Ngôi làng kiêm thị trấn nhỏ của Bỉ đã bị tàn phá nặng nề đến mức những cái tên đặt cho các vùng ngoại ô, đại lộ và đường phố đều bị xóa sạch. Do đó, người ta đành phải dùng những cái tên khác để thay thế, chẳng hạn như Phố Nơi Thiếu Nữ Khỏa Thân Bị Treo Trên Móc Ở Cửa Sổ Tiệm Thịt, Lối Đi Của Ba Tử Sĩ Anh Bị Cắt Mũi Và Giập Nát Bàn Chân, Quảng Trường Của Bốn Mươi Xác Người Dân Bị Bịt Mắt, và Khu Vực Nhà Thờ Của Vị Mục Sư Bị Đóng Đinh Vì Dùng Tiếng Chuông Cảnh Báo Người Anh. Của công trình linh thiêng mang lối kiến trúc Rô-man thuộc thế kỷ thứ mười này, chẳng còn lại gì ngoài phần hầm mộ và mẩu tháp chuông. Vài chiếc xương cháy xém bị xoắn vẹo, cùng mảnh áo thầy tu sém lửa, là những gì còn lại tượng trưng cho cha xứ M. le Curé, người mục tử trung thành dẫn dắt các linh hồn. Trong số giáo dân của cha xứ, không còn một ai sống sót để kể lại câu chuyện về thảm kịch từng dựng nên đống tử sĩ đen sì đáng sợ ngoài Quảng Trường Chợ, và bồi thêm bảy trăm người vô gia cư vào dòng người khốn khổ không ngừng cuộn chảy về phía Nam.
Dưới ánh nắng rực rỡ của buổi sáng tháng Mười đẹp trời sau một đêm mưa dầm kèm giông bão, cái bóng méo mó đến rợn người của những tòa nhà trúng đạn nằm đen kịt trên các mặt đường bị xé toạc và những bức tường chi chít vết đạn shrapnel. Một con mèo trắng đốm vàng đang biết ơn liếm láp vũng nước mưa, một con gà xơ xác mổ mớm giữa những viên đá cuội, vài con bồ câu đang rỉa lông trên nhữnghòn ngói bò đã vỡ. Trong mắt một nhà quan sát tinh tường đang lượn lờ như diều hâu giữa bầu trời xanh ngắt đầy hơi nóng, soi rải các con phố qua chiếc ống nhòm Zeiss tầm xa, không còn một sinh mạng nào sống sót ở chốn Aceldama này. Thế nhưng, khi chiếc máy bay Taube hai chỗ ngồi chở bom, với một người đàn ông to con và một cậu thiếu niên nhỏ bé trên đó, vừa nghiêng mình lấy góc lượn rồi leo cao, gầm rú bay về hướng Nam trong sứ mệnh tàn phá và hủy diệt trên không, thì có một sĩ quan Anh bị thương nặng đang nằm ở nơi từng là phòng khách tầng trệt của một tiệm bánh khá giả.
Đó là một Đại úy thuộc tiểu đoàn bộ binh Cận vệ nằm trong Lữ đoàn thuộc Sư đoàn Một của Quân đoàn Một. Những cuộc hành quân, đổi hướng, đào hào và giao chiến đoạn hậu đã khiến Lữ đoàn bận rộn suốt những ngày tháng Tám và tháng Chín đầy nắng lửa lẫn mưa dầm, trong khi các Sư đoàn tơi tả phải gánh chịu đợt tấn công dữ dội của quân Đức, nay bị hao hụt chỉ còn một phần hai mươiân số, đã phải vội vã rút về phía Nam, để lại đằng sau một vệt máu dài.
“Mấy tên khốn kiếp kia vớ được toàn bộ may mắn!” Lữ đoàn từng cằn nhằn như vậy mỗi khi họ có thời gian để cằn nhằn. Thế nhưng họ đã giành được những huân chương rạng rỡ tại sông Marne, giao chiến ác liệt tại sông Aisne, và tổn thất không ít binh sĩ cùng sĩ quan. Đặc biệt trong trận chiến sông Aisne, người mà chúng ta đang nhắc tới đã được đặc biệt nhắc đến trong Báo cáo chiến công nhờ hành động hết sức dũng cảm. Ba ngày trước đó, một mệnh lệnh từ Tổng hành dinh đã điều động tiểu đoàn của anh tiến vào thị trấn nhỏ này.
