Những bữa ăn tối nhiệt đới không thay đổi: màu trắng của các khăn trải bàn, áo dài, áo vét ngắn, hoa, bàn ghế trong vườn, gan ngỗng của Pháp, xa lát Pháp, vịt Trung Quốc, phó mát Pháp, món sác lốt kiểu Pháp (ông có biết, ở đây chúng tôi có dâu ngon tuyệt?). Còn về các câu chuyện, sự pha trộn này khá đặc biệt của các câu chuyện ở nước ngoài: những ý kiến toàn cầu và những lời đồn đại ở địa phương, chủ nghĩa cộng sản và tín ngưỡng, sự suy tàn của phương Tây và bệnh amíp… Vừa đặt chân tới nơi, Gabriel đã được các chủ đồn điền chấp nhận.

- Ông, ông là người của chúng tôi rồi đấy! – Nhựa cao su là một đại gia đình, đúng không? – Ông đi thăm Miền Đất Đỏ vui chứ? – Cuối cùng, một nhà săm lốp học, một người đích thực. Chúng tôi xin đổi mấy ông thứ trưởng!

Đâu đâu cũng mời đón Gabriel.

- Ông đến Sài Gòn lần đầu thật à? – Sau khi đã dành cả cuộc đời cho cao su à?

Các bà thì không dứt ra được. Họ ngạc nhiên rúc rích cười, í ới gọi các bà khác.

- Chị biết không, lần đầu tiên đấy.

Trước những lời nói vây, làm sao tránh khỏi đỏ mặt? Gabriel mỉm cười, vẻ ngượng ngùng. Ông lại thấy trong lòng rộn lên những rạo rực đã lãng quên, nỗi thẹn đến đỏ mặt, tuổi thành niên, những bàn tay xâm xấp…

Hơn nữa, Sài Gòn gợi ta nhớ lại thời thanh niên. Giai đoạn cuối một mùa, một tháng Tám dài lê thê, một mùa hè bất tận. Khi khép lại các cánh cửa chớp thì sao? Chẳng bao giờ có mùa đông, mùa mưa chỉ ập tới vào đúng thu. Tại mỗi nơi nghỉ mát, bao giờ cũng thấy có người cố nấn ná lưu lại đến tận cuối tháng Chín – những người tin rằng có chuyện gì đó sẽ có thể xảy ra, người ấp ủ cái thời hoàng kim, những thuộc địa.

Ở Sài Gòn vào tháng Giêng năm 1954, ông Gabriel, ông Gabriel thân yêu được cả thành phố mến. Ông đâu phải là người danh tiếng. Ông chỉ là người đem tới các sự kiện: người ta giành nhau. Một kẻ mới tới, còn giá trị hơn một tờ báo mới. Người ta chọn cách đơn giản, chỉ cần nêu lên những câu hỏi.

- Thế nào, tối mai, mời ông lại chơi chỗ tôi nhé?

- Xin lỗi ông ấy bận rồi. – Ông nên có một cuốn sổ ghi lại các buổi hẹn.

Gabriel hờ hững ghi những buổi hẹn trên những tờ giấy giúi cho ông, mấy tấm bìa nhỏ in sơ đồ bày bàn. Người ta vẫn lố bịch đinh ninh rằng đó là cuốn sổ nhật ký vừa lấy ra từ trong bộ quần áo mỏng nhẹ.

Mới cuối buổi tiệc đầu tiên, Gabriel đã làm quen khắp mọi người. Danh sách khách mời không thay đổi. Vẫn những vị khách đó, đại loại như trong cùng một nhóm, như cùng đi nghỉ. Đúng hệt như các kỳ nghỉ. Vẫn những con người đó. Chỉ có các bà chủ nhà thay đổi phía. Hôm thì họ ở phía bên trái ông, hôm sau, họ ở phía bên phải. Ở các thuộc địa, người ta học được cách thỏa mãn trước điều mới lạ chút xíu.

