“Không phải tiên sinh đã già, tiên sinh vừa qua tuổi bất hoặc, đang độ tráng niên, sao có thể nói là già? Chỉ là biến hóa quá nhanh, có chút không kịp trở tay mà thôi.”

“Phải không?” Trương Hoành đánh giá Tôn Sách, bán tín bán nghi. “Tướng quân... đã sớm dự liệu được rồi sao?”

Tôn Sách mỉm cười. “Ta có chuẩn bị, nhưng cũng không ngờ tới lại nhanh như vậy.” Đương nhiên hắn biết sự phát triển của công thương nghiệp sẽ có những nguy cơ tiềm tàng gì, chỉ là hắn một là không có kinh nghiệm hành chính thực thụ, không biết quá trình nhen nhóm của khủng hoảng kinh tế dài bao lâu, giai đoạn đầu sẽ có những dấu hiệu gì; hai là bận rộn tác chiến, căn bản không có thời gian cân nhắc những vấn đề này, cứ thấy mới bắt đầu phát triển, đang là lúc phải quất ngựa truy phong, không cần quá lo lắng.

Hắn quên một chuyện, kinh tế quốc dân là một hệ thống phức tạp, cũng là một sự cân bằng vô cùng tinh tế, một chút biến hóa cũng có thể dẫn đến ảnh hưởng to lớn. Mà khi biến hóa xảy ra, người có cơ hội hưởng lợi nhiều nhất không phải là bách tính bình thường, mà là những kẻ đã có sẵn lợi ích với thực lực mạnh hơn. Giống như xã hội nguyên thủy tan rã, kẻ trở thành chủ nô tuyệt đối không phải là thành viên thị tộc bình thường, mà là những thủ lĩnh thị tộc bộ lạc đã chiếm giữ vị thế cao; khi hắn đẩy mạnh chính sách mới tại Nam Dương, chấn hưng công thương, kẻ hưởng lợi lớn nhất cũng không phải là bách tính, mà chính là những thế gia hào cường mà hắn một lòng muốn đả kích.

Thái gia ở Tương Dương chính là một ví dụ rõ ràng nhất. Lúc trước Thái gia chỉ là phú hộ bậc nhất Tương Dương, hiện tại e rằng đã là phú hộ bậc nhất Kinh Châu rồi. Nhưng không sao, Thái gia có mạnh đến đâu, vận mệnh vẫn nằm trong tay hắn. Chẳng phải Trương Hoành đã nói sao, thế gia ở Nam Dương hiện giờ thấy quan thì cười ba phần, gặp lại thì tất phải cung kính, ngoan ngoãn vô cùng. Cái gọi là Ngô thị ở Uyển Thành, Đặng thị ở Tân Dã kia, cũng chẳng qua chỉ là mấy con dao trong tay Trương Hoành, muốn dùng ai thì dùng, muốn hủy ai thì hủy.

“Kết quả thượng kế của Kinh Châu khi nào thì có?”

“Cuối tháng đi. Tháng tám thượng kế, đến Thái thú phủ cũng phải cuối tháng, năm nay sự vụ nhiều, thậm chí có thể trì hoãn đến thượng tuần tháng chín.”

“Công phường, thương hộ đều nằm trong phạm vi thượng kế sao?”

“Đều có, việc sử dụng nhân công, sản lượng đều sẽ được thống kê.”

“Còn bách tính bình thường thì sao? Đều thống kê nội dung gì?”

“Đây mới là điểm khó. Nếu đã nhập hộ tịch, thì đương nhiên nằm trong phạm vi thống kê, hộ khẩu, tuổi tác, gia sản, không ngoại lệ. Nhưng nếu là lưu dân, chưa nhập hộ tịch, thì không cách nào xử lý. Họ có thể hôm nay ở Uyển Thành, ngày mai đã đến Cức Dương, nếu thống kê, tất sẽ trùng lặp. Nếu không thống kê, lại rõ ràng là thiếu sót. Viên Thiệu nam xâm, bách tính Hà Nam đi về phương nam không ít.”