Khẩu đội pháo dã chiến R.F.A. của họ đã được bố trí cách đó một phần tư dặm, bao quát hướng đông bắc và hướng đông nơi quân Đức được xác định đang trú ẩn. Súng máy được đặt tại các ngã đường chính đổ ra hướng tây nơi quân Đức có thể xuất hiện: các con đường chính đã được dựng rào chắn bằng xe vận tải và xe tải chở hàng, tất cả các khẩu Maxim còn lại đều được giấu sau những khung cửa sổ chèn bao cát của một nhà máy — một tòa nhà chọc trời bằng gạch xám xịt, từ lâu đã gai mắt đối với vị mục sư M. le Curé vốn yêu chuộng cái đẹp — tường của những ngôi nhà chặn các con đường dẫn ra vùng ngoại ô đã được đục lỗ để bắn súng trường, và một khẩu pháo lựu từ khẩu đội cùng một khẩu súng máy đã được cắt cử để bảo vệ cây cầu phía nam thị trấn, một nơi nhỏ bé nằm trong khúc cua của một con sông nhỏ róc rách chảy. Các phiên gác, tuần tra và đồn biên phòng đã được thiết lập, và rồi những người lính Anh mệt mỏi vì chiến trận ấy tản về các khu nhà ở hoặc vào trại binh, kiệt sức đến mức chẳng thiết ăn uống, chỉ khao khát được ngủ.... Gò đống đổ nát đen xì gần nhà ga, được kẻ thù giữ nguyên vẹn vì mục đích chiến lược, giờ đây đóng vai trò là doanh trại — giống hệt như đống gạch vụn cháy xém cùng những thanh sắt xoắn vẹo ở góc phía bắc thị trấn giờ đây tượng trưng cho bệnh viện. Cả hai đều đã bốc cháy, biến thành hai giàn hỏa táng khổng lồ không thể dập tắt do đạn cháy kích hoạt, nhằm thắp sáng cho cuộc rút về phía nam của tiểu đoàn.
Được bảo vệ an toàn ở các hướng hiểm yếu ấy, gồm đông bắc, đông và tây, tiểu đoàn kiệt sức đã ngủ say như chết. Người dân thị trấn, được an tâm phần nào nhờ sự hiện diện của đông đảo lính Anh, ngủ say như những người Flanders — điều suýt soát là một. Ngài Thị trưởng ngủ; ngài Phó thị trưởng cũng làm theo gương đó. Ngài Bác sĩ và ngài Luật sư cũng ngủ say sưa không kém. Chỉ có cha xứ M. le Curé, vì lý do nào đó mà trằn trọc khôn nguôi, đã quyết định dành cả đêm trên tháp chuông nhà thờ cùng với cuốn sách kinh nguyện, một chiếc đèn đọc sách chạy bằng điện, một chai cà phê đặc và một chiếc ống nhòm ban đêm sờn cũ nhưng cực tốt, vốn là tài sản của người cậu quá cố bên ngoại, một Đô đốc Hải quân Pháp.
Họ đã ngủ được bốn tiếng đồng hồ, thì tiếng chuông nhà thờ vang lên dữ dội đánh thức những người đang ngủ. Tiếng còi réo inh ỏi, kèn lệnh vang lên, các sĩ quan tham mưu và đại đội trưởng lục đục rời khỏi nơi đóng quân — tiểu đoàn vùng dậy như một người. Những giọng nói vang lên qua đường dây điện thoại dã chiến. Một sĩ quan tuần tra pháo binh vừa phi ngựa vào tuyến đầu của một đoàn xe tải cơ giới hạng nặng đang tiến đến cây cầu bắc qua sông, chở theo con đường cái đã đưa tiểu đoàn từ phía nam lên. Những chiếc xe tải chở đầy ắp — bộ binh Pháp! — bởi ánh đèn pha của lạm binh quét qua đội hình tiến quân đã hé lộ bộ quân phục của Đồng minh. Chà, thì sao nào! Quân đội Pháp đang có mặt ở phía đông trên sông Yser. Thế nhưng những tiếng chuông nhà thờ điên cuồng vẫn đinh tai nhức óc, gióng lên từng hồi giăng mắc, thét gào:
“REVEILLEZ-VOUS, MESSIEURS LES ANGLAIS! VOUS ÊTES SURPRIT, LES ALLEMANDS SONT ICI! RÉVEILLEZ-VOUS! AUX ARMES! AUX ARMES!”
