Brown rời Cincinnati với một trái tim tràn ngập niềm hy vọng. Bước chân ông vững chãi và đầy quyết tâm, trong ánh mắt ngời lên một niềm tin kiên định.
Giữa những người cùng thời, nếu có thể tìm được ai sánh vai, uy lực cá nhân của ông hẳn đã lay chuyển được dư luận chẳng kém gì ý chí của Cromwell, Chatham, hay Giáo hoàng Innocent. Nhưng những vĩ nhân trên cõi đời này vốn chẳng có bao nhiêu; đối với phần đông nhân loại, tầm nhìn của họ chỉ quẩn quanh trước mắt—câu hỏi cơm áo gạo tiền mới là điều tối thượng.
Tại Hudson, Brown tìm gặp người cha của mình, cụ ông đã ngót nghét tuổi tám mươi nhưng vẫn tráng kiện và khỏe mạnh so với tuổi già. Đôi mắt đục ngầu của cụ vẫn láo liên chớp lấy thời cơ. Cụ cảm thấy xót xa chân thành cho đứa con trai cưng đã dứt áo ra đi theo những vị thần kỳ lạ. Tất nhiên, lão “Sức vóc Owen” (Squire Owen) cũng tin vào việc giải phóng nô lệ, nhưng việc cậu con trai John của mình đã tự hủy hoại đời nó trong những mưu toan hão huyền nhằm giải phóng con người lại là nỗi đau buồn khôn nguôi đối với cụ; cụ nhào vào cổ con mà khóc nức nở.
Cụ phần nào biết được những gì các cháu mình đã phải chịu đựng ở Kansas, và cụ cũng lường trước những gian khổ hãy còn chờ phía trước: “Ồ, sao chúng nó không chịu ở đây cho yên ổn cơ chứ!” cụ kêu lên.
Những người hàng xóm ghé sang, nồng nhiệt nhưng có phần thô kệch; họ hầu như chẳng biết gì về Kansas. Vài người còn nhầm lẫn nó với Thành phố Kansas và tưởng nó nằm gần Chicago. Họ đọc rất ít sách báo, mà có đọc thì cũng chỉ xem tờ *Gospel Banner* xuất bản hàng tuần, thứ báo chí chủ yếu bàn chuyện cõi trên và gạt phăng chuyện cõi trần như thể đó là điều phàm tục. Rồi thì những người hàng xóm đáng kính ấy còn bao bận lo cấy cọc mùa màng, thu hoạch hoa màu, sinh con đẻ cái, đôi khi cả tang gia bối rối—họ nào biết gì về một vùng Kansas đẫm máu? Bản thân họ đã có đủ thứ rắc rối phải lo.
John Brown có một người anh trai hơn mình hai tuổi tên là Jeremiah. Chúng ta chưa từng nhắc đến Jeremiah trước đây, đơn giản vì ông chẳng đóng vai trò gì trong câu chuyện này. Ông là một nông dân chân chất và làm ăn phát đạt.
“Cậu không thấy mừng hết lớn vì đã thoát khỏi Kansas rồi chứ, John?” Jeremiah hỏi.
“Có chứ, nhưng tôi sắp quay lại đây.”
“Quay lại á, thật không đời nào! Để làm gì cơ chứ?”
“Để giải phóng nô lệ ở Missouri.”
“Cha nghe nó nói kìa! Vừa thoát được một vạ lây lại đâm đầu ngay vào rắc rối khác!”
“Anh nghĩ tôi có thể yên lòng với chút thành công cỏn con mình từng đạt được sao?”
“Thành công cỏn con? Tôi còn chẳng biết cậu có tích sự gì nữa là!”
“Tôi đã góp phần biến Kansas thành một Bang Tự do.”
“Đồ bỏ đi! Ai thèm quan tâm khi nó nằm tít mù ở tận đẩu tận đâu.”
“Từ đâu cơ?”
“Thì... thì từ Ohio chứ đâu.”
“Nhưng Ohio đâu phải là cả thế giới. Liên minh này có tới ba mươi mốt bang—mười lăm bang trong số đó là Bang Nô lệ—tôi sẽ không chịu ngồi yên cho đến khi tất cả được tự do!”
“Cha ơi, tay này điên thật rồi—hắn xưa nay có bao giờ bình thường đâu, cha biết đấy!”
“Thế anh nghĩ tôi điên thật à?”
“Cần gì phải nghĩ! Cậu đúng là điên rồi—trong đầu cậu toàn ong với bướm.”
