Một tháng trôi qua thật nhanh. Ngày 5 tháng 11 năm 1677, gió đông bắc bắt đầu chiếm ưu thế trên Bắc Ấn Độ Dương, hải lưu cũng chuyển hướng ngược chiều kim đồng hồ, điều này có nghĩa là "Phục Ba Vạn Lý" đã có thể khởi hành về nước.
Trong một tháng qua, Mạc Liệt Man đã tham quan mọi ngõ ngách của thành Goa, có được ấn tượng khá tổng quát nhưng toàn diện về trung tâm thống trị Ấn Độ này của người Bồ Đào Nha. Đến mấy ngày cuối cùng, anh thậm chí còn có vinh dự được xem một buổi huấn luyện của quân đội Bồ Đào Nha, qua đó có cái nhìn trực quan hơn về sức chiến đấu của họ, đồng thời cũng cho thấy thành ý của vị Tổng đốc Bồ Đào Nha.
Thông qua quan sát, Mạc Liệt Man nhận thấy tổ chức quân sự của người Bồ Đào Nha thực sự hơi nguyên thủy — ít nhất là tại khu vực thuộc địa Ấn Độ này — vì số lượng quân đội nằm trong tay chính phủ thì ít, mà quân đội nằm trong tay quý tộc lại nhiều, hoàn toàn khác biệt với hình thức tổ chức mà Công ty Đông Ấn Hà Lan nắm quyền kiểm soát trực tiếp gần như toàn bộ quân đội.
Lấy ví dụ về chính phủ thuộc địa hiện tại, quân đội nằm trong tay Tổng đốc Pedro de Almeida Portugal chỉ vỏn vẹn ba trăm người. Những người này chỉ có vũ khí cơ bản như kiếm đâm, giáo dài, hỏa mai, giáp trụ v.v., nhưng đã hư hỏng nhiều năm qua mà không thể bổ sung vì nhiều lý do khác nhau, do đó trình độ trang bị thực sự không thể nói là tốt, cũng chẳng trách người Bồ Đào Nha lần này lại gấp rút muốn nhập khẩu từ người Đông Ngạn để cải thiện trang bị cho binh lính.
So với quân đội nằm trong tay Tổng đốc Pedro de Almeida Portugal, trình độ trang bị của binh lính dưới quyền các quý tộc lại tốt hơn nhiều. Về cơ bản, đây đều là những binh lính có hoàn cảnh kinh tế rất khó khăn tại chính quốc Bồ Đào Nha, có kinh nghiệm chiến trường nhất định. Họ lên tàu tại Lisbon, lặn lội vạn dặm tới Goa và các thành phố Ấn Độ khác, thân cô thế cô, cơm áo không đầy đủ. Ngoài những túp lều gỗ rách nát do chính phủ cung cấp bên bờ biển để ở tạm, họ thậm chí còn khó khăn trong việc ăn uống, vì chính phủ không cung cấp cơm nước.
Lúc này, có ba con đường giúp họ không bị chết đói. Thứ nhất là vượt qua kỳ sát hạch của sĩ quan tuyển mộ tại các thành phố thuộc địa để bổ sung vào quân số các đơn vị trực thuộc chính quyền địa phương. Thứ hai là nhận sự cứu trợ, bố thí từ giáo hội hoặc các thương nhân địa phương để vượt qua giai đoạn khó khăn ban đầu, sau đó chuyển sang làm công việc khác. Thứ ba là trở thành người theo hầu của các quý tộc địa phương, được quý tộc trả lương nuôi dưỡng, đồng thời phục vụ cho quý tộc đó.
Đặc biệt là loại hình thứ ba, đã thu hút số lượng binh lính Bồ Đào Nha đông đảo nhất. Theo những gì Mạc Liệt Man chứng kiến những ngày ở Goa, trung bình mỗi quý tộc hoặc thân sĩ cung cấp cơm ăn, trang bị cho khoảng 30 người, khiến họ phục vụ cho lợi ích của mình. Ví dụ như gia tộc Silveira, một gia tộc quý tộc sở hữu toàn bộ các ngôi nhà trên một con phố ở tiểu thành Rua Direita gần Goa, đã nuôi dưỡng gần tròn một trăm người theo hầu. Họ chia nhóm những người này, phát quân phục và vũ khí thống nhất, bố trí quanh nơi ở và cửa hàng của mình để phục vụ lợi ích cá nhân. Ở một mức độ nào đó, có thể nói quân đội tư nhân của ông ta kiểm soát các khu vực nói trên, đến cả Tổng đốc Portugal cũng phải kiêng dè ông ta vài phần.
