Ngày 5 tháng Hai năm 1915

Lũ cá chiếm kỷ lục. Một con cá pirarucu mắc cạn trên một rễ cây bị hoàn toàn thối rữa trong mười tiếng đồng hồ, tôi đã theo dõi tính toán.

Ngày 6 tháng Hai năm 1915

Một tin lớn, bản thân đá, do bị rêu ngốn ngấu, đã vỡ bung và trở thành cát bụi. Thế là cát, ngâm nước và không có ánh sáng, vữa ra. Đáng đời những tinh thể nhỏ, ranh mãnh là vậy lại cứ làm bộ làm tịch trắng trong.

Ngày 9 tháng Hai năm 1915

Tôi bỏ mặc bộ đồ ăn hôm qua để xem sao. Sáng nay chúng đã bắt đầu gỉ, rỗ lỗ chỗ. Chẳng thể bỏ vật gì ở một chỗ. Bất kỳ vật gì (có lẽ thậm chí bất kỳ một suy nghĩ nào) cũng đều bị cuốn đi, như được đặt trên một tấm thảm lăn, bị cuốn ra xa khi ta quay lại, đã thay đổi.

Ngày 13 tháng Hai năm 1915

Không kể gì những dáng vẻ bên ngoài, nếu ta biết cách nhìn rõ thì thấy rằng một khu rừng say sưa với tốc độ. Cuộc đời nở rộ, tàn lụi, suy tàn, dừng lại, lại bắt đầu. Cảnh quan gắn bó với nhau, cách bài trí, kể cả con người không thay đổi. Chúng bắt nguồn, nói đúng hơn, cái nọ từ cái kia. Cũng như con vua lại làm vua. Như trong chuyện của Cervantès, giấc mơ nọ sinh ra giấc mơ kia.

Ngày 14 tháng Hai

Còn bản thân thời gian xem ra cũng bị tác động. Các giây cứ kéo dài ra, vô tận, và đột nhiên, những giờ trôi qua, như chẳng hề có chuyện gì. Phải chăng đây là dấu hiệu một cơn sốt trong sự chuyển hóa tạm thời? Bây giờ tôi tin chắc rằng những chướng khí cũng nhiễm vào niên đại.

Ngày 17 tháng Hai

Đúng, tất cả đều thối rữa, tôi đã không nghĩ tới ánh sáng. Buổi sáng còn sáng rõ, nó nhạt dần theo mức tích tụ của các giờ. Màu xanh lá cây, xanh lục và sau đó màu đen. Và rồi đêm tối, đêm tối không chỉ là một màu khác, mà là một chốn dành cho sự xôn xao náo động, từ đó phát ra những tiếng động triền miên trong bóng tối, những sức hút, những tiếng vỗ bập bềnh vô tận.

Ngày 20 tháng Hai

Tôi vừa tự nhủ rằng nỗi buồn (bức thư của Clara, Em không bỏ anh, anh Gabriel…), nỗi buồn thuộc dòng họ những sự thối rữa. Thối rữa từ từ, thối rữa thận trọng, chỉ thoáng điểm vài giọt nước mắt, màu xanh xám rỉ vào con tim. Sự thối rữa trong trắng, nhưng dẫu sao vẫn là sự thối rữa.

Tôi đã cố tích góp cái lạnh ủ kỷ niệm đau buồn (Em không bỏ anh, anh Gabriel..), cố ướp đá tình yêu đã chết, điều cực kỳ khó khăn trong khí hậu này, tất cả những nỗ lực ướp lạnh đó chẳng có tác dụng gì chống lại sức mạnh của khu rừng: cái lạnh đã tan, mình cảm thấy tình yêu sống trở lại từ một xác chết: xôn xao, náo động, phình lên, trước khi hồi lại. Đúng, Clara đã hồi sức .Nhờ có rừng.

