Xướng rằng: Thiền sư Thúy Nham cuối hạ khai thị đại chúng rằng: "Suốt mùa hạ đến nay, vì các anh em mà giảng giải, xem lông mày Thúy Nham còn hay không?" Bảo Phúc đáp: "Làm trộm lòng chột dạ." Trường Khánh đáp: "Mọc rồi kìa." Vân Môn đáp: "Quan."
Chị Ba từ Nhật Bản trở về, chúng tôi ngày nào cũng vui đùa. Chị thấy trên bàn tôi bày cuốn Bích Nham Lục bản Đại Chính Nhật Bản in chữ lớn, liền hỏi tôi đã viết đến tắc thứ mấy rồi. Tôi liền đem ra kiểm tra chị, muốn chị đọc tắc này rồi kể lại cho nghe. Chị cười nói: "Hôm qua chú vắng nhà, tôi vào đọc qua một lượt, vậy mà hoàn toàn không hiểu gì cả. Chú hãy thử giảng xem, tại sao Thúy Nham lại nói đến lông mày? Lại còn cái gọi là làm trộm lòng chột dạ là thế nào? Cả hai câu cuối cùng nữa, tôi cũng chẳng hiểu."
Tôi ngẫm nghĩ một lúc, chỉ cảm thấy thật là bó tay với Thúy Nham, thôi thì hãy nói về chữ "trộm" ở đây trước đã. Tôi bèn dẫn thơ viết về Tào Tháo trong Tam Quốc Diễn Nghĩa:
Lâm lưu trúc đài cự Thái Hành, khí dữ lý thế tương đê ngang.
An hữu tư nhân bất tác trốic, tiểu bất vi bá đại bất vương.
Nghĩ rằng Phật pháp mà Thiền sư Thúy Nham giảng, chắc cũng là để làm bá làm vương, thế nên mới bảo ngài là làm trộm vậy.
Chị Ba nói: "Nhưng đây là người ta phỉ báng ngài, chẳng lẽ chính ngài cũng chột dạ ư?" Tôi đáp rằng vì người ta không ai làm thế, chỉ một mình ngài làm thế, nên ngài thấy ngượng ngùng. Chị Ba nghe xong, mắt ánh lên vẻ vui mừng, nói: "Đáng yêu thật!" Lại nói: "À, bây giờ tôi mới hiểu rồi, để tôi kể lời của Shibayama Kazuko cho chú nghe nhé."
Shibayama Kazuko là nữ nghệ sĩ kịch Noh số một của Nhật Bản, sư phụ của cô là Nomura Hō là một nhân vật phi thường, tính khí hào hiệp và thanh âm chuẩn mực có thể sánh với Tô Côn Sinh cuối thời nhà Minh. Chị Ba tôi quen biết với Shibayama, chị kể cho tôi nghe: Khi Shibayama còn là học sinh nữ sinh trung học, cùng vài người bạn đi cùng thầy Nomura trên phố, thấy có một đứa trẻ đi lạc đang đứng khóc tìm mẹ, mọi người đều đứng nhìn mà không một ai ra tay giúp đỡ. Thế là Shibayama đường đường chính chính tiến lên dắt đứa trẻ đến đồn cảnh sát, rồi lại quay về chỗ cũ đi tiếp. Nào ngờ lại nghe thầy Nomura nói rằng: "Kazuko vừa làm việc tốt đấy nhé!" Giọng điệu không giống như đang khen ngợi. Shibayama kể với chị Ba rằng: "Lúc đó tôi hoàn toàn không hiểu tại sao thầy lại nói vậy, chuyện của ba mươi năm trước, mãi gần đây tôi mới hồ đồ hiểu ra."
Chị Ba nói: "Chị tuy nghe Shibayama kể thế, nhưng vẫn không hiểu. Nay nghe lời chú vừa rồi, tôi mới bừng tỉnh đại ngộ, hóa ra là đối với việc tốt chính mình đang làm cũng phải cảm thấy ngượng ngùng, tựa như làm trộm mà chột dạ vậy. Lúc đó Shibayama Kazuko nào có biết điều này." Rồi cảm thán nói: "Bây giờ mọi người đều không nhắc đến chuyện cách mạng, thế mà anh rể chú lại cứ nhắc đến cách mạng, tôi thấy anh ấy lúc nào cũng có vẻ như phải áy náy với mọi người vậy. Bởi vì người ta nếu có bàn đến, thì cũng không phải cách bàn như anh ấy."
Tôi nói: "Cho nên trong sách Thượng Thư, vua Thang có lòng hổ thẹn. Trong Bích Nham Lục thì Thiền sư Viên Ngộ có câu: 'Miệng thốt một tiếng Phật pháp, nét mặt đầy vẻ thẹn thùng hổ thẹn.' Đây vốn dĩ là sự áy náy với mọi người, mà ngoài ra còn là sự thay mặt mọi người cảm thấy hổ thẹn nữa. Điều này chỉ người Trung Quốc mới có, người Ấn Độ không có những điều như vậy. Sự thay mặt mọi người áy náy này, khác với tấm lòng từ bi nhìn chúng sinh của Phật, cũng khác với việc Chúa thay nhân loại chuộc tội."
Nhưng những con người như vậy thường hay rơi vào cảnh hiểm nghèo. Giống như Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền từng tự nói: "Đi khắp thiên hạ một vòng, không một ai nhận ra, đều chuốc lấy phỉ báng." Thúy Nham giảng Phật pháp, đến mức giống như làm trộm chột dạ, ngoài việc áy náy với mọi người, lại còn thay mặt mọi người áy náy ra, thì cũng không phải là không ý thức được sự nguy hiểm trong hoàn cảnh của mình. Tôi có người bạn kể rằng chú của ông ấy sau khi kháng chiến thắng lợi đã dạy học ở Đại học Chi Giang tại Hàng Châu, học vấn ông giảng đều khác biệt với người ta, quả nhiên đã vướng phải đả kích, bị đuổi ra khỏi cửa, không biết còn sót lại sợi lông mày nào không như lời Thiền sư Thúy Nham đã nói. Lúc đó ở một nơi khác chẳng liên quan gì, lại có mấy nhà văn và học sinh đọc sách của ông đã sắp xếp nhà mới cho ông, muốn đến nghe ông giảng học. Đúng thật là:
Hữu ý trồng hoa hoa chẳng nở, vô tình cắm liễu liễu mọc thành xanh.
Trường Khánh đáp: "Lông mày mọc rồi kìa."
Nghĩ lại, năm xưa Thiền sư Nghĩa Huyền cũng chỉ còn lại lông mày, lại được Phổ Hóa và những vị khác đón về Lâm Tế, mở ra một tông phái Lâm Tế. Thế nên trong đoạn đối thoại này quả thực ẩn chứa cơ mật của lịch sử, Thiền sư Vân Môn vội vàng hô lên: "Quan!" để tránh thiên cơ bị tiết lộ.
Thế nhưng cơ mật của lịch sử đã bị tiết lộ rồi. Sáng nay Nghi Huệ đã bẻ một cành hoa dành dành đầu hạ cắm vào bình.