- Tôi hy vọng rằng hôm qua ông đã ngắm kỹ tôi rồi, ngồi ở phía này, trông tôi ghê quá.

Ba nét trội nổi khác trong cuộc sóng nhiệt đới:

1) Người ta nói to, do tiếng động của quạt máy và do những người bồi chẳng hiểu gì cả. Nhưng, các đức lang quân nghe tất.

2) Tinh thần Paris. Guitry, Achard, rất được mến chuộng: luôn luôn mang nặng nỗi nuối tiếc Cộng Hòa III (ở chỗ chúng tôi cũng vậy, người ta biết cách cười!)

3) Nỗi cay đắng.

- Nước Pháp thế nào, bỏ rơi chúng tôi đến là tệ?

Ông thấy hài lòng về buổi chiêu đãi tối nay chứ? Ông thấy đấy, chúng tôi biết cách tiếp đón, chúng tôi không có đầu óc hiểm thù.

Các bà chủ nhà thở dài, họ chỉ cho tôi xem những cửa sổ của họ, cửa nào cũng có lưới sắt. Thế đấy, ông Orsenna, đã có trường hợp những người Việt Nam thú vị từ ngoài đường phố ném lựu đạn vào chúng tôi…

Mãi sau, vào giờ hút xì gà, các chủ đồn điền nắm tay tôi và kéo ra một chỗ yên tĩnh, nghĩa là một chỗ không có cả phụ nữ lẫn những người đàn ông thuộc hạ.

- Thật lòng mà nói, ông có con mắt nhìn nhận mới. Ông đánh giá tình hình thế nào?

- Edmond có lý. Chúng ta phải có trách nhiệm tỉnh táo. Đã đến lúc phải bán sạch cả chưa?

- Tôi đã trả lời theo khả năng của tôi. Các chủ đồn điền lắc đầu.

- Ông bạn thân mến, theo ông, tại sao cộng sản lại quan tâm đến Đông Dương như vậy?

- Edmond có lý, đây là cốt lõi của vấn đề. Liệu có phải ngẫu nhiên là do nhu cầu về săm lốp không? Cần một khối lượng khổng lồ về săm lốp để xâm chiếm thế giới tự do? Đấy chính là lý do chúng ta phải kháng cự. Chúng ta là cửa ngõ cuối cùng…

Các chủ đồn điền sôi nổi hẳn lên.

Lúc đó, giữa những làn sóng màu xanh phớt nước biển, khói tuôn ra từ những điếu xì gà Havana, ông Gabriel mới nêu câu hỏi của ông, một câu hỏi khiêm tốn, một câu hỏi của con trẻ, giọng rất lễ độ, ông xin các vị khách đó thứ lỗi vì đã quấy quả.

- Các vị có gặp bố tôi đâu không?

- Bố ông, ông bạn thân mến, nhưng để xem khi nào nhỉ?

- Cách đây một hay hai tháng.

Họ cau mày, tìm lục , tự hỏi xem bố một nhà săm lốp phải như thế nào. Liệu ông ấy có phải loại người có thể giao du được với các chủ đồn điền không?

- Không, ông bạn già ạ, quả thực tôi đã lục kỹ trong đầu, nhưng không thấy người như ông nói. Thôi nhé, hẹn gặp lại ông ngày mai, ở câu lạc bộ của Franchini được chứ?

Sài Gòn có những đợt nước triều sạch, sự phân chia nước.

Hàng ngày, để dùng hai bữa, bữa buổi trưa và tối, các nhân viên có cương vị, những thương gia, các nhà tài chính, những chủ đồn điền, ngoài ra còn có cả một đám phụ nữ pha trộn đủ loại, đi xuôi xuống khu nhà thờ hoặc đi ngược ra cảng và hội tụ về phố Catinat, nơi ngự trị khách sạn Continental, với phần ngoài hiên và hương vị của chính quốc, rượu anit và Martini đỏ.

