô duyên vô cớ phát minh ra bánh xe. Muốn có quan niệm và kiến thức nguyên lý về bánh xe trước rồi mới đi phát minh ra bánh xe là điều không thể xảy ra, nhưng nếu không có nhận thức thì tuyệt đối không thể phát minh ra bánh xe. Nếu đã có sẵn quan niệm và kiến thức nguyên lý về bánh xe từ trước, việc chế tạo bánh xe phải thế này thế nọ, không được dùng phương pháp khác, thì đó chính là có sự lựa chọn. Thế nhưng quá trình phát minh ra bánh xe trong lịch sử lại không diễn ra như vậy. Lúc nhận thức chưa có quan niệm và kiến thức nguyên lý về bánh xe, đương nhiên không thể bàn đến chuyện lý luận chỉ đạo hành động, vậy thì nhận thức với việc phát minh ra bánh xe rốt cuộc có mối quan hệ gì? Khoảng cách ở giữa này, chính là điều mà Triệu Châu gọi là "lão tăng bất tại minh bạch lý" (lão tăng không ở trong chốn minh bạch). Đối với hình dáng sắp xuất hiện ấy, không thể mở miệng ra là phán một câu không thể lựa chọn là xong chuyện, chí ít cũng phải đối với nó dồn chút ý tứ yêu thương gìn giữ.
Tăng hỏi: "Đã không ở trong minh bạch, thì hộ tích cái gì?" Triệu Châu đáp: "Ta cũng chẳng biết." Thế nhưng điều này có thể dùng thực tế để giải thích. Cuốn tiểu thuyết "Huyện trưởng Doãn" của Trần Nhược Xi là một cuốn sách hay, bảy tám năm cô ấy ở vùng đất giặc Đại Lục, thế nhưng lại không chỉ đứng về phía nhân dân, mà là sống trong một đại lục, một thời đại có cả nhân dân bị ngược đãi và đám người Trung cộng ngược đãi. Dưới nền bạo chính phi nhân tính ấy, cứ ngỡ tình người sắp mai một sạch trơn, thế nhưng nó vẫn tồn tại, điều này đọc xong khiến tôi cảm thấy an lòng, tương lai đất nước vẫn còn cơ hội tái kiến. Ngay cả Hồng vệ binh Tiểu Trương trong Huyện trưởng Doãn cũng chẳng có gì đáng ghét cả, đây là khi cục diện sau này xoay chuyển, đại đa số người trong Trung cộng vẫn có thể khôi phục bản chất là người Trung Quốc. Khi cục diện đảo chiều thì người tốt kẻ xấu tất yếu sẽ bị lật tẩy cùng lúc, kể cả tác giả của "Huyện trưởng Doãn" cũng không ngoại lệ, nhưng cách thức xoay chuyển sẽ ra sao, chính cô ấy cũng chẳng nằm trong chốn minh bạch, cho nên đối với kẻ địch hay người mình, đều khó mà nói là lựa chọn hay không lựa chọn, mà chỉ ôm ấp tấm lòng yêu thương gìn giữ đối với tất cả mà thôi.
Bảy
Có vị tăng hỏi: "Đã không ở trong minh bạch, thì hộ tích cái gì?" Trong sách của Trần Nhược Xi chẳng phải đã yêu thương gìn giữ cả Trung cộng đó sao? Trước câu hỏi này, Trần Nhược Xi đáp rằng: "Ta cũng chẳng biết." Đây chính là lời giải thích cho câu "Triệu Châu vân: Ngã diệc bất tri" (Triệu Châu nói: Ta cũng chẳng biết).
Triệu Châu là người đời Đường, đến thời Tống xuất hiện Tuyết Đậu thiền sư, trả lời câu hỏi này rằng: Thời cơ đến rồi, đại sự này tự khắc sẽ rõ ràng trong sự tiến lui của động tĩnh, trên chiến trường địch ta rạch ròi, đầu gậy có mắt, miệng súng phân định, chỉ một thoáng lựa chọn, đã phân định rõ hai nghi trời đất nhật nguyệt.
Toàn văn bài kệ tụng mục này của Tuyết Đậu là:
Đại đạo vô nan, ngôn đoan ngữ đoan, nhất hữu đa chủng, nhị vô lưỡng bàn.
—— Ngôn đoan ngữ đoan là nói lúc vạn vật sắp hình thành, sự việc đang ở vào thời điểm sắp xảy ra. Mà nhân dân Đại Lục hiện nay với nhau, Trung cộng với Trung cộng, Trung cộng với nhân dân, chính là một có nhiều loại, hai không hai đường.
Thiên tế nhật thượng nguyệt hạ, hạm tiền sơn thâm thủy hàn.