Và một mũi tên rộng khác lóe lên ánh sáng xanh trắng chói lòa, hé lộ những chiếc xe tải chở đầy mũ cắm chóp nhọn cùng chiến phục xám xanh, nằm phía sau những chiếc mũ kép-pi đội trên đầu những người mặc áo khoác xanh và quần đỏ. Các pháo thủ của khẩu pháo lựu được cắt cử bảo vệ vị trí kiểm soát con đường phía nam cây cầu đã bị các tay súng bắn tỉa Đức hạ gục trước khi họ kịp khai hỏa. Sĩ quan phụ trách súng máy bị đâm bằng lê và khẩu súng bị chiếm đoạt. Súng lục liên tục nổ đét và khạc lửa, lưỡi lê đâm xuyên qua màn đêm vào những thân thể đang rên rỉ. Người Anh và lính Đức quần thảo trong một đám hỗn chiến với báng súng vung vẩy và những cú đấm giáng mạnh. Và dưới ánh sáng của đạn pháo sáng, đạn shrapnel cùng đạn súng máy từ bên kia sông bắt đầu dội xuống không phân biệt phe tấn công lẫn phe phòng thủ. Dưới sự che chở của làn đạn này, quân Đức đã xông lên chiếm cầu, nếu không nhờ Nhà máy được nhồi nhét đầy súng máy đang phun đạn xối xả từ các khung cửa sổ, cùng khẩu pháo lựu — Ồ! thật tuyệt cho khẩu pháo lựu! người lính bị thương thầm nghĩ.
Đại đội của anh đã được triển khai phòng tuyến dạng dự bị gần cây cầu ở cửa ngõ một khu ngoại ô kéo dài về phía tây. Họ đã chạy nước rút ra để yểm trợ cho bộ phận giữ cầu vào thời điểm báo động. Anh đã bị bắn vào tay phải lúc đó và vẫn tiếp tục dùng tay trái sử dụng súng lục. Phải đợi đến khi loạt đạn shrapnel được tính toán chuẩn xác từ khẩu đội pháo dã chiến R.F.A. phía đông bắc thị trấn bắt đầu nổ tung giữa những bộ quân phục xám xanh, và đám lính của Kaiser leo lên xe tải rút lui, mang theo thương binh và để lại nhiều xác chết — thì Franky mới cảm nhận được cơn đau.
“Cậu bị dính đạn rồi, anh bạn,” người chỉ huy đại đội giữ cầu nói, vừa lau khuôn mặt lem luốc mồ hôi bằng một chiếc khăn tay đang gào thét đòi đem giặt.
“Nhờ ơn Đại tư lệnh! đúng thế thật, nhưng tôi quên bẵng đi mất,” Franky nói, quan sát cảnh tượng tàn sát dưới ánh nắng vàng rực của ngày mới tinh khôi. “Nhìn những gã mặc quân phục Pháp kìa. Thật là một sự sỉ nhục đối với Đồng minh khi chôn cất họ như thế. Chúng ta không thể cởi áo khoác xanh và quần đỏ lùng bùng đó ra trước khi tống họ xuống lòng đất sao? Còn đám tù binh kìa. Mấy tên trông mới đẹp làm sao! Rên rỉ 'Kamerad!' với phe ta, và giơ tay xin tha mạng. Liệu chúng có tưởng tượng rằng——”
Người nói ngừng bặt, bởi vị sĩ quan đồng đội từng chỉ huy đại đội giữ cầu đang chăm chú nhìn qua ống nhòm vào một đốm sáng bạc trên bầu trời phía tây. Nó lớn dần thành một chiếc máy bay trinh sát hai tầng cánh R.F.C. của Anh, bay rề rà trên đầu ở độ tuổi 4.000 bộ, lượn vòng, bắn ra một quả pháo sáng màu trắng để gây chú ý, hạ thấp độ cao, lượn vòng lần nữa và thả một thông điệp được viết vội đựng trong chiếc túi kẹp có chì.