Cuộc hẹn gặp mặt ngày hai lần này cho phép tranh thủ được thời gian.  Chỉ cần đưa mắt lướt qua các bàn là có thể nhận biết ngay ai đang ở Sài Gòn. Kết quả cho thấy sự hiện diện của ông Louis Orsenna không làm vẻ vang cho thủ đô của Nam Bộ.

Chính tại ngoài hiên này, ông Garriel đã gặp người trợ lý có trọng trách của cảnh sát, một ông đầu hói, lông mày rất rậm và đen. Ông ta nhìn cốc rượu của mình, vẻ mệt mỏi:

- Ông thấy màu của loại rượu tôi đang uống đấy. Một ruộng lúa… Rượu Pernod có màu sắc một cánh đồng lúa… Tất nhiên, bố ông có một tấm phiếu, như mọi người. Tóm lại, như mọi người da trắng. Ở thuộc địa thì người da trắng nào có thể giữ bí mật được? Đấy là công việc của tôi, cái gọi là bí mật ấy mà. Tóm lại, ông hãy ghé qua văn phòng tôi… Hình như ông có bè bạn ở nhà băng thì phải? Điều đó có giá trị ngang với lời giới thiệu rồi.

Mệt mỏi.

Một viên chức.

Một viên chức người Pháp.

Một viên chức người Pháp có lương tâm.

Một viên chức người Pháp có lương tâm ở xứ nhiệt đới.

Không người nào thấy lòng mệt mỏi trước cảnh sống hàng ngày hơn một viên chức người Pháp có lương tâm sống ở xứ nhiệt đới.

Từ nơi lầu chót của ông ta, trên nóc có cắm lá cờ xanh trắng đỏ, vị đại diện của nhà nước Cộng Hòa đã chỉ có ông Gabriel thấy đại lộ Bonard.

Ngày nào, giờ nào, liên tục, lúc nào cũng đông ních người như vậy đấy. Làm sao có thể lập phiếu cho cả một khối người vô danh như thế? Ông, ông có cách à? Không địa chỉ, không số nhà, xe ô tô bốn mã lực không có biển số, không có dấu hiệu đặc trưng… Những người ấy không có nốt ruồi và ít hói đầu… Không có những vụ bê bối tình dục, không có thói quen thường lệ, không 421 vào buổi tối giữa các bạn đồng nghiệp, không dắt chó dạo chơi, không đi câu cá vào sáng Chủ Nhật ở gần cầu đường sắt… Làm sao có thể lập hồ sơ với những người Châu Á?

Viên chức người Pháp có lương tâm buồn bã nói, giọng hơi thắm thiết.

- Ta ngồi xuống đi. Nhưng tôi xin báo ngay với ông là ngồi hay đứng thì vẫn nóng thế thôi…

Chính trong trường hợp này, ông Gabriel được biết rằng màu sắc thực sự của nước Cộng Hòa không phải là những màu xanh nước biển trắng đỏ, mà là màu xanh lá cây sẫm, màu ảm đạm của những bàn làm việc bằng kim loại kia, màu của những chiếc ghế bành đúng quy chế, giả da ở phần lưng và phần mông của khách lui tới, giả inox ở phần cánh tay.

Quạt bị hỏng. Hay là mất điện, chiếc áo sơ mi của viên trợ lý dính vào da, từng mảng, những vùng ẩm ướt và trong suốt… Để lộ cả lớp lông đen.

- Tôi mặc đồ nilon. Một sai lầm. Hàng bông. Hàng bông và vải lanh, lẽ ra phải mặc những loại ấy!

Ông ta lúc thì tập trung vào công việc, lúc thì vào đống phiếu. René Coty đưa mắt nhìn chúng tôi, tay đặt trên một cuốn sách lớn bọc da.

- Nào, bố của ông…

Ông ta không buồn đứng dậy, với tay mở một ngăn kéo lôi ra một tờ Briton dài và rồi trở lại trạng thái mệt mỏi, trước tấm kính lót tay.

