Cử: Tăng hỏi Vân Môn thiền sư: Thế nào là trần trần tam muội? Môn vân: Cơm trong bát, nước trong thùng.
Tam muội là một loại tu hành, phải tu hành cho đến khi tâm ta hòa nhập thân mật với tự nhiên. Trong một hạt vi trần thành tựu tất cả thế giới vi trần. Tu hành như thế này bắt đầu từ đâu? Vân Môn thiền sư đáp: Bắt đầu từ việc ăn đậu uống nước.
Hồi nhỏ theo anh đến chùa Pháp Tướng ở Tây Hồ, Hàng Châu, chùa Pháp Tướng nằm ở phía trong chùa Tịnh Từ. Chùa cổ mà nhỏ, tăng lữ chỉ có ba người, vị chủ trì và anh tôi là bạn bè. Tối hôm đó liền giữ chúng tôi lại ở. Sáng sớm hôm sau thức dậy, một bàn cùng ăn cơm, cơm khá thô ráp, có củ cải khô hấp nhưng cực kỳ thơm ngọt. Lại có thêm đậu lên men và rau xanh. Hai vị tăng ăn cơm xong liền đi ra ruộng của chùa làm việc.
Bữa cơm này cực kỳ chân thật, cảm thấy còn ngon hơn cả những tiệc chay và đồ cúng dường thết đãi cư sĩ trong các chùa lớn. Còn như ba bữa ăn một ngày của những người bình thường, thì lại là một phong vị khác hẳn.
Hồi nhỏ mỗi khi nhìn thấy làn khói bếp bay lên từ các xóm làng nghèo, tôi luôn thấy xúc động, trong đó thực sự chứa đựng nỗi buồn vui của cõi người, cùng với sự ly loạn và thanh bình trong lịch sử từ xưa đến nay.
Mọi người chỉ biết món ăn Trung Hoa phong phú muôn màu nhiều biến hóa, đứng đầu các nước trên thế giới, mà nào biết rằng tình cảm đối với một bát cơm chén nước trên bàn ăn hằng ngày của người Trung Quốc lại phóng khoáng sâu đậm, cũng không phải các nước trên thế giới có thể bì kịp. Đối với cơm gạo và trà nước, người Ấn Độ dùng chữ "tịnh", cái gọi là thức ăn diệu hỷ, cùng với hai chữ "trinh kính" của người Nhật Bản, đều mang một thứ sự trân trọng đối với cõi người. So ra, người Tây phương đối với việc ăn uống thì chỉ là dục vọng ăn uống. Mà chỉ có người Trung Quốc đối với cơm gạo và trà nước, không dừng lại ở sự tịnh và trinh kính, mà còn có thêm một thứ đại khí mộc mạc.
Xã hội của người Tây phương chỉ là xã hội cạnh tranh sinh tồn, tuy cũng có sự giúp đỡ và tương trợ lẫn nhau, nhưng quy tắc sinh hoạt của họ đơn điệu hơn nhiều. Sự tưởng như giản dị của họ, kỳ thực chỉ là thô lậu, tưởng như sảng khoái, kỳ thực là thô thiển. Xã hội của người Trung Quốc là xã hội đã thăng hoa và có nhân thế, đạo đức và nhân sự chân thực hơn người Tây phương, càng đạt được cái lý phồn giản. Cũng rộng lớn tinh tế hơn nhân thế của người Ấn Độ và Nhật Bản. Cho nên người Trung Quốc đối nhân xử thế, cơ hội thành bại sống chết, tình cảm bi hỉ được mất, ý tứ quyết tuyệt và phóng khoáng, nhìn từ những gì biểu hiện ở sự ly loạn và thanh bình trong lịch sử, cho đến chỉ nhìn từ những gì biểu hiện trong văn học, đều không phải người nước khác có thể bì kịp.
