Tôi tên là Gabriel, con trai người bán sách Louis, cháu bà bán sách Marguerite và cũng như tất cả các người bán sách chúng tôi đánh vật với sách.

Trong cuộc chiến đấu này, Gabriel đóng vai trò của nó, gắng làm hết sức mình, mặc dù tuổi còn rất nhỏ. Nó quá sợ lại bị đưa đi gửi chỗ chị vú nuôi, một con người vô nhân đạo, chẳng bao giờ kể chuyện và thản nhiên chịu đựng những tiếng la hét inh ỏi nhất của trẻ con nhờ mấy viên sáp nhét sâu vào lỗ tai, tận giữa chiếc sọ dừa vô nhân đạo của chị ta…

Hiệu sách đầy ắp và ngọn triều vẫn tiếp tục. Tệ hơn, ngọn triều dường như càng dâng cao từ ngày thiết lập nền Cộng hòa, một chế độ, như người ta biết, tán thưởng sự giáo dục quần chúng thông qua đọc sách.

Gabriel cố trở thành một người hữu ích, chú giúp tháo cởi các bó sách, chú chuyển từng cuốn cho bố khi Louis xướng tên:

- Cherbuliez Victor: Thiên hướng của bá tước Ghislain; Hanoteau Louis – Joseph: Ngữ pháp tiếng Tamachek; Garnier Francis :Chuyện thám hiểm Đông Dương (lần xuất bản mới, 3 tập. Sao lại không là 8 tập?); d’Ivoi Paul: Trung sĩ Simplet qua các thuộc địa Pháp; Foa Edoward: Những cuộc đi săn lớn của tôi ở Trung Phi.

- Thế mà mẹ cứ tưởng ngày thứ Hai chẳng có hàng nhận. - bà nội Marguerite lẩm bẩm.- Hôm nay bao nhiêu xăngtimét?

- Bốn mươi ba ạ. - Louis tay đo chồng sách bằng thước vải thợ may, miệng đáp.- Chẳng biết tống vào chỗ nào…

- Con dồn chặt nữa đi. - bà nội ngập ngừng nói, giọng rất dịu dàng.-mẹ cũng chẳng biết nữa, con thử ép mạnh xem.

- Mẹ ạ, cứ nguyên thế này đã chẳng phải là những dãy sách nữa, mà là những chiếc kích. Thêm một tờ giấy nữa, cả cái nhà này sẽ bửa tung mất.

- Không thể thế được. Các hiệu sách khác hẳn có mẹo xếp sách theo một kiểu gì đấy chứ. Ngành nghề nào mà chẳng phải có mẹo. Ta thử hỏi xem sao. Có lẽ là những chiếc tủ sách quay chăng? 

Ngày tháng của chúng tôi cứ trôi qua như vậy, một khi đêm xuống, chính những đứa trẻ ngoan và ít hiếu động nhất lại đi ngủ muộn nhất. Vậy nên, chú nằm duỗi dài trên tấm thảm phòng khách, khuất sau chiếc ghế bành, người gần như bị ngọn lửa lò sưởi hun bỏng.

- Rõ ràng là sách làm cho cuộc sống chật hẹp lại, như hôn nhân vậy. - bố tôi nói.

- Anh thì biết gì về hôn nhân?

Bà và bố chẳng ai có kinh nghiệm về chuyện này. Hai người lao vào những so sánh khá phù phiếm: đời sống chung có chật hẹp hơn đời sống đơn độc không? Dần dần tôi đi vào giấc ngủ. Sau đó, cái lạnh đánh thức tôi dậy. Lửa ở lò sưởi đã tắt nhưng cuộc tranh luận gia đình vẫn tiếp tục.

- Sách lại còn tinh quái và sinh sôi mạnh hơn cả lũ chuột nữa. Một ngày nào đó e phải diệt chuột. - bố tôi nói.

- Nói gì kinh thế Louis!

Nhưng nỗi kinh tởm của bà nội Marguerite chỉ là giả vờ. Câu nói của bố làm bà yên tâm hơn.

- Sẽ thật buồn khổ, Louis của mẹ, nếu như anh cứ bị trói chặt vào sách.

- Chẳng có nguy cơ đó đâu, mẹ ạ.