Như tôi đã nói với ông hôm qua. Tất cả những người da trắng đều có lập phiếu, chẳng có ích gì mấy đâu. Còn với người da vàng, tôi chỉ có những tấm ảnh vô tích sự, hoặc ảnh giả, hoặc ảnh chụp người trông giống, rất giống, giống như bất kỳ một người da vàng vào… Thôi được rồi. Orsenna Louis tới ngày 1 tháng Chạp năm 1950, đi tàu Pasteur. Thuê phòng ở Continental, như mọi người, phòng số 17, một căn phòng ồn ào. Bố ông ngủ được chứ? Tuyệt! Hai tháng sau, mở một cửa hiệu bán xe đạp, do Haute Banque cấp vốn. Cả hai Orsenna đều có quan hệ mật thiết với nhà băng, tuyệt, tuyệt. Người cộng tác:

Dekaerkove Élie, tức Izoard, cũng là người chính quốc, một nhà đã từng vạch các tuyến đường cho cuộc Đua Vòng quanh nước Pháp. Hai người ở chung một căn buồng trên tàu thủy. Ông biết ông Dekaerkove chứ? Tốt rồi. Chúng ta sẽ rút ngắn được thời gian. Tôi đã cho theo dõi con chim này chặt chẽ hơn bố ông, theo dõi suốt một thời gian dài. Nhưng rất thận trong, ông ta nguyên là một nhà báo mà. Hơn nữa, ông ta vẫn là đại diện chính thức của tờ Équipe ở Đông Dương. Công việc chẳng có mấy. Suốt từ hồi đầu chiến tranh đến nay, chẳng có gì ở đây cả, về thể thao ấy mà, chẳng đua xe đạp lẫn thi chạy marathon. Ông Dekaerkove cố chịu đựng. Ông ta rất muốn tờ Équipe phổ biến rộng rãi quan điểm của nó về hoạt động thể dục. Theo ông ta, chiến tranh là một môn thể thao, môn kinh khủng nhất, nhưng hấp dẫn nhất trong tất cả các môn thể thao. Tại sao tờ Équipe lại không công bố kết quả? Đây là một trong hai ý nghĩ cố định của ông ta, ý định phát triển không ngừng la Suze.

- Tại sao là la Suze?

- Xem ra ông chẳng hiểu gì về xe đạp. Suze = cây long đờm = núi = cuộc Đua Vòng quanh nước Pháp. La Suze là nước uống của những người đua xe đạp giỏi lên dốc, như họ vẫn thường nói với nhau. Hoặc: một chai Suze, không có bọt!

- Khôi hài thật!

- Đúng vậy!

Ông ta nghiêng người về phía tôi, giọng mỗi lúc một thấp, một thân thiết, đôi lúc bốc lên vui nhộn. Do nắm tình hình không chắc, viên trợ lý Calet đầy trọng trách đi vào kể tiểu sử.

- Còn một vấn đề nữa. Có lẽ còn một vấn đề nữa. Đôi lúc, sau khi uống vài chai Suze, chú chim của chúng ta tiên đoán: Việt Minh sẽ thắng trận, nhờ xe đạp. Anh im đi, bố ông bảo, tôi van anh, anh im đi! Nhưng ông Dekaerkove vẫn kể tiếp. Đây là ý nghĩ cố định thứ hai của ông ta. Theo ý ông ta, người da vàng hiểu rõ khả năng của xe đạp hơn người da trắng. Họ biết rằng xe đạp, mỗi chiếc có thể chở hai trăm kilo vũ khí và bí mật di chuyển dưới lùm cây mà không bị phát hiện… Có lẽ ông Dekaerkove có lý.. Tôi kể lại chuyện đó với đám bè bạn của tôi trong quân đội. Họ cười rú lên. Ông biết không, theo cách của họ, mạnh mẽ, một bàn tay đập vào vai, thôi đi, ông bạn Francois thân mến, thôi đi, tin tức rực cả lên đầu anh… Nhưng, nếu tôi làm trọn đầy đủ cái nghề của mình thì tôi sẽ phải trình báo lên chính phủ về việc nhập khẩu xe đạp của chúng ta (xe Manufrance và Peugeot) rồi đếm tất cả những xe đạp hai bánh thấy được ở Đông Dương. Trừ những rò rỉ, những xe đạp do du kích sử dụng. Và bắt giam người có tên là Izoad, về tội hai năm rõ mười là đang buôn bán với kẻ địch. Ông ta làm vậy không phải

