John đang tiến bộ trong việc học—dẫu anh tự thấy là rất chậm chạp. Anh cứ hoài nhắc đến chuyện học chung nam nữ và quả quyết rằng, nếu được học cùng một thiếu nữ cao ráo, mảnh mai, tóc vàng nhạt và mặc váy xanh nào đó, thì bất kỳ bài toán hóc búa nào cũng sẽ được anh giải quyết gọn gàng. Rồi đến môn ngữ pháp, với những bài phân tích câu phức tạp—thật khó nhằn làm sao, nhưng Margaret có thể hiểu được và cô sẽ giảng giải cho anh một cách tường tận. Mặc dù vậy, Tiến sĩ Melden vẫn luôn hết sức kiên nhẫn, dịu dàng và tràn đầy sự khích lệ.
Mỗi buổi sáng, họ miệt mài với sách vở, còn buổi chiều thì đốn củi, thu hoạch hoa màu hoặc làm công việc thợ mộc, bởi lao động chân tay vốn là một phần trong tín điều của Tiến sĩ Melden.
Jim đã rời bỏ sách vở để đến làm việc ở xưởng cưa; cậu làm việc như một người trưởng thành và kiếm được số tiền hậu hĩnh là một đô la một ngày.
Thế là mùa đông đã trùm lên những ngọn đồi New England bằng một lớp tuyết dày và phẳng lì. Paddy McBride đã đem lòng yêu mến Sambo và Sambo cũng đáp lại tình cảm ấy; nhờ sự hợp sức của cả hai, những đống củi lớn cứ thế chất đầy ở sân sau của nhiều nhà hàng xóm, mang lại cho Paddy không ít lợi lộc trần gian. Mọi người ai nấy đều bận rộn và vô cùng hạnh phúc. Sự hiện diện của những thanh niên trẻ tuổi trong nhà đã thổi một luồng sinh khí mới vào cuộc đời Tiến sĩ Melden, khiến ông thốt lên rằng định mệnh đã quay ngược chiếc thoi đưa và ông đang trẻ lại từng ngày.
Một bức thư đã được gửi đi cho Ruth Crosby, một bức thư dài thông báo tin tức, gửi gắm niềm vui và những hy vọng lớn lao. Đương nhiên, những dự định của John vẫn còn đôi chút mơ hồ và chưa rõ ràng, nhưng tinh thần tự lập toát lên từ những dòng chữ ấy đã sưởi ấm trái tim góa phụ Crosby tựa như ly rượu nồng.
Bà không hề hay biết rằng cậu thiếu niên đã bỏ nhà trốn đi. Ở Hudson chẳng có ai biết chuyện đó ngoài Huyện lệnh Brown, mà ông lại là một tay khéo léo ngoại giao: ông chỉ lặng lẽ tung tin rằng mình đã gửi thằng bé đi học ở xa.
“Tốn kém lắm chứ,” Huyện lệnh nói, “nhưng khi bọn chúng đã cắm đầu vào cái lý thuyết sách vở ấy, thì cách duy nhất để đánh thức chúng là cứ tống đi học trường xa.”
“Thế ông gửi nó đi đâu vậy?” có người hỏi.
“Thì, tôi nghĩ anh cũng đủ hiểu tôi lâu năm để biết rằng tôi không bao giờ đem chuyện riêng tư ra ba hoa ở góc phố—tôi gửi nó đến ngôi trường tốt nhất hiện có, không tiếc tiền bạc gì cả.”
Và câu chuyện dừng lại ở đó. Nhưng khi Ruth Crosby mang bức thư ấy sang nhờ Huyện lệnh Brown đọc giùm, trái tim vị hào phú nọ đập thình thịch bên dưới chiếc áo sơ mi vải thô đến mức khiến ông sợ lên cơn đột quỵ. Ông bèn kiếm cớ chuồn ra phía sau chuồng ngựa để mở thư ra đọc.
Tạ ơn Chúa, thằng bé vẫn bình an! Và lại tạ ơn Chúa một lần nữa, nó đã không hé lộ chuyện mình đã bỏ đi mà không có sự đồng ý của cha.
Huyện lệnh Brown bước trở lại nhà, thảy bức thư trả lại một cách dửng dưng kèm theo câu nói:—“À, cũng chẳng khác mấy so với bức nó viết cho tôi.”