- Anh sẽ chẳng còn muốn ra đi nữa đâu. Sách nặng lắm đấy! Louis, anh hãy thề với mẹ đi, điều quan trong nhất của đời anh bao giờ cũng vẫn là đi sang các thuộc địa.

Và bố đã thề…

Tôi còn nhớ: buổi tối bao giờ cũng kết thúc bằng những lời thề thốt, theo thói quen thông thường giữa mẹ và con.

- Mà này, ta quên chưa đưa thằng bé vào giường!- Bố hoặc bà kêu lên.

Và để tạo can đảm cho mình trước khi thiếp đi trong cõi tối đen, tôi nghĩ rất lung đến cái bờ cõi Đế quốc, nơi mà luôn luôn ấm nóng như trước một chiếc lò sưởi và luôn luôn có đủ chỗ để xếp tất cả mọi cuốn sách của mình. Sau đó bố Louis đến ôm hôn tôi, đánh thức tôi dậy, thì thầm bên tai tôi:

- Lớn nhanh lên nào, Gabriel, bố cần đến con, hãy lớn nhanh, bà Marguerite tính ngang ngạnh chẳng yên ổn với bà được đâu, hãy giúp bố Gabriel, bố cũng chẳng già hơn con bao nhiêu và hơn nữa, bố đợi con đấy.

Không nên đòi hỏi những dung thứ cho tâm trạng bực bội, một khi yêu cầu về các kệ sách được đặt ra quá gay gắt, đối với nỗi căm ghét về sự việc đã được thuật lại. Hoàn toàn ngược lại. Những thói quen tốt ở bệnh viện vẫn tiếp diễn. Bây giờ với sự hỗ trợ của sách. Hầu như hàng ngày, Louis và Marguerite, hai người bán sách, lục lọi trong kho hàng phình to của họ và này, bà nói lúc bố và bà trở về nhà, cháu hãy nghe câu chuyện mà ta đã tìm thấy cho cháu. Và Gabriel lắng nghe, hết sức lắng nghe, dồn tụ mọi sức lực để nghe đến mức là một thời gian dài, nó quên cả học nói.

- Ngày xưa, - bà nội Marguerite bắt đầu. (Liền ngay sau đó bà ngừng lại, báo trước cho người nghe: ) Cháu nên nhớ rằng đây không phải là những chuyện cổ tích đâu nhé, Gabriel, đây là những chuyện có thật.

Vì Gabriel đâu có được quyền nghe chuyện những nàng tiên, cả chuyện con rồng, chuyện đội lốt lừa lẫn chuyện các chú bé tí hon…

- Một đứa trẻ trước hết cần phải học hiểu thực tế, - bà nội Marguerite nói,- một đứa trẻ cần đi trên cái gì vững chắc để lớn lên…

Gabriel thú thực. Chú chẳng còn nhớ những chuyện có thật, không đếm xuể của thời ấy. Ta dẫn chuyện sau đây, làm thí dụ. Đây là một chuyện chú ưa thích. Tháng nào chú cũng đòi kể.

- Nếu như cháu ngoan, - bà nội Marguerite đáp.