Do niềm tin về mặt tư tưởng. Không: chỉ vì muốn có được niềm vinh quang lớn nhất cho xe đạp. Lúc nào ông ta cũng lải nhải về Vel d’Hiv, sau là Suze. Một câu chuyện điển hình của Ia Suze. Chú ý, chú ý, tôi không kết án đâu đấy nhé! Tôi xây dựng những giả thiết. Có vậy thôi. Muốn kết án, phải có bằng chứng. Và cả nhân sự nữa. Không có nhân sự, không có điều tra. Không điều tra, bói đâu ra bằng chứng…

- Thế còn bố tôi?

- Orsenna Louis, đấy là chuyện khác. Còn phức tạp hơn. Cộng sản, đúng không, hay thân cận? Nhưng, thêm vào đó, theo nguồn tin của những người của tôi cung cấp, ông ta quan tâm tới các giáo phái và giáo phái là những đồng minh của chúng tôi chống lại bọn Việt, và Sài GÒn là thủ đô toàn cầu các giáo phái. Một cuốn catalog Manufrance thực sự về các tín ngưỡng.

- Lúc nào cũng Manufrance?

- Lúc nào cũng là nó. Manufrance là con thuyền Noé của chúng tôi. Đừng làm đứt mạch của tôi. Tôi nói tới đâu rồi nhỉ? À! Phải rồi, các giáo phái. Chúng tôi có tới hàng tá. Đủ mọi sắc thái. Loại cướp, loại hải tặc, loại nửa lương thiện, người Hoa, người Annam, một số truyền giáo ở đồng bằng sông Mê Kông, như Hòa Hảo, số khác ở bình nguyên bãi bấc như Bình Xuyên, những người thế tục, những người theo chủ nghĩa dân tộc, những người theo đạo Phật, những người theo đạo Khổng. Tôi cần có một thùng tướng, chỉ để chứa tên các giáo phái. À này, khi nào ông quay về Pháp, tôi muốn phiền ông một việc được không?

- Xin sẵn sàng.

- Nhờ ông hỏi hộ, hỏi ai tôi cũng chẳng rõ, Bộ Thuộc địa, Trường trung cấp Pháp, Trường Mỏ, cử sang đây cho tôi một nhà khoa học, một con người tỉ mỉ, loại người thất vọng chủ nghĩa Trotsky, ông hiểu rõ điều tôi muốn nói, để giúp tôi tìm ra bản thân giữa khu rừng rậm này. Bố ông đã chọn những kẻ điên rồ nhất: những người theo đạo Cao Đài. Họ pha trộn tất. Với họ, Đức Phật, Đức Chúa Jésus, Đức Mahomet, Đức Khổng Tử chỉ là các bậc tiên tri. Cao Đài là đấng tối cao linh. Họ đã tàn sát bọn ta suốt cả mùa hè năm 1945. Chúng ta đã cho họ quay lật lại. Hiện nay, họ tàn sát bọn đỏ. Bố ông đã rất vui khi gặp họ. Họ đã cùng nhau ăn uống no say tại Continental, Izoad và bố ông, để mừng tin mới. Tôi đã gài được một người ngồi cạnh bàn họ. Anh ta đã ghi lại được tất. Nhờ Ia Suze, họ ăn nói rất to, ghi lại chẳng khó khăn gì. Anh ta rất thạo việc này. Tô có bản đó. Ong muốn đọc không? Dẫu sao, đây cũng liên quan tới bố ông và ông đã có được lời gửi gắm của Haute Banque…

- Tôi chẳng thích đâu.