Thế nhưng cụ già Squire Owen cũng bị lây nhiễm ít nhiều cái bầu không khí ấy. Cụ vẫn tin tưởng con trai mình, như bản tính muôn đời của những người làm cha, nhưng niềm tin ấy lại pha lẫn chút xót xa, và thứ vữa hồ ấy chẳng thể nào vững chắc được. Bậc tiên vốn chẳng được kính trọng trên chính quê hương mình; Brown chẳng hề mông lung hy vọng sẽ làm lay động được vùng Hudson—ông chẳng thể làm nên nghiệp lớn ở nơi đây bởi sự hoài nghi của người dân. Dù vậy, ngọn lửa nhiệt huyết trong ông cũng ít nhiều bị chùng xuống trước sự trì độn của họ. Ông chợt nhớ đến một câu danh ngôn từng đọc được ởâu đó trong tác phẩm của Plutarch: “Trước mặt sự ngu muội, các vị thần cũng phải câm lặng.”
Gần hai năm đã trôi qua kể từ ngày ông rời xa gia đình. Họ vẫn ở North Elba—người vợ nhẫn nại cùng tám đứa con. Một đứa bé vừa mới chào đời chẳng lâu sau khi ông đi—một bé gái được đặt tên là Annie. Đây là người con thứ hai mươi của ông, nhưng ông nghĩ về con bé với tất cả sự ân cần, chăm chút chẳng kém gì một chú rể mới cưới dăm tháng dành cho đứa con đầu lòng. Rời xa sự u ám và tẻ nhạt từ những người hàng xóm cũ, ông hướng về phía trước với nỗi khát khao da diết được chạm vào đôi bàn tay bụ bẫm và hít hà hơi thở ngọt ngào của đứa con út nghèo khó trong những năm tháng xế chiều đời mình. Con bé sẽ hiểu; phải, bé Annie với nụ cười lúm đồng tiền ấy sẽ thấu hiểu. Ông sẽ thổ lộ với con dự định của mình; con bé sẽ gù lên như chim bồ câu thay cho lời chúc phúc, đặt những cái hôn ướt át thơ ngây lên mũi lên má ông, và tán thưởng đại cục của ông bằng tất cả những điệu bộ đáng yêu vốn có ở những linh hồn bé nhỏ vừa từ cõi thiêng bước xuống trần gian.
Rồi ông sẽ lên đường tìm gặp những trí thức hào kiệt trong thiên hạ—những người từng viết và từng cất tiếng nói về đề tài vĩ đại vốn hằng ấp ủ trong tim ông, và ông cũng sẽ cất lời.
Tại North Elba, người vợ tháo vát đã dọn dẹp nhà cửa gọn gàng, sạch tinh tươm để chuẩn bị đón vị đại trượng trở về—người mà ai nấy đều kính cẩn nể sợ đôi chút. Họ ít có dịp gần gũi ông nên hầu như chẳng mấy hiểu về ông; thế nhưng họ vẫn một lòng tin tưởng tuyệt đối. Người vợ, Mary, không còn cằn nhằn chuyện ông vắng nhà nữa, bởi nàng cảm nhận được một sức mạnh tiềm ẩn nơi con người ấy; một sức mạnh mà nàng chẳng thể nào hiểu thấu hay diễn tả bằng lời. Nàng đinh ninh rằng rồi đây ông sẽ làm nên nghiệp lớn mang lại vinh quang, danh tiếng và cả sự giàu sang. Và chẳng phải tất cả bọn họ cũng sẽ được hưởng phần đó sao? Vậy thì nghèo khó hay thiếu thốn có xá gì, khi nghĩ đến ánh hào quang đang chờ đón ở phía trước!
Đại gia đình sống trên sườn đồi đá gập ghềnh ở North Elba này chẳng có bao nhiêu tiền—thực ra là gần như trắng tay. Họ tự kéo sợi len, dệt lanh để may quần áo; họ trồng đậu Hà Lan, đậu cô-ve và khoai tây; cứ mỗi độ thu sang họ lại mổ lợn, hoặc nếu con lợn ấy phải đem bán để đóng thuế thì lũ trẻ sẽ đi săn thú rừng, còn nếu chẳng kiếm được chút thịt rừng nào thì thôi, họ đành nhịn đói qua bữa. Dẫu vậy họ vẫn khỏe mạnh và vui vẻ; bởi hạnh phúc là thứ quà tặng được Mẹ Thiên nhiên ban phát cho người giàu cũng như kẻ nghèo một cách công bằng như nhau.