Mỗi khi các quý tộc cưỡi ngựa ra ngoài thành hoặc đến nhà thờ tham gia nghi lễ tôn giáo, những binh lính theo hầu này đều trở thành một bộ phận quan trọng trong đoàn tùy tùng của họ. Và nếu vị quý tộc này bị sỉ nhục, đối xử bất công, hoặc vì lý do nào đó muốn trả đũa ai đó mà không tiện thông qua đường lối quan phương, thì những thực khách này sẽ phát huy tác dụng; nhiều khi là tác dụng tiêu cực, vì họ sẽ phá hoại trật tự.
Ngoài ra, các quý tộc thường còn là chỉ huy quân sự của nhiều pháo đài hoặc thành phố, hoặc là chỉ huy của một số tàu chiến. Mỗi khi gặp ngoại địch xâm lược hoặc cần xuất chinh, Tổng đốc Goa chỉ cần triệu tập quý tộc là đủ, vì họ sẽ dẫn theo một lượng lớn người theo hầu được vũ trang tận răng xuất phát, như vậy chính phủ có thể tiết kiệm được một khoản tiền lớn.
Hình thức tổ chức quân đội này của người Bồ Đào Nha mang đậm tàn dư của chế độ phong kiến thời Trung Cổ, đi ngược lại xu thế chung hiện nay khi các nước đua nhau thành lập quân đội thường trực, cắt giảm lãnh địa và binh quyền của quý tộc. Đây là một cách thức lạc hậu rõ ràng, cần được cải thiện gấp. Hơn nữa, đáng sợ hơn là, chính phủ hoặc quý tộc không phải lúc nào cũng nuôi dưỡng tất cả mọi người suốt cả năm (ít nhất là không phải ai cũng sẵn lòng làm vậy)! Mỗi khi mùa mưa mùa hè đến, chính phủ sẽ giải tán một bộ phận không nhỏ binh lính, các quý tộc cũng sẽ giải tán phần lớn người theo hầu để họ tự tìm kế sinh nhai. Bởi vì lúc này thường là thời điểm tàu thuyền vừa cập bến Ấn Độ, thời tiết khá khắc nghiệt, mưa nhiều, khí hậu ẩm ướt, dịch bệnh hoành hành, nên mối đe dọa từ người Hà Lan ở phương nam sẽ giảm xuống mức thấp nhất, vì thế những quý tộc tham lam (hoặc nói là ngu xuẩn?) không muốn tiếp tục bỏ tiền nuôi dưỡng một lượng lớn binh lính nhàn rỗi. Họ sẽ giải tán phần lớn, chỉ giữ lại bộ phận mà họ cho là trung thành nhất hoặc có kỹ năng chiến đấu xuất sắc nhất để tiết kiệm chi phí.
Mỗi khi đến lúc này, tại các thành phố do người Bồ Đào Nha kiểm soát như Goa, Diu, bạn sẽ thấy rất nhiều binh lính trông vô cùng thảm hại giao nộp vũ khí trang bị, chỉ mang theo một bộ quần áo và tài sản ít ỏi rời khỏi nội thành, hoặc đến bến cảng làm thuê, hoặc đi làm việc tại các vùng nông thôn để nuôi sống bản thân. Cũng không phải không có những người kiên trì ở lại thành phố, nhưng ngoài một số ít may mắn được thương nhân thuê ngắn hạn ra, phần lớn đều đi ăn xin, cuộc sống vô cùng khó khăn.