- Ông nói đúng đấy. Tình bạn giữa mấy ông lão, chán chết đi được. Cứ nhắc đi nhắc lại ý kiến cố hữu, người thì về xe đạp, người kia về cái – chết – không – đến – nỗi – khủng – khiếp – như – vậy. Phần tiếp theo là độc thoại. Chẳng ai nghe ai. Con ngựa cho Alexandre, những tắc xi cho Foch, cuộc đi bộ cho Mao, những chiếc xe tăng cho Patton, bây giờ đã đến thời của xe đạp, Izoad bảo. Cũng giống như tôi, bố ông chộp luôn: trong giáo lý Cơ Đốc, phải chờ không làm gì ngày tận thế để được phục sinh. Nhờ Phật Giáo, ít ra, người ta được hóa kiếp. Giống như tôi, động tác nảy sinh khi cưỡi xe đạp đi thăng bằng. Cũng giống như tôi, Chiếc Xe Lớn… vv… Cũng như giống như tôi, cũng giống như tôi, tồi tệ, xin ông thứ lỗi cho lời này. Tồi tệ. Phải dìu bố ông về phòng 17. Người già như những con hàu, ai biết phận người ấy.

- Tôi thấy hình như triệu chứng này cũng có cả ở những người trẻ - ông Gabriel dè dặt nhận xét.

- Họ có lý. Họ tập dượt cho sau này.

Viên trợ lý có trọng trách ngồi im không nói gì nữa. Rèm ngoài hiên lay động. Lần đầu tiên, suốt từ sáng đến giờ, không trung bình nhưng lại trở thành một chất có sức sống, một vật chất khác chứ chẳng còn là cơn mưa ẩm ướt, vô hình và bất động.

- Ưu điểm của ni lông là khô nhanh – viên cảnh sát nói.

Ông ta chỉ cho tôi xem chiếc áo ông ta đang mặc. Nó vẫn là màu xám và vàng, nhưng những hằn lông đen đã không còn nữa.

- Tôi phải mời ông ra khỏi đây thôi. Hàng ngày, vào đúng năm giờ, chúng tôi có một cuộc trao đổi về tình hình an ninh. Nhưng, ông nên nhớ một điều: người da trắng không nhiều, và hơn nữa, họ đang chết, chết thực sự. Người da vàng nhiều vô kể và ngoài ra, họ đang hóa kiếp. Ông không nhận thấy rằng, không biết nên diễn đạt ra sao nhỉ, hơi bất công ư? Và đáng sợ? Còn về bố ông và con chim Dekaerkove, tôi xin tóm tắt như sau: họ đã đóng cửa hiệu, cách đây một tháng, và cả hai đi về phía Bắc rồi. Tôi hoàn toàn chẳng rõ họ đi về đâu. Với tình trạng thiếu nhân sự thế này thì tôi làm sao có thể khác được? Tôi chẳng thể gài mỗi tai cho từng cốc Ia Suze được. Nhưng, theo tôi được biết về Izoad thì tôi có thể cho ông biết rằng ông ta ở Huế. Thủ hiến Giao rất mê xe đạp, ông ta đã cho xây dựng một đường đua và bản thân luôn tham gia các cuộc đua theo kiểu Mỹ. Tất nhiên là gian lận. Ông ta luôn giành thắng lợi. Dekaerkove rất khoái điều đó. Chuyện ấy gợi ông ta nhớ lại Vel d’Hiv. Mỗi lần, ông ta lại gọi điện, chu đáo, kết quả phố Faubourg-Montmartre. Nhưng, tờ Équipe không thuật lại. Chẳng bao giờ cả.

Viên trợ lý có trọng trách nhăn mặt. Cứ như thể phố Faubourg-Montmartre mắc ở cổ họng ông ta, như một

Chiếc xương cá, xương cá buồn nhớ quê hương.

- Không ổn – Gabriel hỏi – tôi có thể giúp ông được không?

- Tạm biệt, ông Orsenna con. Tạm biệt…

Và ông ta quay trở về bên những chiếc thùng to của ông ta, màu xanh lá cây của nước Cộng Hòa Pháp.