John đã viết ngót nghét hai mươi bức thư gửi Margaret: nhưng chỉ có hai bức được gửi đi; những bức còn lại đều bị xé nát ngay khi vừa viết xong. Bức thư đầu tiên được gửi đi vào ngày hôm sau khi anh đặt chân đến Plainfield. Nó có vẻ khá cứng nhắc và chuẩn mực trong những lời chia buồn trang trọng, dẫu vậy lại chân thành hơn rất nhiều so với những thông điệp tương tự khác. Nhưng chỉ một tuần sau, một bức thư dài tám trang nữa lại được gửi đi. Đó là một bức thư thực sự kể về tin tức, về việc học hành, công việc của anh, về 181Tiến sĩ Melden, Paddy McBride và Sambo, rồi sau đó lại hướng về Cố Tiến sĩ Melden và vẽ nên chân dung ông như một bậc thánh sống thực thụ. Chuyện về Jim hoàn toàn không được nhắc tới; tốt hơn hết là hiện tại nên để mọi chuyện yên ổn như thế.
Bức thư đầu tiên từng viết: “Tôi vô cùng đau buồn khi hay tin những bất hạnh lớn lao mà Chúa đã giáng xuống gia đình bạn.” Bức thư này lại viết: “Tôi vô cùng thương cảm cho bạn, Margaret—tôi nghĩ về bạn suốt cả ngày và mơ thấy bạn mỗi đêm. Tôi ước gì bạn có thể bảo tôi phải làm gì, bởi tôi rất muốn gửi cho bạn thứ gì đó hoặc làm điều gì đó vì bạn, và Chú Melden của tôi cũng vậy, ngài là người tốt đẹp nhất trên đời này.”
Phải mất bảy tuần lễ một bức thư hồi âm mới tới, mang con dấu bưu điện Zanesville. Nội dung như sau:
Ngày 3 tháng 12 năm 1816.
John Brown thân mến:
Cả hai bức thư của bạn đều đã đến tay và được cả mẹ lẫn tôi đọc đi đọc lại nhiều lần. Bạn thật tốt bụng và tử tế với chúng tôi. Vào lúc này, dường như bạn là người bạn duy nhất của chúng tôi, bởi một số người hàng quen cũ đã lánh mặt kể từ khi tiền bạc khánh kiệt và chúng tôi phải dọn đến sống trong một căn hộ thuê. Hơn nữa, lại có những lời đồn đại rằng cha đã bất lương trong làm ăn; và có kẻ còn bóng gió rằng chúng tôi sống cảnh nghèo túng này chỉ để che mắt thiên hạ trong khi vẫn cất giấu những khoản tiền lớn. Bạn có thể tưởng tượng những điều tiếng ác ý ấy đã làm tổn thương chúng tôi nhường nào.
Mẹ khá ốm—đã ba ngày nay không dậy nổi cho đến tận hôm qua, khi một người bạn cũ của cha đến thăm chúng tôi. Tên ông ấy là Đại úy Brydges—ông là một người góa vợ và rất mực được kính trọng. Sự lịch thiệp của ông khi đến thăm dường như đã tiếp thêm cho mẹ niềm hy vọng rằng hoàn cảnh của chúng tôi rồi sẽ khá hơn.
Chúng tôi vẫn chưa nhận được tin tức nào từ các anh tôi kể từ khi họ đi xa—nhưng chúng tôi hy vọng sẽ sớm có tin.
Gửi đến Tiến sĩ Melden tình cảm yêu mến của chúng tôi, và hãy nhắn với ngài rằng chúng tôi kính trọng 182cũng như tôn sùng ngài vì tất cả những gì ngài đã làm cho bạn. Tôi thật vui mừng biết bao khi việc học hành của bạn đang tiến triển tốt đẹp!
Hãy viết thư cho tôi nữa nhé và kể cho tôi nghe về những cuốn sách bạn đọc.
Thân ái gửi bạn của bạn,
M. Silverton.
T.S.—Tôi đã không gửi bức thư này vào ngày hôm qua, vì xe ngựa phải đến trưa nay mới khởi hành. Đừng lo lắng cho chúng tôi. Tôi đang dạy đàn cho một học trò và hy vọng sẽ có thêm nhiều người nữa. Đại úy Brydges lại đến thăm vào tối qua. Mẹ từng có thời gian qua lại với ông ấy khi còn là một thiếu nữ. Thật buồn cười làm sao khi sau bao nhiêu năm trời ông ấy lại quay lại tìm mẹ phải không?
Margaret.