“Đây đều là vấn đề, chỉ dựa vào bộ máy cũ kia là không được, phải nghĩ cách giải quyết. Nhân thủ không đủ thì chiêu mộ duyện lại, nhiều người đọc sách như vậy, tìm mấy người nguyện ý làm lại cũng không khó chứ.”

Trương Hoành có chút khó xử. “Người nguyện ý làm quan thì nhiều, nhưng nguyện ý làm lại thì không nhiều. Hơn nữa họ tuy đã đọc sách, nhưng lại không thông thạo việc lại, ít nhất phải học một năm rưỡi mới được.”

“Việc này đơn giản thôi.” Tôn Sách mỉm cười. “Thứ nhất, yêu cầu đừng quá cao, biết chữ là được, không cần học vấn quá cao, người như vậy không chỉ ở Nam Dương dễ tìm, các huyện cũng không có khó khăn gì. Thứ hai, ông cân nhắc xem chủ yếu thiếu người ở chức vị nào, sau đó tìm những lão lại tinh thông công việc của chức vị đó để truyền thụ, tập trung giảng giải kỹ năng cần thiết, mười ngày nửa tháng là đủ, lập tức có thể nhận việc. Nếu bây giờ bắt đầu làm, cuối năm là có thể thấy kết quả.”

“Dĩ lại vi sư (lấy lại làm thầy)?” Trương Hoành hơi nhíu mày.

Tôn Sách sớm đã chuẩn bị. Bất luận Trương Hoành có cấp tiến hay không, thái độ đối với triều đình thế nào, ông ta dù sao cũng là danh sĩ, là người tinh thông kinh điển Nho gia, cũng là danh sĩ chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Nho học. “Dĩ lại vi sư”, “dĩ pháp vi giáo” là dấu hiệu quan trọng trong việc thực thi pháp trị của nhà Tần, vốn luôn bị Nho gia chỉ trích. Bảo ông ta chủ động thực thi Tần pháp, ngay từ tư tưởng đã có sự bài xích.

“‘Dĩ lại vi sư’ chỉ là bước đầu tiên, trước hết giải quyết tình trạng thiếu nhân lực trước mắt, sau đó tuyển chọn những người có đức có tài để trọng điểm bồi dưỡng. Để tránh việc có kẻ đến vì mưu lợi, lúc chiêu mộ hãy công bố rõ yêu cầu vị trí, quy tắc chế độ, cũng như khả năng và hướng thăng tiến sau này. Đừng để họ đứng núi này trông núi nọ, cũng đừng để họ có những vọng tưởng không thực tế. Đây chỉ là một công việc, cũng giống như vào công phường làm việc vậy, một công việc có thể mưu sinh mà thôi. Nếu có chí tạo phúc cho một phương, thì đương nhiên hoan nghênh, nếu muốn mưu lợi từ đó, xin mời hắn tìm nơi khác cao minh hơn.”

Sắc mặt Trương Hoành hơi dịu lại, nhưng vẫn có chút do dự. “Chỉ là làm như vậy, thì điều này chẳng khác nào Giảng võ đường, Mộc học đường sao?”

“Tiên sinh cảm thấy Giảng võ đường, Mộc học đường thấp kém hơn người khác sao?”

Trương Hoành ngẩn ra, ngay sau đó cười lắc đầu. “Tướng quân, ta nhất thời lỡ lời, hổ thẹn, hổ thẹn.”

Tôn Sách không nhanh không chậm nói: “Hy vọng tiên sinh chỉ là lỡ lời. Nếu tiên sinh cũng có cái nhìn như vậy, phong khí của Nam Dương rất khó thay đổi từ gốc rễ. Sĩ, nông, công, thương, sĩ cũng là một trong bốn dân, không phải là quý tộc tách biệt với nông, công, thương. Tiên sinh, ta thấy cần phải lý lý (chải chuốt/xem xét) lại ý nghĩa của chữ ‘sĩ’, không thể cho rằng chỉ có người đọc sách mới là sĩ, làm quan mới là con đường duy nhất của sĩ nhân, chỉ cần là người có năng lực, có hoài bão, có đảm đương thì đều có thể gọi là sĩ. Võ sĩ diễn binh giảng võ, bảo vệ bờ cõi an dân. Nông sĩ nghiên cứu thủy thổ, mở rộng cày cấy tăng sản lượng. Công sĩ nghiên cứu kỹ nghệ, tinh luyện bách khí. Thương sĩ thông thương thiên hạ, lợi nước lợi dân. Như vậy có gì không tốt? Tại sao nhất định chỉ có người làm quan mới được gọi là sĩ? Sĩ nhân nên nhập thế, cái thế của thời thế, chứ không phải cái sĩ của sĩ đồ.”