“Đội hình địch — bộ binh đi xe tải cơ giới và hai khẩu pháo đang vượt sông — cầu cách vị trí của các anh một dặm về phía Tây — đang hộc tốc chạy về hướng Bắc. Đã thả hai quả bom vào chúng. Đội hình lớn hơn đang tiến đến từ phía Bắc với nhiều xe tải cơ giới và pháo lựu hơn. Hãy đề phòng bão táp hướng đó. Các con đường về phía Nam đều quang đãng.”
“Đám đang vượt cầu phía tây chúng ta chắc là mấy vị đã vòng theo lối đó để đến thăm hỏi đây!” Trung tá Chỉ huy nói khi chiếc máy bay lượn vút đi. “Có lẽ là một đội hình được tách ra để đánh úp từ lực lượng lớn hơn ở phía bắc. Chà, có vẻ chúng ta đã chiếm thế thượng phong. Hy vọng chúng sẽ không tóm lấy chúng ta lần nữa cho đến khi binh lính được uống cà phê. Hãy gọi điện cho Lữ đoàn trưởng ở Zille! Và phát 'vô tuyến' tin tức về cuộc giao tranh này tới Sư đoàn trưởng ở Baix và Marwics cách chúng ta ba mươi dặm về phía nam, đồng thời truyền tin cho Sir Kenneth” — ông gọi tên vị Tướng chỉ huy Quân đoàn mà Lữ đoàn trực thuộc. “Và cung cấp chi tiết cho Tổng hành dinh tại St. O., đừng quên nhé! Dù rằng chúng ta chẳng lấy được mấy công trạng trong vụ này.” Viên Đại tá nhíu mày, quan sát từ khung cửa sổ bọc bao cát của Tổng hành dinh đặt tại Nhà máy, những hàng cáng dài đang được các nhân viên y tế R.A.M.C. khiêng vội về phía Bệnh viện thị trấn. Ông lấy ngón tay chà xát lên phần râu cứng của bộ ria mép được tỉa gọn, tạo ra tiếng động sàn sạt thể hiện sự bực dọc khi ông tiếp tục nói: “Đó là điều tệ nhất ở những trận Tiền phong tồi tệ này! Chúng rất tốn kém, vô cùng tốn kém. Thương vong thì nặng nề mà công trạng thì bằng không.”
“Có thể thưa ngài, nhưng dẫu sao chúng ta cũng đã quét sạch kha khá lũ khốn kiếp người Đức đó,” Chỉ huy Khẩu đội lạc quan nói. “Kia rồi! Có chim sắt trên trời! Và đó là máy bay Đức!”
Một chiếc Taube hai chỗ ngồi, sáng bóng dưới ánh nắng ban mai, vừa xuất hiện từ làn sương vàng ở phía bắc, cuộn phăng cảnh vật bên dưới cái bụng bằng thép của nó với tốc độ ổn định đến kinh ngạc. Ở độ cao khoảng 3.000 bộ trên thị trấn, nó lượn lờ, phát ra tiếng vo ve kỳ lạ.
“Tôi đã từng nghe bài ca đó trước đây,” người Sĩ quan phụ tá nói, mắt dán chặt vào ống nhòm. “Ngài còn nhớ chứ, ở Fegny chứ?”
“Chiếc máy bay trinh sát mà phe ta đặt biệt danh là Chim Ó. Lại giở cái chiêu trò ra hiệu bằng khói quen thuộc của nó rồi.” Viên Đại tá chộp lấy chiếc điện thoại dã chiến, nói lớn, và từ một khung cửa sổ mái đang há hốc ở đỉnh của tòa Nhà máy cao tầng, vuông vức và nhiều cửa sổ, một khẩu Maxim chếch lên một cách kỳ quặc bắt đầu bơm đạn lên bầu trời thành một dòng lấp lánh hình rẻ quạt. “Hiệu ứng thật kỳ lạ, vô cùng kỳ lạ! Trông như thể trời đang mưa ngược từ dưới lên vậy.... Chúa ơi! — Tôi tin là đã bắn trúng nó!” ông nói thêm, khi một vật thể tối màu nhỏ bé rơi ra từ chiếc máy monoplane của lũ Hung nô. Nhưng đó chỉ là chiếc dù mini bất đắc dĩ gắn theo tên lửa khói đang phun ra từng cột khói đen sì. Chim Ó ngừng vo ve, nghiêng cánh và lượn duyên dáng khuất tầm mắt.