Bức thư này đưa chàng trai trẻ lên đỉnh cao tột cùng của hạnh phúc. Lời khẳng định tình bạn cùng sự tin tưởng hoàn toàn không chút dè dặt của cô khiến anh gần như phát cuồng vì vui sướng. Anh đọc bức thư ấy, rồi Tiến sĩ Melden đọc lại cho anh nghe; và sau đó nó lại được đọc cho Jim nghe.
“Tao đã bỏ xuống miền nam đến những cánh đồng bông rồi đây—nhưng cứ đọc tiếp đi!”
Thực chất thì Jim vô cùng vui mừng khi nhận được tin tức từ Zanesville và người “Bà chủ” cũ của mình. Giữa họ có một mối dây huyết thống gắn kết—một mối dây mà cậu chưa bao giờ dám thốt lên thành lời—nhưng cậu ý thức rõ sự tồn tại của nó. Niềm vui của cô thiếu nữ chính là niềm vui của Jim và nỗi buồn của cô cũng là nỗi buồn của cậu. Việc cô vẫn giữ được tinh thần lạc quan và sự kiên cường là một nguồn an ủi lớn đối với cậu.
“Ta biết cái tay Đại úy Bridge đó đấy,” Jim nói, “hắn giàu lắm cơ. Hắn sống ở Kaintuck và có cả một thị trấn đầy rẫy người da đen, ha, ha, ha!”
“Mày cười cái gì thế, đồ ngốc?”
“Ha, ha, he, he, ho!”
“Thôi, nói cho tao nghe có chuyện gì nào!”
“Thật là một trò hề nếu cái tay Đại úy Bridge đó cưới Góa phụ Silverton!”
183
“Ừ thì, chuyện đó có gì là lạ đâu,” Tiến sĩ Melden nói, “tuy nhiên việc họ từng là người tình thuở trẻ—chà, những chuyện như thế vẫn thường xảy ra. Ta chỉ mong ông ấy là một người đáng kính!”
“Ôi, hắn ta điệu chảy nước ra ấy chứ! Hắn có một chòm râu dê trắng phau, ăn diện chải chuốt đến độ làm người ta lóa mắt—ngày trước tao toàn phải đánh giày cho hắn còn mụ vú nuôi của tao thì phải ủi áo sơ mi cho hắn—mỗi ngày một chiếc. Hắn có một cái dây đồng hồ vàng dài tận mười thước. Này nhé, nếu bọn chúng mà tóm được tao thì chắc tao lại thuộc về lão Đại úy Bridge mất thôi, phải không thầy?”
“Chúng ta sẽ cẩn thận để chúng không tóm được em,” John điềm tĩnh đáp.
Chàng thanh niên nhà họ Brown rất chậm chạp trong việc kết giao bạn bè. Mọi người cho rằng anh vô cùng lạnh lùng và khép kín, và mặc dù thanh niên trong thị trấn đã tìm mọi cách để làm tan băng giá ở anh nhưng đều không thành công.
Có một thanh niên suýt chút nữa đã làm được điều đó. Đó là Walter Warren, con trai của người giàu nhất Plainfield, chính là người sở hữu xưởng cưa. Walter lớn hơn John hai tuổi và đang theo học ngành thần học. Cậu từng đến Boston và New York nên rất từng trải đó đây. Cậu là một học sinh sáng dạ và là một thanh niên có học thức đáng nể. Cậu đến gặp Tiến sĩ Melden mỗi tuần hai lần để đọc thuộc bài tiếng Hy Lạp, và John coi cậu như một hình mẫu lý tưởng.
Ngược lại, Walter, dẫu không biết nhiều về quá khứ của người bạn nhưng cũng đoán được phần nào, lại coi John như một người hùng. Sự phóng khoáng và tự nhiên của chàng trai miền biên ải khiến con trai nhà triệu phú vô cùng yêu thích, cũng giống như học thức của con trai nhà triệu phú thu hút John vậy.
John có chút hổ thẹn về cuộc sống phiêu lưu đầy nhọc nhằn và may rủi mà mình từng trải qua—không phải vì nó có gì đặc biệt xấu hổ, nhưng nó lại không hề phù hợp với tham vọng bước lên bục giảng đạo của anh. Ngược lại, Walter lại coi tất cả những gian khổ và phiêu lưu ấy như những trải nghiệm quý giá làm phong phú thêm cuộc đời con người. Thế là hai chàng thanh niên 184dần trở nên tâm đầu ý hợp; mỗi người đều tác động đến người kia như một chất kích thích tinh thần. Họ trở nên vô cùng thân thiết, và đã hứa hẹn rằng sau khi John được chính thức thụ phong làm mục sư—điều mà tất nhiên phải vài năm nữa mới diễn ra—Walter sẽ đến Ohio thăm anh, và họ sẽ cùng nhau thực hiện những chuyến đi truyền giáo để làm công việc của Chúa, kêu gọi con người ăn năn sám hối.