—— Điều này nói lên rằng trên Đại Lục dẫu Trung cộng có làm càn quấy, thì lịch sử năm ngàn năm của Trung Hoa vẫn cứ là kim ô lặn, ngọc thỏ mọc lên, mà ngày tháng Trung cộng đang làm càn hiện nay, thì hệt như cảnh núi thẳm nước lạnh trước hiên nhà.
Độc lâu thức tiễn hỉ hà lập, khô mộc long ngâm tiêu vị càn.
—— Hỉ hà lập là nói vẫn còn vương vấn niềm vui, tiêu vị càn là nói huyết mạch chưa dứt. Trung cộng ngày nay làm ra những chuyện tuyệt tình tuyệt nghĩa đến thế, thế nhưng nhân tính vẫn chưa bị tuyệt diệt, muôn dân dẫu bị vơ vét đến xương tủy khô kiệt, thì vẫn chưa cạn kiệt hết, khi gió mưa kéo đến ắt sẽ cất tiếng rồng ngâm.
Nan! Nan! Giản trạch minh bạch quân tự khán.
—— Là nói từ trong sự mơ hồ không rõ ràng hiện tại, dần dần, bỗng nhiên thấu hiểu được đại sự cả một đời hệ trọng. Khởi binh phản cộng phục quốc, mũi dao mũi kiếm, thị phi lựa chọn rạch ròi. Thế nhưng nắm bắt được thời cơ lịch sử như vậy là cái khó thứ nhất; lại nữa, khi đối mặt với thời điểm đầu dao mũi kiếm ấy, thường là giết lầm cả người xấu lẫn người tốt, đó là cái khó thứ hai —— cho nên mới nói "Khó! Khó!" Thế nhưng lịch sử vốn dĩ hiểm trở như vậy, giống như bài thơ của một thi nhân thanh niên thời Dân Quốc mà biểu huynh tôi rất thích ngâm tụng:
Tiếu vấn lan hoa hà xứ sinh
Lan hoa sinh xứ lộ nan hành
Tranh hướng tấn tế cắm hoa đóa
Nê thủ tằng lai biệt hữu tình
Tám
Tam tổ nói một câu "Đại đạo vô nan, duy hiêm giản trạch", Triệu Châu lại lật ngược vấn đề, bảo rằng khi hỗn độn mới phân, trời đất sắp khai mở mà chưa khai mở, không phải là không có nhận thức lựa chọn, nhưng lại chưa có hình thái để lựa chọn, thậm chí đến cả cái nhận thức biết chọn hay không chọn ấy cũng là cõi hỗn độn ban sơ, không nằm trong chốn minh bạch, thế nhưng lại hàm chứa một tâm niệm yêu thương gìn giữ; và cũng chỉ có thể là yêu thương gìn giữ mà thôi. Hai chữ "hộ tích" do ngài đề xuất đã nói trúng phóc điểm khiến người ta phải suy ngẫm trong những trang tiểu thuyết viết về dân gian Đại Lục và Trung cộng của Trần Nhược Xi.
Cuốn "Phương châu thượng đích nhật tử" (Ngày tháng trên chiếc thuyền Noah) của Chu Thiên Tâm cũng từng bị học sinh một số trường học phản đối, bảo rằng trong trường bọn họ không có những học sinh hư hỏng như vậy. Tôi đọc cuốn tiểu thuyết này xong thì sinh lòng suy ngẫm, đối với các nam nữ sinh cao trung hiện nay lại sinh lòng kính ý, dẫu rằng việc lựa chọn thị phi cho tương lai của họ vẫn chưa rõ ràng minh bạch. Hai chữ "hộ tích" mà Triệu Châu đưa ra ở đây, còn mang ý nghĩa mới mẻ của tiểu thuyết hơn cả việc nói về lòng từ bi và tình yêu thương nhân thế.
Và sau đó Tuyết Đậu thiền sư lại lật ngược cả Tam tổ lẫn Triệu Châu một lần nữa. Ngài bảo rằng: Thời cơ vừa đến, tự khắc sẽ bừng ngộ lập địa, hơn nữa là phải lựa chọn. Lúc trước Tam tổ nói "Chí đạo vô nan", nay Tuyết Đậu lại gặp lúc sự tình đã đến nước này, liền thốt lên hai chữ nan: "Nan! Nan!"