Trương Hoành chấn động. Kể từ khi quen biết Tôn Sách, đây là lần đầu tiên Tôn Sách nói chuyện nghiêm túc như vậy với ông. Ông cẩn thận nghiền ngẫm một hồi, lại cảm thấy Tôn Sách nói rất có lý. Chỉ tính riêng kinh nghiệm ở Nam Dương, người đọc sách chỉ cần chịu buông bỏ thân phận, làm việc gì cũng nhanh hơn người không biết chữ. Nông là gốc của nước, đương nhiên không cần phải nói, công thương cũng là thủ đoạn quan trọng để làm giàu nước lợi dân, điều này đã được thực tế chứng minh. Nếu có thể thu hút thêm nhiều người đọc sách chịu dấn thân vào đó, lợi ích là không cần bàn cãi. Đã muốn trọng dụng họ, sao có thể kỳ thị họ, loại họ ra ngoài phạm vi sĩ? Mở rộng phạm vi của sĩ đã trở thành lựa chọn cấp bách, làm quan không nên là lựa chọn duy nhất của người đọc sách.

“Lời tướng quân nói rất đúng, là ta nệ cổ rồi.”

“Trí giả thiên lự, tất hữu nhất thất (Người khôn ngoan suy tính nghìn lần, tất có một lần sai sót).” Tôn Sách lắc tay, cười nhẹ: “Ta chỉ là được truyền cảm hứng từ Giảng võ đường, Mộc học đường, cảm thấy chính vụ có lẽ cũng có thể theo lệ đó mà làm. Thế này đi, chi bằng lấy một cái tên tương tự, gọi là Chính vụ đường, thế nào?”

Nhìn Tôn Sách đang mỉm cười rạng rỡ, thần thái thong dong, Trương Hoành không trả lời ngay. Ông nhìn ra được, Tôn Sách tuyệt đối không phải nhất thời ngẫu hứng, cũng không phải chỉ là thương lượng với ông, hắn chắc chắn đã chuẩn bị từ lâu, chỉ là bây giờ mới đưa ra mà thôi. Chi tiết cụ thể có lẽ có thể bàn bạc, nhưng việc thành lập Chính vụ đường là chuyện bắt buộc phải làm, bất kể ông có đồng ý hay không, Tôn Sách đều sẽ làm.

“Lời tướng quân, ta về nguyên tắc đồng ý, nhưng việc này liên quan đến quan lại, vẫn nên cẩn trọng một chút thì tốt hơn, không nên phô trương rầm rộ. Chi bằng thế này, trước tiên bắt đầu từ việc tuyển chọn lại cấp trăm thạch, vừa làm vừa dò dẫm phương pháp, đợi đến khi chín muồi, rồi dần dần mở rộng ra huyện tự, châu quận.”

“Điều này là tất nhiên.” Tôn Sách cười nói: “Bàn về chính vụ, vẫn là tiên sinh phụ trách trực tiếp thì thuận tiện hơn, vị Tế tửu Chính vụ đường đời đầu này không ai khác ngoài tiên sinh, ta là kẻ mù tịt, chỉ có thể ‘thùy củng nhi trị’ (chắp tay cai trị - không can thiệp quá nhiều vào chi tiết) mà thôi.”

Mắt Trương Hoành lóe lên, vuốt râu cười thấu hiểu. “Như vậy, Nam Dương may mắn thay, thiên hạ may mắn thay.”