Ngày 27 tháng Hai

Tất cả các khu rừng đều là nơi gây thối rữaNhưng nó có mức độ, những khu rừng ít phong phú về sự thối rữa (ôn hòa) đến những khu rừng phủ bám nhiều hơn(nhiệt đới, ở xích đạo), thế mà mức độ này tương xứng khớp với sự xuất hiện của cây cao su. Tất nhiên tôi không chỉ nói tới cây cao su hoang dạiTheo những quan sát hiện nay của tôi qua các lớp học về thực vật mà chúng tôi đã từng được bồi dưỡng ở Clermont, tôi nhận thấy có đủ khả năng lập bảng sau, tóm tắt cho tới nay , trình độ kiến thức của tôi:

Ngày 28 tháng Hai

Tại sao lại có sự tương ứng này giữa cao su và sự thối rữa?

Ngày 2 tháng Ba

Cũng thế. Tại sao?

Ngày 5 tháng Ba

Tôi có ý định thử giải thích. Cao su là gì, ngoại trừ sức bậtNghĩa là nguyên tắc cốt tử của sự thối rữa, nguyên tắc thay thế cái chết bằng sự sống. Do đó cao su liệu có phải là sự thối rữa thuần túy, chính là cái tính  chất của sự thối rữa, sự thối rữa đặc thù như vật chứng màu trắng của nhựa mủ. Và hẳn Amazonie đã dấn khá sâu vào sự thối rữa để sản sinh ra cái tính chất ấy là cao su. Mình đi sâu vào phân tích hơn nữa. Không có Amazonie, không có sức bật nẩy trên Trái đất, không có sức bật nẩy: con người một khi bị ngã gục, không thể gượng đứng dậy được. Các câu chuyện như các cuộc hành trình hoặc các cuộc tình sẽ tắt hẳn.

Amaznie là động lực của trái đất.

Ngày 22 tháng Ba

Sáng nay, lúc ngủ dậy, mình thấy một mẩu giấy nằm dưới tách nước chè, trên ghi câu trích của Quevedo trong Les Soges: ”và điều mà bạn gọi là chết là sự kết thúc của cái chết, và điều bạn gọi là nảy sinh nghĩa là bắt đầu chết,và điều bạn gọi là sống nghĩa là chết trong khi sống”.

Món quà này , vô giá, do ai đưa tôi? Do cha Pettorelli, người đón tiếp tôi ở đây tai Porto Velho? Hay do cha Carpentier( lại một người Bretagne)? Tôi chưa được gặp cha nhưng tôi biết rằng cha đang ở trong nhà.

Ngày 8 tháng Tư

Đường quay về. Ngày ló rạngThoạt đầu trong suốt, màu đen của không khí mờ nhạt dần, bờ sông hiện rõ, các cành lá xen nhau, cây cối xuất hiện dần dần rõ từng cây, tựa hồ như vừa quay về sau một chuyến đi dài. Sau đấy, cả con sông bừng sáng, đột nhiên nhuộm vàng, màu cây khuy vàng,còn khu rừng dội lên mọi âm vang: nó chào đón ánh sáng, thốt lên vui sướng và mặt trời ló cao, một khối màu da cam trên các lùm cây, như một con tàu lớn tròn xoe có bày chim đi cùng.

Tôi phải dừng lại ở Manaus để cảm ơn họ, tất cả bè bạn của mình và đọc bài diễn văn như đã hứa: ”Quyền tự do hành động và Quyền thế tục”. Tôi không có can đảm. Thời gian luyến tiếc, não nùng đã chấm dứt. Tôi sắp ra khơi. Tôi sẽ chào vĩnh biệt tất cả mọi người từ xa: ông công chứng viên Guilhermo, ông thầy thuốc khoa nhi độc thân, ông chủ tịch không có họ và ông Walid, tất cả những người thân Pháp, các bạn bè của sở địa bạ…Tôi thấy họ bước ra ụ nổi lắc lư, tiến về quán giải khát Byron. Họ chẳng còn trẻ trung. Họ dừng lại chỗ các tàu qua lại, họ bấu chặt các thùng gỗ, các bao bì, các cục cao su to tướng cuốn tròn, họ đợi cho những đợt tròng trành lắng xuống. Trong rừng rậm không chỉ có cây cối và bày thú. Tôi khuyên nhủ các chúng sinh, trong số những người dễ xúc động nhất thế giới.