“Ngày xửa ngày xưa, có một anh chàng tên là Jones, chỉ lớn tuổi hơn cháu chút đỉnh thôi. Anh ta có độc một mong ước trong đời: lọt vào cung điện Buckingham và chiêm ngưỡng hoàng hậu Victoria. Mười lăm tuổi, anh ta cải trang thành thợ cạo ống khói và ở lì ba ngày liền trong lâu đài lớn. Anh nấp dưới các gậm giường, tự nuôi sống bằng các thức ăn thừa. Anh ngồi trên ngai, hàng giờ ngắm nghía cuộc sống thường ngày của hoàng hậu rồi bỏ đi, mà không bị ai hỏi han gì cả. Hai năm sau, anh trèo vượt bức tường ngoài vườn, lọt vào lâu đài qua một cửa sổ ngỏ, nằm nấp dưới gậm một tràng kỷ rộng, nơi các vị thượng khách ngồi. Nhân đó anh nghe lỏm được cuộc trò chuyện, thấp thoáng nhìn thấy những chiếc giày thon nhỏ của hoàng hậu, ngoài ra không thấy gì khác, Gabriel ạ, vì các bà hoàng mặc váy rất dài. Anh nghe tiếng công chúa khóc. Nhưng khốn thay, một quan hầu phòng phát hiện ra Jones. Anh bị phạt ba tháng trừng giới. Trong thời gian bị giam cầm, anh tỏ ra ngoan ngoãn, hiền lành đến mức là hôm được tha, viên quản trại bảo: “Chúc may mắn, ông Jones, chúng tôi coi như ông đã lành bệnh”. Nhưng hôm sau, người ta lại thấy Jones trước điện Buckingham. Quản trại trừng giới rất thất vọng khi thấy anh ta quay lại giữa hai nhân viên cảnh sát. Ông liền thử những cách điều trị khác, nhưng vô hiệu. Vừa rời khỏi trại, ông Jones đã quay ngay về cung điện Buckingham. Từ đó trở đi, các nhà báo bám sát gót anh và mỗi cuộc anh tới gần cung điện lại lôi kéo cả đám đông tới. Những nhà hát ca vũ nhạc (đó là những phòng lớn, Gabriel ạ, đầy những khói và các câu chuyện bịa đặt) đề nghị Jones kể lại các bí mật của hoàng hậu. Nhưng anh từ chối, cháu cũng đã đoán vậy. Nhà chức trách rất lung túng, cháu hiểu chứ? Trước hết, ông Jones chẳng làm điều gì xấu. Thậm chí có thể coi anh đã nêu gương, chắc hẳn một tình yêu thực sự của một thần dân đối với bà hoàng hậu của mình dễ thường là tình yêu như vậy. Sau bao cuộc bàn cãi, nhà chức trách quyết định đưa anh lên chiếc Warspire, một chiếc tàu thủy ít khi ghé vào cảng nước Anh. Người ta nghĩ rằng giữa cảnh đại dương, anh rũ bỏ được ý nghĩ vẫn ám ảnh mình. Nhưng, sau một năm chu du, vừa chân ướt chân ráo đến cảng Portsmouth, anh ta vội lao lên tàu hỏa đi London. Người ta phải cấm anh lên đất liền. Năm 1844, lúc đêm, anh ngã xuống biển quãng giữa Tunis và Alger. Một ngày kia cháu sẽ đọc tờ Times, Gabriel, đó là tờ báo hay nhất thế giới. Viên sĩ quan vớt anh chàng Jones đã kể lại cuộc thẩm vấn:

- Vì sao ông lao xuống biển, ông Jones?

- Để được thấy bừng lên ánh sáng của chiếc phao.

- Cháu nghĩ xem, Gabriel, “để được thấy bừng lên ánh sáng của chiếc phao”. Có thể, một ngày kia, cả cháu nữa, cháu cũng sẽ yêu các bà hoàng hậu, Gabriel ạ, và ánh sáng của họ.

Bà nội Marguerite đều kết thúc các chuyện của mình như vậy: Có thể một ngày kia, cả cháu nữa, cháu sẽ như tướng Bugeaud? Hoặc Lapérousse? Hoặc Magellan, Alexandre? Christophe Colomb? Fernand Cortes? Hoặc như các viên phó của họ? Chẳng có gì phải xấu hổ, Gabriel ạ, khi được phục vụ một thiên tài.

Bấy nhiêu số phận làm tôi chóng mặt. Tôi có trước mặt những Gabriel khác, tất cả những Gabriel có thể có được, một danh mục hấp dẫn những Gabriel như có cơn gió lật giở từng trang. Có lẽ chính vào lúc đó sức lớn của tôi chậm lại, như để trì hoãn giờ phút của sự lựa chọn tế nhị kia. Vả lại, một sự tràn đầy như thế đã gây ra những phân vân, không thuận lợi cho cái mà người ta gọi là tính cách. Về phương diện này, cách giáo dục của bà nội Marguerite thường chẳng mấy thành công.

Nơi duy nhất không bị sách xâm chiếm là chiếc tủ buýp phê, hòm di vật của chúng tôi, trên đó chễm chệ, ở một độ cao đến mức Gabriel phải nhảy lên mới trông thấy, ba thành viên quan trọng nhất của gia đình Orsenna (không kể những người đang sống).