Cách lật ngược vấn đề của lý luận này tựa như viên kim cương, ánh hào quang của kim cương dựa vào sự đổi chiều lật mặt, lý luận nằm trên đầu lưỡi của Triệu Châu và Tuyết Đậu, giống như viên kim cương đeo trên tay người đẹp, ánh sáng chớp lóe lay động bất định. Lý luận một khi đã thốt ra khỏi miệng, phải tựa như đứa trẻ vừa chui ra khỏi bụng mẹ, vừa chạm đất là tự biết đi đứng, chỉ lơ là một chút là chẳng biết nó đã đi ra cửa lúc nào, dẫu mẹ có gọi cũng không gọi về được.
Thế nhưng cả ba vị này vẫn nói chưa được thấu đáo. Trong toán học nếu đã tìm ra đáp án, xét về mặt đáp án ấy mà nói, thì xem như đã triệt để. Thế nhưng vẫn còn những lý luận hay hơn nữa, đó là mỗi đáp án đều chưa phải là tột cùng, bởi vì lý luận hay đều là "cơ", mỗi đáp án chỉ là một lần nhô đầu sóng của cái "cơ" ấy mà thôi. Cho nên một đáp án vĩ đại nhất chi bằng hãy là một mối nghi ngờ lớn lao, nếu cứ khăng khăng đòi đáp án, thì chẳng biết phải đưa ra sự lựa chọn quyết định thế nào cho phải, đây mới chính là đáp án.
Giả Bảo Ngọc trong Hồng lâu mộng, cậu được sinh ra trong những năm tháng ở trọn Đại Quan Viên. Người tri âm tri kỷ thấu hiểu tận xương tủy với cậu là Lâm Đại Ngọc, thế nhưng còn Tấm Mưa thì sao? Cậu chưa từng nghĩ đến giả sử phải chọn một bỏ một giữa hai người. Tấm Mưa chỉ là một nha hoàn, nào có chuyện nói đến mức độ này, thế nhưng giả sử vì Đại Ngọc mà bỏ đi Tấm Mưa, thì Bảo Ngọc làm sao chịu nổi? Trừ phi đó là thiên ý. Kể cả Tiết Bảo Thoa, Bảo Ngọc cũng không thể vì Đại Ngọc mà xa lánh cô ấy. Ngay cả Tập Nhân, Bảo Ngọc cũng chẳng thể buông tay. Về sau Bảo Ngọc bị cha mẹ lựa chọn Bảo Thoa làm vợ, Đại Ngọc chết, cậu xuất gia; nhưng nếu ngẫm lại theo chiều ngược lại, tuyệt đối không thể tưởng tượng nổi cảnh cậu kết hôn với Đại Ngọc để bắt đầu một cuộc sống mới, rồi để sau này Bảo Thoa v.v... đều trở thành người ngoài.
Đối với Bảo Ngọc thì bất kể là các tỷ muội, thậm chí là Kim Xuyến Nhi, hay cả cô gái không biết tên ở trong Đại Quan Viên, cách một lớp bóng hoa, ngẩn ngơ dùng cành hoa vẽ chữ "Tường" trên mặt đất bùn kia, tất cả đều là sự tuyệt đối. Cho nên dẫu Đại Ngọc thường hay nghĩ đến chuyện chung thân đại sự, thì Bảo Ngọc lại không thể nghĩ tới, bởi vì cậu không thể nghĩ đến chuyện phải lựa chọn giữa Đại Ngọc và Bảo Thoa. Bảo Ngọc chỉ mải sống theo hiện tại cho đến khi chết đi hóa thành tro bụi, hóa thành một luồng khí trời, vô ảnh vô tung, lúc ấy người khác thế nào cậu cũng chẳng hề hay biết. Cậu chọn cách không giải quyết để làm đáp án. Còn về cái chết của Kim Xuyến Nhi, Tấm Mưa, cái chết của Đại Ngọc, việc Bảo Ngọc xuất gia, sự thay lòng đổi dạ của Tập Nhân, những điều đó đều do Vương phu nhân là mẹ của Bảo Ngọc gây ra, thế nhưng đó cũng là thiên ý. Có thiên ý thì lòng sẽ được thông suốt buông xả, cho nên Hồng Lâu Mộng không giống với bi kịch phương Tây. Số phận của Bảo Ngọc là sự không thành cũng không hủy, tựa bi tựa hỉ.
Thế nhưng hai chữ "giản trạch" (lựa chọn) ấy rốt cuộc vẫn tồn tại. Vạn vật sinh ra từ ý chí và hơi thở của đại tự nhiên, mà ý chí và hơi thở không phải là một cũng không phải là hai, vừa không phải là một vừa là hai. Ý chí chính là có sự lựa chọn, mà hơi thở buông xả thì không có lựa chọn, cho nên nói mãi cũng không hết lời. Những lời bàn về chuyện "ở trong minh bạch hay không ở trong minh bạch" cũng nói hoài không dứt.