[Cử]: Triệu Châu Tòng Niệm thiền sư hỏi Thác Tử Sơn Đại Đồng thiền sư: "Người đại tử thề lại sống thì thế nào?" Thác Tử vân: "Không cho phép đi đêm, trời sáng phải đến."
Truyện cười có tú tài nhận lời mời làm thầy dạy học. Ngày đầu tiên chủ nhà làm tiệc khoản đãi thầy, ra vế đối để thử tài văn chương của thầy, rằng: "Cá chép trong ao nhảy". Thầy đối lại là: "Ngỗng trời trên không bay". Chủ nhà lại bảo là đối không trúng, bèn cho về nhà. Người em trai là một nông dân không biết chữ, thay anh đi đến, chủ nhà cũng muốn thử tài, ra vế đối vẫn là "Cá chép trong ao nhảy". Liền đối lại rằng: "Mang nước sốt đỏ ra nấu đi!" Chủ nhà vô cùng mừng rỡ, bèn thuê làm thầy dạy học một năm. Nhưng người em này thực ra đối hay hơn anh mình. Triệu Châu ra vế: Người đại tử thề lại sống thì thế nào? Thác Tử thiền sư nói: Hắn lại sống ư? Vậy thì bảo hắn lập tức đến chỗ ta ngay. Đây chính là kiểu đáp thấy cá chép liền đem đi kho tỏi như vậy.
Nếu là Phật giáo Ấn Độ, hỏi người đại tử thề lại sống thì thế nào? Họ tất sẽ đáp rằng: Ngộ được đạo lý vô sinh (mầu nhiệm của vô sinh nhẫn). Cái này tuy cũng hay, nhưng không bằng lời đáp của Thác Tử có cái cơ hội của lịch sử, như khi Hán Cao Tông khởi nghĩa, đi đêm thấy rắn trắng cản đường, ông liền rút gươm chém chết rồi đi qua. Cơ hội của lịch sử chính là cơ hội hành động của cách mạng.
Hóa ra cái lý chết đi sống lại một phen vốn là của Thiền tông. Tỉ như luyện giọng trong kịch Kinh, phải luyện đến khàn cả giọng, rồi sau đó mới sinh ra giọng mới, thì có thể ví như đã trải qua một kiếp sinh tử. Mà cũng có trường hợp sau khi khàn giọng rồi không thể sinh ra giọng mới được nữa. Lại tỉ như khi đối mặt với hiểm họa lớn thì phải đặt vào chỗ chết rồi sau đó mới sống. Tăng sĩ tu hành nhiều năm, chợt một ngày ngộ đạo, tâm cảnh lúc ấy như cha mẹ chết, điều này lại giống như chết mà như sống, như lời Tuyết Đậu gọi là "Trong sống có mắt vẫn như chết". Phật giáo Ấn Độ không có sự chết đi một phen lớn trong quá trình tu hành như thế này. Cho nên Triệu Châu cũng dùng điều này để thử thách Thác Tử.
Hãy nghe Tuyết Đậu thiền sư tụng rằng:
Trong sống có mắt vẫn như chết, thuốc kỵ đâu cần đục phá gia phong
Xưa Phật còn nói chưa từng đến, chẳng biết ai hay rắc bụi cát.
Chị họ tôi kể rằng khi chị ấy du học ở Tokyo, Nhật Bản, có một lần ngất xỉu trên xe điện. Khi đi qua trạm Ochanomizu, chị đứng giữa những hành khách đông đúc, bản thân cũng không biết đã ngã xuống như thế nào. Đến khi tỉnh lại, đã thấy mình được đỡ ngồi trên ghế. Xe điện vẫn đang chạy, lòng chị rất tĩnh lặng, phảng phất phía trước là cảnh sắc hồ nước và rừng cây âm u sau cơn mưa, mang theo sự yên tĩnh và tươi mới tuyệt đối ở ranh giới giữa sự sống và cái chết. Chị ấy nói: "Ảo giác ấy kéo dài suốt năm phút, đợi khi xe điện qua trạm Yotsuya, tinh thần mới hoàn toàn hồi phục, nghĩ đến chuyện nhà dì đang đợi tôi ăn cơm tối."
Tôi nghe xong chỉ cảm thấy câu "sự yên tĩnh và tươi mới ở ranh giới sự sống và cái chết" mà chị nói vô cùng hay. Đáng yêu hơn cả câu "Sinh diệt diệt rồi, tịch diệt là vui" trong kinh Phật. Triệu Châu thiền sư cũng yêu cảnh tượng này phải không? Cảnh tượng này là trong mắt sống có chết, trong mắt chết có sống. Ông dùng điều này để thử thách Thác Tử thiền sư, nếu Thác Tử đáp là đạo lý vô sinh mầu nhiệm trong kinh Phật vân vân, thì đó chính là lời nói không tâm đầu ý hợp. Còn nếu Thác Tử đáp là sự yên tĩnh và tươi mới ở ranh giới sinh tử vân vân, thì lại phạm vào lỗi trả lời trùng lặp với câu hỏi. Cả hai đều phạm vào điều kỵ của thuốc. Nào ngờ Thác Tử lại đáp là "Trời sáng phải đến", điều này ví như người chị họ ngất xỉu trên xe điện khi sống lại, không thể cứ mãi sống trong cảnh ảo giác ở ranh giới sinh tử ấy, mà là phải vội vã về nhà ăn cơm tối.
Toán học và vật lý học phần lớn đều phạm vào lỗi trùng lặp giữa câu hỏi và câu trả lời, cho nên chỉ dựa vào toán học và vật lý học thì không thể sáng tạo ra nền văn minh. Thơ ca thì có thể không trùng lặp, bởi vì thơ ca có thể khơi gợi. Lại nữa, nhân vật trong lịch sử có thầy của vương giả và có vương giả. Thầy của vương giả tỉ như Trương Lương, ông chính là trả lời câu hỏi thứ nhất. Còn vương giả thì tỉ như Lưu Bang, ông chưa trả lời câu hỏi thứ nhất ấy, mà đã đang sáng tạo ra câu hỏi thứ hai: Trời sáng phải đến.
"Sinh diệt diệt rồi, tịch diệt là vui", là cảnh giới của niết bàn. Niết bàn là trở về với tự nhiên cứu cánh, Phật xưa có thể đạt đến. Kế đó là "sự yên tĩnh và tươi mới ở ranh giới sinh tử" cũng có thể đạt đến, nhưng không thể ở lại lâu dài. Tiếp theo nữa là "Trời sáng phải đến", thì là việc cần làm lúc này vẫn đang ở trên đường, cho nên Phật xưa mới nói là chưa từng đến.
Nếu là đã quay về với tự nhiên cứu cánh thì đương nhiên có thể quên đi lời nói một cách triệt để. Không những lời bụi cát, lời vàng ngọc cũng không thể vướng vào. Nhưng "Trời sáng phải đến", là từ trong tự nhiên cứu cánh đi ra, thì dọc đường ắt phải rắc bụi cát, hét gậy, dựng phất tử, dấy binh thiên hạ, cải cách chế độ chính trị và công nghiệp, những thứ đại loại như thế, đều không thể tránh khỏi, chỉ là phải làm cho thật tốt. Cho nên tụng rằng: Chẳng biết ai hay rắc bụi cát.