Ta bắt đầu bằng những người trùng tên với tôi, ông nội Gabriel của tôi gọi là Gabriel Đệ Nhất để tránh sự nhầm lẫn giữa hai người, một hidalgo[1] thực thụ, qua bức ảnh cố, ánh mắt rầu rĩ và má hóp, bận đồ tang nghiêm nghị, khoanh tay trước tấn hài kịch tẻ nhạt nhẽo của thế giới, thoạt nhìn, ông nội là một nhân vật không mấy vui vẻ, mối tình duy nhất của bà nội Marguerite và ngắn ngủi biết bao: một tuần lễ.

Bà nội Marguerite gặp ông ở Paris vào một ngày tháng Tám năm 1862, trong lúc trốn tránh cơn nóng bức, nàng đáp tàu du lịch trên sông, không có một bà già nào đi kèm.

Ông đứng đấy, người tựa trên mũi tàu, vận tang phục màu đen và vẻ mặt buồn rầu đến nỗi đã làm cho cô gái mười chín tuổi vừa mới từ Lyon lên để hoàn thiện việc học hành, thoạt đầu đã bị nỗi tò mò khơi gợi. Và, hôm sau, kiếm cớ để vắng mặt, cô gái kể lể với ông bác giám hộ và kẻ chuyên cấm cổng những chuyện lăng nhăng, bảo là cô muốn đi cho tiền kẻ khó hoặc thăm bệnh viện từ thiện Hôtel-Dieu, thực ra cô trở lại tàu. Ông hidalgo vẫn đứng nguyên chỗ, luôn đưa mắt lặng ngắm màu sẫm dòng sông, chẳng buồn ngó nhìn các kỳ quan, mặc dù chúng nối tiếp nhau diễn qua ngay bên cạnh; Louvre, Viện Hàn lâm Pháp, Conciergerie, Tòa Thị Chính. Và cứ thấy ông ta tỏ vẻ rất khinh khỉnh trước những kỳ quan mà cả thế giới ghen tỵ với chúng ta, mà Marguerite nổi bực. Nỗi bực này không tự dịu vơi đi sau hai, ba giờ, như những cơn bực dọc bình thường, mà đọng lại trong người cô gái, dưới lằn áo lót, giữa khoảng bụng và lớp xương sườn, nhóm lên một hòn than hồng nhỏ, nó khiến cô gái đêm thì không ngủ và ngày thì không thể nghĩ tới bất cứ chuyện gì khác. Đến nỗi vào buổi chiều ngày thứ Năm đi trên tàu du lịch, cô gái liền “nhảy tùm xuống nước”, nếu có thể nói thế, đã đến gần nhân vật kia và, bằng một giọng nghiêm khắc khiến ông ta giật mình, cô lên tiếng hỏi:

- Chắc hẳn ông không ưa thành phố chúng tôi?

Sự việc sau đó, do tính ưu sầu và sự ngượng ngùng dễ hiểu đối với những chuyện riêng gia đình, tôi sẽ chỉ kể tóm lược.