Sự trở về của người cha là một sự kiện trọng đại đối với bầy con trẻ nhà Brown. Chúng mong ngóng từng ngày từng giờ, đi bộ rạc cả cẳng dặm này đến dặm khác trên con đường ngoằn ngoèo để đón ông. Và khi cuối cùng chúng cũng nhìn thấy ông đang ngồi trên chiếc xe ngựa vừa vượt qua Elizabethtown để đón mình, chúng liền nấp vào lùm cây và suýt chút nữa định để ông đi khuất. Nhưng ông đã phát hiện ra chúng và tung người nhảy qua bánh xe trước để ôm lấy các con. Tất cả cùng leo lên xe, vừa đi vừa ríu rít nói cười không ngớt dọc đường về ngôi nhà gỗ cổ kính, nơi bà Brown đang đứng chờ chồng trong bộ váy bằng vải Kattun mới cùng chiếc tạp dề sọc ca-rô lớn.
Những món quà được mang về cho tất cả mọi người—những món quà nhỏ bé đến ngốc nghếch—nhưng vô cùng thân thương và đáng quý. Rồi còn có cả những vật dụng thiết thực nữa—đường, trà, cá khô, gạo, thịt muối, từng thước vải trắng và dăm dải ruy-băng cho mấy cô con gái lớn—những thứ mà người mẹ cho là chẳng mấy hữu ích vì chúng dễ sinh thói đua đòi, nhưng mấy cô con gái thì sẵn sàng đánh đổi.
Buổi đoàn tụ gia đình thật là hạnh phúc biết bao! Suy cho cùng, có gì tuyệt vời hơn là được trở về nhà? “Chúng ta phải về nhà, chúng ta phải về nhà thôi. Vì đã đi xa quá lâu tưởng chừng như đằng đẵng cả một đời người cộng thêm một ngày. Chúng ta phải về nhà; tiếng cười cợt của thế gian tựa như tiếng rên siết bên đôi tai mệt mỏi này; chúng ta phải về nhà thôi!”
Nhưng John Brown không thể ở lại lâu; ông còn phải bận lo việc của Cha mình. Ông chẳng thể kể cho vợ nghe nhiều về các dự định của ông. Là một người phụ nữ hiền hậu, toàn bộ cuộc đời nàng đều xoay quanh việc chăm bẵm lũ trẻ, chuẩn bị cơm nước, may vá quần áo, chăm sóc người bệnh và động viên những kẻ khỏe mạnh nhưng đang chán nản. Thức dậy từ năm giờ sáng và làm việc quần quật cho đến tối mịt; nấu nướng, khâu vá, tính toán, chắp vá và xoay xở làm sao để một đồng tiền tiêu hóa bằng hai, đó là số phận của vạn người phụ nữ suốt cả cuộc đời họ. Trong những cuộc đời như thế, sự vắng bóng của cái gọi là học thức hay chữ nghĩa sách vở là điều không cần phải bàn tới—Chúa trên cao thấu hiểu cho tất cả.
Bà Brown hầu như chẳng biết bang Illinois nằm ở phía này hay phía kia của Kansas, còn về Harper’s Ferry—lạy Chúa tôi! bà cứ đinh ninh nó nằm ở tận Missouri cơ đấy! Thế nhưng nàng vẫn sẵn lòng làm lụng, chăm sóc con cái, gánh vác việc đồng áng, và sẵn sàng để những đứa con trai lớn cùng người chồng kính yêu lên đường thực hiện sứ mệnh của Chúa, đương nhiên là vậy rồi!
Thế là lão John Brown, hay Osawatomie Brown, đặt một nụ hôn thật dịu dàng lên trán vợ, và khi làm vậy, nét khắc khổ trên gương mặt cương nghị bỗng chốc biến mất, đôi mắt sắc lạnh trở nên dịu dàng, mềm mại như ánh mắt của một chàng trai trẻ đang yêu, và ngấn lệ. Rồi ông lại lên chiếc xe ngựa đã đưa ông đến để rời đi, xuôi theo thung lũng uốn lượn, lũ trẻ lẽo đẽo bám theo sau rồi rơi rụng dần từng đứa một, vẫy những chiếc mũ và đôi bàn tay nhỏ bé cho đến khi bóng ông khuất hẳn vào sắc xanh xám vô tận của đại ngàn.