- Một con người không có hình hài thì gọi là gì?

- Một cái hồn.

- Cảm ơn.

Trước mặt Gabriel là hồn của Clara, một cái hồn với đôi mắt không mi. Một cái hồn hay giật nảy lên mỗi khi ta tới gần hay ta có một cử động hơi mạnh. Một hồn người mảnh mai và nóng bỏng, một cơn gió có thể làm tắt, một con người không có hình hài: thật khủng khiếp. Còn hình hài thì không có ở đây. Hình hài của Clara vẫn không muốn quay về. Thay đổi bác sĩ và thay đổi chế độ cũng chẳng đem lại kết quả gì. Cả âm nhạc của Bach cũng vậy. Suốt ngày ông ngồi bên Clara, thề với Clara rằng tất cả đã kết thúc, thế giới đã thay đổi, bầy chó dữ không còn cắn xé ai nữa, những tiếng ken két sau cánh cửa chỉ là của thang máy, rằng Clara có thể về nhà. Clara chỉ nhìn ông rất dịu dàng, rất hoảng sợ, rất rầu rĩ làm ông đau khổ; Clara quay đầu bên phải, rồi bên trái và không nói gì, Clara muốn để lại hình hài mình ở cõi xa xăm…

Chính Ann, một chuyên viên chính cống về các mối quan hệ với hiện thực, đã có sáng kiến đi kiếm một cái máy ảnh Leica cũ. Thoạt đầu phải giúp Clara: cầm máy cho Clara, ấn lên ngón tay Clara vì ngón tay Clara quá yếu không đủ sức bấm máy, che mắt cho Clara khi ánh sáng quá mạnh.

Sau đó, Clara đã tự mình chụp ảnh được. Clara đã chụp tất cả. Tất cả những gì mà Clara trông thấy từ giường nằm; cây hạt dẻ ngoài sân, hai chiếc ghế bành, ghế của Ann và ghế của Gabriel, mọi thứ thuốc ở trên tủ, bức họa nhỏ của Chagall, chiếc máy thu thanh với con mắt màu xanh, đèn chùm thời Đế chế, những dải vén màn cửa, tay nắm cửa sổ, và các chi tiết nhỏ nhặt khác. Mỗi khi Clara chụp xong một cuộn phim là chúng tôi đưa rửa ngay ở phố Villersexel.

- Xin lỗi, - vì tôi không kín đáo, - người thợ ảnh nói, - có phải đây là kiểm kê tài sản không?

Clara giải ra khắp giường các tấm ảnh. Clara cầm lên, đặt xuống từng cái một, ngắm nghía, sắp xếp, phát hiện những chỗ giống nhau, chia ra từng loại. Tôi tin rằng Clara đã bình tâm trở lại. Dù sao thì hình hài Clara đã trở lại.

Trước hết là bàn tay, sau đến đôi má, và phần còn lại. Clara không còn là màu xám ảm đạm, Clara đã có màu sắc. Chuyến quay về này đã phải mất hai năm.

Hai năm trời đằng đẵng. Thời gian ấy đủ để chúng tôi tin rằng bà Élisabeth và ông Markus không còn nữa.

Không có nghi lễ tôn giáo, vì chẳng ai biết ông Markus theo đạo nào, còn bà Élisabeth thì chỉ tin vào một Chúa trời duy nhất (ông Markus), và lòng tin ấy không thể coi là tôn giáo.

Đêm hôm ấy, chỉ có một cuộc hòa nhạc.

Đầu tiên, chiếc đàn dương cầm được đưa tới, trong một chiếc xe tải Calberson màu vàng.

Đó là chiếc đàn Steinway đen giống như chiếc đàn cách đây đã ba mươi năm, tại thành phố New York tàn ác, đã vang lên các nốt nhạc dưới mấy ngón tay của ông Markus, người muốn tỏ tình yêu.

Chiếc đàn Steinway đen phải đi theo một hành trình phức tạp, vì phải đi vòng các cầu thang gác. Người ta nghe thấy nó di chuyển và không thể trông thấy các bánh xe nhỏ rít lên ở các hành lang. Sau cùng, nó đã hiện ra, một hình khối to lù lù, bóng loáng như một con cá voi. Chúng tôi đứng chờ đằng kia, dưới bảng giờ tàu, trước những đường sắt vắng tanh, chỉ có một gia đình bé nhỏ: Clara, Ann và Gabriel.

- Đường nào? – Trưởng nhóm khuân vác hỏi.

- Đường số 3, - Ann đáp.

Đó là đường Varsovie – Berlin – Cologne, chỗ tàu đến. Đoàn người nhỏ bé tiến lên. Trước hết là chiếc đàn Steinway và đoàn tùy tùng Calberson. Rồi đến gia đình nhỏ bé.

Chúng tôi đi về phía Đông, đi tới chỗ xa nhất có thể được, ít nhất là ba trăm mét, đi dọc các quầy bán bánh mỳ kẹp thịt đã đóng cửa, đến tận nơi cùng đường trải nhựa và bắt đầu có đường tàu.

Samson Francois trước đây là học trò trẻ tuổi của ông Markus, bây giờ đã nổi tiếng, anh để chúng tôi phải đợi không quá nửa giờ. Anh chạy đến gặp chúng tôi, một dáng người dài và tối, với chiếc khăn quàng trắng quanh cổ.

Dẫn sao, anh ta cũng tạ tội: Xin thứ lỗi, vì tôi đã phải dạo lại lần thứ hai ở Gaveau.

Hình như anh ta vẫn còn xúc động vì sự cổ vũ vừa qua. Nhưng khi anh ngồi xuống ghế, ta có thể nói rằng anh đã cắt đứt mọi liên lạc với mọi người. Anh đắm chìm vào kỷ niệm. Anh ta bắt đầu khóc.

Anh đã chơi bản nhạc Carnaval của Schumann, không được hay lắm, vì chơi mạnh quá. Anh muốn rằng phương Đông cũng nghe thấy.

Liền sau đó, anh tạm biệt chúng tôi:

- Rạng sáng mai, tôi sẽ đi Madrid bằng máy bay.

Chiếc đèn Steinway đem đi theo anh ta, do ba chàng lực sĩ Calberson chuyên chở.

Chỉ còn lại chúng tôi đứng nhìn những đoàn tàu chằng chịt, lấp lánh. Ở xa, nhiều ánh sáng di động, đỏ và trắng, chúng cho ta cảm giác là có vật gì đó tiến lại gần. Có lẽ đó là những xe đang qua cầu ở phố Lafayette.