Mãi cho đến khi thời điểm tuyển mộ binh lính hàng năm vào cuối tháng 9 đến, các quý tộc mới mở hầu bao, tái tuyển mộ binh lính để bổ sung vào chỗ thiếu hụt cho người theo hầu của mình. Có thể khẳng định rằng, trong suốt mùa mưa, những binh lính này vì miếng cơm manh áo mà bôn ba khắp nơi, việc huấn luyện chắc chắn đã bị bỏ bê. Do đó khi tập hợp lại vào tháng 9, sức chiến đấu của họ khó mà đảm bảo, sĩ khí lại càng không cần bàn tới. Chẳng trách họ liên tục nếm trái đắng trong cuộc chiến kéo dài nhiều năm với Công ty Đông Ấn Hà Lan, những binh lính không chuyên nghiệp như vậy thì không thể dùng vào việc lớn được.
Tất nhiên cũng không phải quý tộc nào cũng làm như vậy. Mạc Liệt Man biết, ông Sandro, người từng đi cùng anh rất lâu trước đó, đã nuôi dưỡng hơn sáu mươi binh lính và kiên trì cung cấp lương thực, nơi ở cho họ ngay cả trong mùa mưa. Đôi khi nếu binh lính thiếu nhu yếu phẩm hoặc bị bệnh, ông ấy cũng bỏ tiền tài trợ, đối xử với họ rất tốt. Vì vậy danh tiếng của ông trong binh lính rất tốt, dưới trướng luôn có thể theo hầu những chiến binh xuất sắc nhất. Và mỗi khi chiến tranh đến, cần chiêu mộ số lượng lớn binh lính, những người tội nghiệp kia cũng sẵn lòng đi theo những quý tộc có tiếng tăm tốt như họ, đây cũng là tự chịu trách nhiệm cho bản thân.
Mạc Liệt Man từng đánh giá sức chiến đấu của hơn sáu mươi người dưới quyền Sandro, kết luận cuối cùng là cùng đẳng cấp với dân quân Đông Ngạn trên đảo Tân Hoa Hạ, nhưng không bằng dân quân thuộc các đội an ninh các huyện trong nước có huấn luyện nghiêm ngặt hơn. Xem ra như vậy cũng có thể giải thích lý do vì sao năm đó Dương Lượng dẫn một tiểu đoàn hỗn hợp đổ bộ lên cảng Diu lại dễ dàng chiếm được cả toàn thành phố chỉ bằng một cuộc đột kích giáp lá cà ban đêm. Thực sự là do sức chiến đấu của địch quá yếu kém — sức chiến đấu của những người đó thậm chí còn kém xa quân đội Bồ Đào Nha ở Macau, thật khiến người ta không nói nên lời.
Do đó, sau khi nhận ra những lực lượng vũ trang trên bộ này của Bồ Đào Nha hoàn toàn không thể gây ra rắc rối gì cho người Đông Ngạn, vì nhiều cân nhắc, Mạc Liệt Man cũng đưa ra đề nghị với Tổng đốc Goa - ông Portugal, đó là tăng mạnh số lượng binh lính chuyên nghiệp (tức là những người được cung cấp lương thực và quân lương ngay cả trong mùa mưa, và kiên trì huấn luyện), cố gắng không để các nòng cốt rơi vào cảnh làm thuê ngắn hạn, ăn xin, làm cửu vạn hoặc đạo tặc trong mùa mưa. Vì điều này không những có thể giảm bớt rắc rối về an ninh trật tự, đồng thời còn tăng cường khả năng phòng thủ của các thành phố như Goa. Cần biết rằng ngộ nhỡ người Hà Lan nổi điên đến đột kích trong mùa mưa thì sao?