Thế nhưng như lời Thích Ca đã nói: "Tất cả hữu tình, y thực nhi trụ." Phật có ba mươi hai tướng, nhưng tướng ăn là đầu tiên. Sự thấu hiểu và giác ngộ của người Trung Quốc, đều quy cội về pháp trân trọng cơm gạo trà nước trên bàn ăn. Người Nhật Bản cũng dạy trẻ con phải nhặt từng hạt cơm. Nhật Bản còn có thiền sư giọt nước, trân trọng từng giọt nước.
Thật vậy, một chén trà một bữa cơm có sự ly loạn và thanh bình trong lịch sử, cùng với sự hợp tan bi hoan trong một đời này của tôi. Cho nên Vân Môn thiền sư nói cơm trong bát, nước trong thùng, chính là trần trần tam muội, cũng tức là sự tu hành trong cõi người.
Thế nhưng ở đây Tuyết Đậu thiền sư lại giáng cho một cú lật ngược, đối với chuyện trà cơm, ông đã vượt qua tất cả tình cảm buồn vui của cõi người ấy, chỉ lấy cái đại khí mộc mạc đó, giống như Côn khúc và Bình kịch đem bi hoan trong cốt truyện nghe lấy một giọng ca hay cho tốt.
Gần đây Quách tiên sinh từ Đài Loan gửi cho tôi xem một cuốn sách hay, là cuốn "Đối thoại nghệ thuật ca hát kịch quốc gia" do Tăng Úc Phân trước tác, bên trong nói giọng ca của Côn khúc và Bình kịch có sáu điều ưa và sáu điều kỵ, sáu điều ưa là rộng, sáng, trong, ngọt, dày, mượt. Sáu điều kỵ là nổ, vỡ, khô, bay, khàn, thô, anh tôi dùng thư pháp để so sánh cho tôi nghe, nói sáu điều ưa sáu điều kỵ kia thực sự nói chuẩn xác vô cùng.
Thế là hai người lại cùng nhau giải bài tụng này của Tuyết Đậu. Anh tôi dạy tôi rằng: Giọng ca hát bi kịch cũng phải rộng, sáng, trong, ngọt, dày, mượt. Tỷ như quẻ trong Kinh Dịch, các hào có cát hung, mà tượng quẻ thì chỉ là một chữ trinh, không có nét dương (—) và nét âm (--) nào là không tốt. Vượt qua hay giải thoát vân vân tuyệt đối không thể chỉ là khái niệm, mà phải có giọng ca sáu điều ưa mang tính hiện thực, cùng với tạo hình tượng quẻ của Kinh Dịch.
Cơm trong bát, nước trong thùng mà Vân Môn nói, đã giải thoát tất cả tình cảm buồn vui của cõi người đó, mà chỉ là một thứ đại khí mộc mạc, cũng có thể ví như giọng ca này và tượng quẻ này.
Qua lời anh tôi giảng, tôi cũng đã hiểu ra. Anh tôi thật là tốt, tôi nói anh ơi, con người anh cũng giống như tượng quẻ kia vậy. Anh cười, nói rằng: "Em đúng là hay nói lan man, mau đem bài tụng này của Tuyết Đậu ngâm một lượt cho anh nghe thử đi."
Tôi liền cất tiếng ngâm:
Cơm trong bát, nước trong thùng, lắm miệng hòa thượng khó há miệng.
Vị trí Bắc Đẩu Nam Tinh không khác, sóng lớn ngút trời nổi đất bằng.
Ví chẳng ví, dừng chẳng dừng, từng người vị trưởng giả ở trần.
Anh nghe xong nói: "À! Thoát ra rồi mà vẫn cứ là sóng cuồn cuộn ngút trời, câu Bắc Đẩu Nam Đẩu kia thật là lớn lao." Tôi lại không thèm đếm xỉa đến những điều này, chỉ đi liên tưởng đến bức tranh "Tiết nhật hí anh đồ" do người Bắc Tống vẽ, nói ví chẳng ví, dừng chẳng dừng gì chứ, hóa ra chính là trò đùa vui vô tâm của đứa trẻ nhỏ đó thôi. Mà mấy đứa trẻ đó quá nhỏ, đều chỉ đeo yếm trước ngực, ở trần truồng cái mông.