Ông hildago đứng dậy, tự giới thiệu, Sénor Orsenna, lưu vong…(ồ, xin lỗi, cô gái nói)… quê quán ở Veracruz. Thành viên ban tham mưu của tổng thống Miramon. Bị kẻ tiếm vị Juarez đuổi khỏi Mêhicô cùng với tổng thống. Ông ta mời cô gái ngồi chỗ ông vừa đứng dậy, đi tìm một chiếc ghế khác cho mình và bắt đầu giảng giải cho cô gái nghe tình hình rắm rối ở đất nước ông. Tim Marguerite đập mạnh. Cô gái có cảm tưởng chiếc tàu du lịch vĩnh viễn rời khỏi tuổi thơ và thành phố Lyon để đi vào thế giới người lớn, những cuộc chiến tranh người lớn, cuộc đời người lớn. Và khi tàu vòng qua mũi phía Đông đảo Cité, ông hildago thuật lại kế hoạch của Napoléon III, nhằm dẹp bỏ tham vọng của Hoa Kỳ, tạo ra ở Mêhicô một vương quốc lớn Thiên chúa giáo, với quận công nước Áo là Maximilien làm hoàng đế… Chính vì vậy vận mệnh đất nước tôi tùy thuộc vào nước Pháp, cô hiểu chứ, thưa cô? Rồi ông hildago nói lời từ biệt, tàu cập bến. Suốt đêm, Marguerite không màng đến ngủ, tự lặp lại với mình những cái tên mà trước đây cô chưa từng nghe, Miramon, Juarez, Maximilien, cô gái ngồi dậy, viết tất cả những âm tiết xa lạ ấy lên một tờ giấy để nhớ cho kỹ để ngày mai khỏi tỏ ra là quá kém hiểu biết, rồi cô gái đi nằm lại và cuối cùng ngủ thiếp trong nỗi buồn của ánh mắt chàng hildago. Cô trở lại, hiển nhiên là thế. Ông ta đã ở đấy, vẫn chỗ cũ, nhưng vẻ mặt đã thay đổi, hầu như cười hân hoan gặp lại cô gái. Ngày này sang ngày khác, ông ta lao vào cả một chuỗi dài những dự định sắp đặt cho thời kỳ sau nội chiến, cô sẽ sang sống với tôi bên ấy, ở Mêhicô, trong một ngôi nhà lớn mát mẻ, ở đấy bầy trẻ không sợ đêm tối… Và trong lúc nói, Sénor Gabriel Orsenna tìm thấy lại một sinh khí xứng đáng hơn với vùng nhiệt đới, ông chuồi tay, chuồi tay ra mãi. Nhiều lần như vậy và mau chóng trở nên thân mật đến mức là viên thuyền trưởng tàu du lịch sau khi đặt hồi lâu lên bàn cân cái nguy cơ mất những người khách tốt như vậy và nguy cơ bị đóng cửa vì cảnh sỗ sàng cứ như thể một nhà thổ hạng tồi, viên thuyền trưởng vẫn không rời tay lái, đã yêu cầu cặp tình nhân xử sự đúng mức hơn một chút, Marguerite đỏ mặt như một cô gái thành Lyon có thể đỏ mặt thời bấy giờ, lát sau thì cô lại đỏ tía lên. Nhưng nỗi xấu hổ bao la mà cô cảm thấy lại như ngọn gió thổi bùng đám lửa cháy trong cô. Khi anh chàng hildago báo tin ngày mai sẽ lên đường, cô gái liền bảo anh chàng hildago đến với cô. Và Louis ra đời từ đó.

Và sau này, mỗi lúc con trai cô hoặc người khác có hỏi tại sao bà không bao giờ muốn yêu lần nữa. Bà Marguerite trả lời khi nào cũng ngần ấy lời: anh ấy là tất cả, nỗi buồn và niềm vui, biển màu ngọc lam và bụi đường, niềm căm ghét bọn côn đồ Mỹ và lòng kính trọng Viện Hàn lâm Pháp, chiến tranh và những ngôi nhà mát mẻ, nhu cầu của vương quốc, phong vị những con tàu, anh ấy là một bàn tay và một cơ thể, tôi đã sống trong con tàu Noé của tình yêu, tại sao các người lại muốn tôi đi tìm, sau cơn hồng thủy, mảnh tình vương lại đó đây?

Đấy, vì thế mà tôi mang cái tên là Gabriel, như ông hildago nọ. Còn cái tên Orsenna, gốc Mêhicô, lúc này tôi vẫn tự hỏi chẳng rõ tại sao bà nội Marguerite lại chiếm được nó. Giữa bà và con người lưu vong không hề có lễ cưới. Tuy nhiên giấy tờ của tôi đều hợp lệ: Orsenna Gabriel, con trai của Orsenna Louis, cháu của bà Orsenna Marguerite… Rồi chúng ta sẽ rõ, bà tôi không có ai sánh nổi trong những cuộc chiến đấu oanh liệt với chính quyền. Và bà đã thắng trong mọi cuộc.