Thế là John tiếp tục miệt mài với bài vở và rất đỗi hạnh phúc, bởi bao trùm lên mọi suy nghĩ của anh là một ánh sắc xanh tươi sáng, không phải sắc thái của sự sầu muộn, mà là màu xanh của bầu trời—hay của một chiếc áo đầm màu xanh, và vương vấn trong bầu không khí là một hương thơm thoang thoảng của loài hoa violet.
Mười ngày sau, một bức thư nữa từ Zanesville lại được gửi đến. Thật khó lòng mong đợi điều đó, bởi việc viết thư trong thời buổi cước phí đắt đỏ ấy là một xa xỉ phẩm. Thư từ ngày nay chỉ là chuyện hai xu, nhưng thư từ thời đó mang theo sức nặng tương xứng với số tiền cước. Bức thư này rõ ràng được viết trong sự vội vã: nó mang những gợi ý thật đáng kinh ngạc. Nội dung như sau:
Zanesville, ngày 14 tháng 12.
John Brown thân mến:
Số tiền bạn gửi cho chúng tôi vẫn còn lại gần một trăm đô la; và dường như tôi nên dùng số tiền này vào việc rời khỏi Zanesville. Người học trò dạy đàn của tôi đã bỏ đi và chẳng còn cách nào khác để tôi kiếm sống nuôi bản thân và mẹ già. Tôi không thể nghĩ đến việc tìm đến những người họ hàng quý tộc ở Virginia, bởi ở đó chúng tôi chẳng khác nào những kẻ ăn bám vào lòng tốt của người khác.
Có lẽ tôi nên nói rõ rằng nguyên nhân khiến tôi hoảng hốt là vì Đại úy Brydges đã ngỏ lời muốn cưới tôi làm vợ. Ông ấy rất lịch thiệp, rất đáng kính và hết sức tử tế. Hầu hết các cuộc trò chuyện của ông đều là với mẹ, và tối qua ông đã nói với bà rằng nếu tôi chịu kết hôn với ông, ông sẽ mua lại điền trang Silverside để làm nhà cho chúng tôi.
Mẹ không hề ép buộc tôi phải làm gì, và mặc dù tôi đã nhanh chóng từ chối ngay lập tức, vị Đại úy chỉ đơn giản bảo rằng “tôi phải 185dành trọn hai tuần lễ để suy nghĩ cho kỹ.” Tôi sẽ dành ra ba tháng và câu trả lời của tôi vẫn sẽ y nguyên như vậy.
Ở một thị trấn vùng New England, tôi có thể lao động bằng đôi tay của mình, nhưng ở đây mọi công việc đều do người da đen đảm nhận, và không một người phụ nữ trẻ tuổi đáng kính nào lại đi làm thuê kiếm cớ mưu sinh hằng ngày cả, giống như ở Virginia vậy.
Bạn có nghĩ Tiến sĩ Melden có thể tìm cho tôi việc làm gì ở Plainfield không—bất cứ việc gì từ gia sư cho đến rửa bát đĩa?
Thân ái,
M. Silverton.
T.S.—Sự vĩ đại và lòng nhân hậu của Tiến sĩ Melden, như những gì bạn miêu tả, đã lay động tôi đến mức tôi dường như muốn tìm đến ngài ngay lập tức. Mẹ không biết về bức thư này, nhưng tôi biết mẹ sẽ đi cùng tôi đến bất cứ nơi nào mà tôi thấy là tốt nhất.
Margaret.
John đọc bức thư trong cảm giác ớn lạnh đến rợn người, nhưng tâm trạng ấy nhanh chóng chuyển thành niềm hy vọng dạt dào; tuy nhiên, phải làm gì đây, phải làm gì bây giờ?
Anh đưa bức thư cho Tiến sĩ Melden. Cụ ông đọc nó rất chậm rãi, rồi lại đọc thêm lần nữa.