Và rồi, với những lưỡi lửa trắng xanh bùng lên ở phía bắc, phía bên kia một dải đất bằng phẳng ngập tràn ánh nắng viền những hàng dương, kẻ những đường kênh rạch, chắp vá bởi những cánh đồng ngô nâu sẫm, những khu rừng nhuộm vàng và vườn cây trĩu quả táo, cùng những thị trấn và làng mạc rải rác, những khẩu pháo dã chiến hạng nặng của Đức cùng pháo lựu Krupp cỡ 11,2 inch bắt đầu trút mưa shrapnel và đạn thép công phá cỡ lớn xuống thị trấn nhỏ bé bất hạnh.
Đám lính của Kaiser đã bắt được tầm ngắm từ chiếc máy bay trinh sát của chúng. Một nửa số pháo dã chiến bắn nhanh 18-pounder đơn lẻ đã bị đánh hỏng trong chớp mắt. Thị trấn nhỏ trở thành tâm bão, bị che phủ bởi làn khói đen kịt như nhọ nồi, bị đâm thủng bởi ánh sáng xanh dữ dội của những quả đạn nổ tung. Những ngôi nhà đang sụp đổ. Những đống đổ nát đang bốc cháy. Trạm chứa khí đốt gần nhà ga trúng đạn và phát nổ với một tiếng nổ kinh hoàng. Đường phố đầy rẫy những người dân thị trấn và trẻ em đang la hét, hoảng loạn, hấp hối. “Cứu chúng tôi với! Mang chúng tôi đi cùng!” họ thét lên với những người Anh. Bởi Sư đoàn trưởng ở Baix và Marwics đã điện tín ra lệnh “Rút lui”, và tiểu đoàn đang chuẩn bị sơ tán khỏi thị trấn.
Một quả đạn pháo lớn đã phá hủy Nhà máy, giết chết Sĩ quan phụ tá cùng nhiều pháo thủ súng máy, đồng thời làm bị thương nhẹ Trung tá Chỉ huy. Tháp chuông nhà thờ theo lối Rô-man, nơi từng có những quả chuông thét gào báo động vào những giờ đầu sáng sớm, chao đảo, lảo đảo rồi sụp đổ đè lên dàn chuông nổi tiếng của nó.
Một lần nữa, con người tan biến ngay khi bạn vừa chạm tay vào, bị thổi bay thành những mảnh vải rách đỏ lòm khi miệng họ há ra hô hoán với bạn. Đó là Địa ngục, Franky nhớ lại, một địa ngục thuần túy, tuyệt đối, không chút che đậy. Bác sĩ trưởng tiểu đoàn đang băng bó cánh tay bị thương cho anh ngay giữa đường phố khi cơn bão tử thần ấy ập xuống đầu họ. Một mảnh đạn shrapnel trúng vào mạn sườn phải của Franky và một số nhân viên y tế R.A.M.C. đã khiêng anh, miệng nôn ra máu, vào tiệm bánh. Có lẽ họ đã thiệt mạng — vì một quả đạn pháo đã rơi xuống, phát nổ và phá hủy ngôi nhà ngay khoảnh khắc họ vừa rời đi — và họ không bao giờ quay trở lại nữa. Tấm cáng của anh, trong lúc anh bất lực, đã may mắn thoát chết trong gang tấc. Sàn ván của căn phòng trên gác, sụt xuống từ thanh dầm bị gãy ở phía lò sưởi, đã tạo thành một mái che ngay trên đầu anh — khi anh đang nằm trên chiếc cáng đẫm máu trên sàn lát gạch — che chở cho anh khỏi trận lở tuyết gồm đồ đạc trong nhà, thủy tinh và sành sứ từ trên trần rơi xuống.
Cứ thế, anh nằm đó, bất tỉnh một phần, khi những gì còn lại của tiểu đoàn diễu hành rời khỏi thị trấn. Hầu hết người dân đều đi theo gót giày rộp phồng của lính Anh, giúp khiêng cáng cho những người bị thương và tàn tật đã được đưa ra khỏi Bệnh viện đang cháy dưới trận bão hỏa ngục tử thần ấy. Không phải tất cả đều được đưa ra ngoài. Franky, nằm đẫm máu và vùi lấp trong lớp vữa thạch cao, bất lực dưới mái che bằng ván đã cứu mạng mình, đã nghe thấy tiếng thét của những con người ấy — những tiếng thét thật thảm thương, xé lòng.