Tổng đốc Bồ Đào Nha có vẻ cũng không phải lần đầu tiên nhận được lời khuyên này. Ông bày tỏ lòng biết ơn với Mạc Liệt Man, nhưng cũng nói thẳng rằng với tình hình các thuộc địa tại Ấn Độ hiện nay, dường như rất khó thuyết phục các quý tộc làm như vậy, vì điều này rõ ràng sẽ dẫn đến chi tiêu của họ tăng vọt. Còn về việc chính phủ thuộc địa gánh vác chi phí phần này thì hoàn toàn không thể, vì vấn đề thể chế đặc thù của thuộc địa Ấn Độ dẫn đến thu nhập của chính phủ rất ít, năm nào cũng bù lỗ, đến mức phải dựa vào quyên góp của quý tộc và giáo hội để lấp chỗ trống. Trong tình cảnh này, làm sao có thể mạo hiểm ngân sách phá sản để mở rộng quân đội chứ? Từ điểm này mà nói, Ấn Độ thuộc Bồ Đào Nha thực sự không bằng Mozambique, Mombasa, Angola và một số thuộc địa Bồ Đào Nha tại Tây Phi. Những nơi đó tuy lợi nhuận không lớn, nhưng nhân lực vật lực chính phủ có thể kiểm soát lại không hề nhỏ, do đó có thể tổ chức được một số đội quân có sức chiến đấu tạm ổn. Nhưng như lời Tổng đốc Bồ Đào Nha đã nói, mô hình này không thể sao chép sang Ấn Độ, đây là vấn đề lịch sử để lại, chỉ có thể chậm rãi thay đổi theo thời gian.
Mạc Liệt Man nghe xong bày tỏ sự thấu hiểu, thầm nghĩ chính phủ Goa này xem ra thực sự thiếu tiền, bảo sao lần này lại vội vàng muốn làm ăn với người Đông Ngạn. Phải biết rằng, mỗi một thương vụ này, khi còn ở trong thành Goa, đã bị đánh thuế vài lượt, sau đó thuế quan xuất khẩu lại là phần lớn, thuế quan nhập khẩu cũng không phải con số nhỏ. Chỉ cần kim ngạch thương mại tăng lên, tình hình tài chính của chính phủ thuộc địa Goa hẳn là có thể được cải thiện đáng kể, không đến mức cần quý tộc và giáo hội trợ cấp mới duy trì nổi. Điều này hẳn là có ích lớn cho việc cải thiện điều kiện quân đội địa phương.
Do đó, làm ăn với người Bồ Đào Nha là việc nên được chú trọng đưa vào chương trình nghị sự. Đây không chỉ là vấn đề kiếm được bao nhiêu tiền, mà còn có lợi cho bố cục chiến lược của quốc gia. Dù sao thì người Bồ Đào Nha càng kiên trì ở Ấn Độ lâu, lực lượng càng mạnh (tất nhiên là nên trong một hạn mức nhất định), thì lực cản đối với Công ty Đông Ấn Hà Lan càng mạnh (khỏi để họ vì không có đối thủ xứng tầm mà "nảy sinh ý đồ xấu"), điều này phù hợp với lợi ích của Cộng hòa Đông Ngạn Hoa Hạ.
Ngày 8 tháng 11, sau khi ký thảo một bản thỏa thuận với Tổng đốc Pedro Portugal, Mạc Liệt Man đã từ biệt các thương nhân và quý tộc Goa quen biết trong thời gian này. Sau đó, anh lái chiến hạm "Phục Ba Vạn Lý", dưới ánh mắt dõi theo của người Bồ Đào Nha, giương buồm khởi hành, rời khỏi cảng Goa, thuận theo hải lưu và gió mùa đông bắc mà hướng về đảo Tân Hoa Hạ.
Giữa đường, khi đi ngang qua vùng lân cận vịnh Oman, chiến hạm hùng mạnh này một lần nữa đi gần cảng Muscat và bắt giữ một chiếc thuyền buồm Ả Rập cỡ nhỏ (sau đó đã bị bỏ lại, chỉ giữ lại hơn hai mươi tù binh Oman, vì tàu quá nhỏ và rách nát), rồi đi gần sát cảng, nã pháo vài phát từ xa, sau khi những cột nước bắn tung lên trời trên mặt biển, mới quay đầu một cách đẹp mắt rồi rời đi hướng ra biển khơi — nói thật lòng, người Oman chưa bao giờ được người Đông Ngạn để vào mắt, vì dân số quốc gia họ quá ít, thực lực quá kém. Chỉ tiếc là quốc gia này hơi cố chấp, tư duy của Sultan cũng không khá khẩm lắm, lại dám vì một vài xung đột tôn giáo và tranh chấp thương mại ở Đông Phi mà trở mặt với người Đông Ngạn, vì thế cho họ một bài học thích đáng cũng là lẽ đương nhiên.