Nửa năm sau, vào ngày cuối cùng của bảy ngày ân ái, một bức thư buồn, rất buồn đã tới tay bà sau một hành trình kỳ quặc, cuộc hành trình đầy ắp nỗi buồn: Puebla (Mêhicô), thành phố Mêhicô (Mêhicô), Veracruz (Mêhicô), Bordeaux (Pháp), Paris (Pháp), Compiègne (Pháp) nơi Napoléon III thiết triều đình, Lyon (Pháp) nơi Marguerite đã trở về để chuẩn bị hành trang về nhà chồng (và báo tin cho gia đình). Marguerite sống một tháng ròng với bức thư từ xứ nhiệt đới ấy, đã bị mờ nhiều lần qua các đợt kiểm duyệt và lúc này vẫn còn phong kín. Khoảng một tháng sau, mặc dù chẳng để thời gian đọc hết (Hỡi ôi, thưa cô, anh tôi từng nói nhiều đến cô, hỡi ôi, trong trận bao vây…) cô gái biết rằng mình chẳng còn có gì nữa hết trên đời, chẳng còn tình yêu, chẳng còn chồng, chẳng còn lễ cưới, chẳng còn cha cho đứa bé mà cô đang mong đợi, kết quả của bảy ngày chung sống.

Trên chiếc tủ buýp phê không chỉ thấy chễm chệ ông Gabriel Đệ Nhất. Bên phải ông là hoàng đế bị truất Napoléon, nhân vật thứ ba của dòng họ. Napoléon nhìn tôi với ánh mắt hoài nghi, ngay cả vào những ngày nắng đẹp.

- Các hoàng đế đều vậy cả đấy, - bà nội Marguerite giải thích, - họ nhìn thế gian vào phía mặt trái của nó, vậy thì cháu hiểu…

Điều đó chẳng làm tôi yên lòng. 

Theo bà nội Marguerite, Napoléon III rất quan tâm đến việc ăn uống của tôi.

- Ăn đi, - bà bảo, - nếu không Ngài không hài lòng đâu.

Tôi vội ngốn ngay lập tức thêm một thìa hoặc thêm một miếng thịt nữa. Do vậy má phồng căng, vì chẳng thể nuốt nổi dưới ánh mắt thẩm vấn gắt gao đó. Chính do vị hoàng đế bị truất, tôi đã phải ngậm cả bữa ăn trong miệng, xúp hoặc cháo bột sắn, các lát thịt gà giò, những cục tròn tròn nóng giãy (khoai tây làm bánh nhân thịt) những cục phó mát ricotta[2] (Marguerite chưa tìm ra cửa hiệu bán pho mát của Mêhicô; bà nghĩ rằng pho mát ricotta là bước đầu rèn luyện tốt) và những chiếc túi rỗng nhỏ trông như mấy bìu dái (một so sánh bước vào thế giới của Gabriel qua trường tiểu học), những quả mơ khô. Và rồi khuôn mặt tôi cứ mỗi ngày một tròn trặn. Do Napoléon III, tôi mang nỗi đau nhức nhối nhất đời tôi: không được phú một khuôn mặt hốc hác, theo kiểu Don Quihotte hoặc Greco.

- Hiệp sĩ mặt tròn của tôi, - bố Louis mỉm cười nói, khi kể về cậu con trai Gabriel của mình và không hề nghĩ bậy.

Ở phía bên kia hoàng đế, đứng trông đợi và không chút rụt rè e sợ là Eduardo GOrsenna, bố chàng hildago, một kỷ niệm duy nhất của Mêhicô để lại cho Marguerite thông qua mối tình của mình khi ra đi, một chú bé đội chót vót chiếc mũ cói lớn và nheo nheo mắt, chắc hẳn do ánh nắng nhiệt đới.

- Cứ  theo điệu bộ ông ta mà xét đoán, ông ta chỉ quan tâm tới mẻ lưới lớn, - bố Louis giải thích.

- Mẻ lưới lớn là gì, bố? – Gabriel hỏi.

- Cũng tương tự như tôn giáo ấy mà. – bố Louis đáp.

- Louis, mẹ van con! – Bà nội Marguerite thốt kêu lên.

Và, suốt trong nhiều ngày, người ta không nhắc tới ông Eduardo GOrsenna, vị tổ tiên người Mêhicô, mà thực ra chưa một ai biết rõ và chắc hẳn ông ta rất sửng sốt thấy mình đang ở đây, tại một gia đình xa lạ, cách xa Caraibes như vậy, trong một làng mù sương ở Levallois.

❀ ❀ ❀

[1] Nhà quý tộc (Tiếng Tây Ban Nha N.D)

[2] Pho mát ricotta của Italia (N.D.)