“Cậu thanh niên của ta, ta có một kế hoạch. Ta đã suy nghĩ về nó mấy ngày nay rồi, và bức thư này khiến mọi việc trở nên rõ ràng.” John nín thở lắng nghe.
“Được rồi, John, ta sẽ nói cho cậu biết. Ta đã dành dụm được sáu trăm đô la và dù gì thì ta cũng chẳng sống được bao lâu nữa, và thậm chí nếu ta có sống lay lắt thêm một thời gian thì cậu cũng sẽ chăm sóc ta thôi. Giờ đây ta cảm thấy chúng ta nên chuộc lại tự do cho James Golden—một cách hợp pháp. Chúng ta sẽ gửi năm trăm đô la cho Margaret Silverton để trả tiền chuộc thằng bé; sau đó chúng ta có thể làm giấy phóng thích và trả lại tự do cho nó.”
Đôi mắt John nhòa đi vì những giọt nước mắt hạnh phúc. Từ trước đến nay anh vẫn luôn cảm thấy mình đang giữ một món tài sản đánh cắp; luật pháp đã nói như vậy; anh phải bồi hoàn—không phải là tống cổ Jim trở lại chốn cũ, không! anh thà chiến đấu trước, nhưng cái giá của người nô lệ thì phải được trả đủ.
186
Giờ đây con đường đã mở ra, nhưng nó sẽ tiêu tốn toàn bộ số tiền tiết kiệm mà cụ ông thánh thiện này đã mất cả đời để chắt chiu. Liệu sự hy sinh ấy có quá lớn lao chăng? Ồ, nhưng mặt khác, số tiền đó sẽ được gửi cho ai? và cô ấy sẽ dùng nó vào việc gì? Để đi thẳng đến Plainfield—đến gặp anh!
Chàng trai trẻ không nhận ra điều đó, nhưng cậu sẵn sàng hy sinh không chỉ năm trăm đô la này mà toàn bộ số tiền kiếm được, thậm chí cả mạng sống của mình nếu cần thiết, chỉ để đưa Margaret Silverton rời khỏi Zanesville.
Đôi mắt anh lóe lên những tia lửa khi vươn tay về phía cụ già. Tuổi trẻ và tuổi già siết chặt tay nhau trong một cái bắt tay kiên định.
“Nhưng cái tên Đại úy Brydges đó—thật là một tên để tiện!” John thò tay vào túi.
“Không, không có ở đó đâu cậu trai trẻ, chẳng ai cần phải mang theo một con dao độc ác như thế ở một đất nước văn minh này cả,” Tiến sĩ Melden mỉm cười. “Ta đã bảo với cậu là ta cất đi rồi mà!”
John cố gắng nụ cười đáp lại nụ cười, nhưng anh chỉ có thể nhăn mặt.
“Và chúng ta có—có nên gửi tiền đi ngay lập tức không, thưa Chú?”
“Có chứ, vào ngày mai. Và chúng ta sẽ nhắn nhủ bà Silverton cùng con gái bà hãy đến thẳng đây. Cậu biết đấy, họ đang lắp một cây đàn ống vào nhà thờ của chúng ta—cần phải có ai đó chơi đàn, còn ai xứng đáng hơn Margaret chứ? Ta cũng có thể tìm học trò dạy đàn cho cô ấy nữa. Họ có thể thuê căn nhà nhỏ trống trải bên sông—Plainfield sẽ tốt hơn cho những con người ôn hòa lịch thiệp như thế.”
“Em cũng nghĩ vậy,” John đáp.
Cụ ông mỉm cười.
“Và ngày mai chúng ta sẽ gửi tin nhắn cho họ chứ?”
“Được chứ, con trai.”
Thế là vào ngày hôm sau, năm trăm đô la đã được khâu kỹ lưỡng vào trong một chiếc túi vải bạt và được gửi đi Zanesville để trả tiền chuộc cho một cậu bé nô lệ, mang tên là “James Slivers”.
John viết một bức thư và Tiến sĩ Melden cũng viết một bức: 187cả hai đều giục giã họ nhanh chóng dọn đến Plainfield. Sáng hôm sau Jim lại đi làm và tối về; cậu vẫn ca hát, cười đùa và làm việc, hoàn toàn mù tịt trước sự thật rằng bản thân đã được chuộc về bằng một cái giá rất đắt.
Và John Brown đành phó mặc bản thân cho công việc mệt mỏi nhất trong tất cả những việc mệt mỏi—chờ đợi, chờ đợi.