Sau giai đoạn cuối cùng, lịch sử phi nước đại.

Khi trở về Paris trước khi trở lại Cannes, Gabriel tạt qua phố Drouot.

Có một điều gì đấy làm ông nghĩ rằng bố ông có thể ở đó, hay là đã để lại đó đôi chút vết tích, vì mọi chuyện thường vẫn kết thúc ở nhà bán đồ. Nhưng, đó là một ngày rỗng tuyếch, ông chỉ thấy những bộ sưu tầm đồ tráng men, đồ gỗ cổ của Tây Ban Nha, bộ tem nước Anh, chẳng có cái gì là đồ của ông Louis cả, dù là trong cuộc đời riêng tư bí mật của ông. Và cũng chẳng có chút gì giống nhau giữa ông Louis và những người chơi đồ cổ đang gí mũi vào một đồ vật họ ham thích hoặc vào bản catalô.

Nhưng Gabriel chưa mất hết hy vọng, ông sẽ còn trở lại đây.

Phải chờ thôi. Nhà hàng Drouot là một cái lưới chăng ra, hãy kiên nhẫn.

Khi tàu dừng ở ga Lyon, nhân vật của chúng ta bắt đầu run, ông biết rằng với tuổi đã cao, ông không còn cơ may nữa: sau nhiều lần tìm kiếm vô hiệu, như vậy là mỗi người đi một ngả và ông sẽ sống cô đơn cho đến hết đời. Ông định sẽ ngồi ở toa cuối cùng và sẽ là người cuối cùng xuống tàu. Ông tính toàn rằng Ann và Clara sẽ nhận ra ông từ xa, và không thể nhầm ông với hành khách khác được. Họ sẽ thấy ngay vóc dáng thấp lùn của ông; rất quen thuộc với họ.

Ông thực hiện nghiêm túc ý định đó và vì vậy, ông đã phải chuyển chỗ vài lần ở dọc đường, ở Valence, một phần của con tàu phải cắt ở lại ga, còn ở Marseille, người ta dọn thêm các giường ngủ (những chiếc giường ban ngày đã bị gấp lại), nhưng ông đã quen rồi.

Chỉ những người đẹp mới có thể tỏ ra thư thái.

Tới Cannes, như đã định trước, ông là người cuối cùng rời khỏi toa tàu cuối cùng. Nhiều quân nhân cưỡi ngựa rời khỏi ga, nhiều gia đình ôm hôn nhau trong đường ngầm rồi biến đi. Thế rồi, sân ga lại vắng tanh.

Họ đã không tới.

Chỉ có một bóng người to lớn ở dưới cột đồng hồ. Bóng người mặc quần len mỏng màu nhạt và một chiếc áo vét khá dài. Bóng người có dáng một người chơi thuyền buồm đi nghỉ hè, và vào giờ này thì chẳng còn tiệc rượu ở Câu lạc bộ thuyền buồm. Bóng người không thèm nhổ neo, bóng người là một người chơi thuyền buồm trên đất liền. Lại gần thì thấy trên mặt có những vết nhăn dài (điều đó chứng tỏ là những ông to lớn cũng có nhiều lo nghĩ) và bóng người có cái cười rộng toác (có thể nuốt gọn cả nhà ga ở Cannes).

Bóng người rút tay khỏi túi áo vét:

- Gabriel Orsenna phải không? Ông đừng lo ngại. Tôi cũng đã nhiều lần ly hôn. Tôi cam đoan với ông rằng các bà ấy đang chờ ông ở nhà.

- Nhưng, nhưng sao ông nhận ra tôi?

- Người ta đã báo cho tôi biết trước.

- Về vấn đề gì?

- Ông hãy đoán xem.

Chúng tôi cùng cười cho đến khi nhà số 13 Đường Western Wemys (tuy với cái tên mỹ miều ấy, trên đường có một đoạn dốc đứng).

- Ông tin tưởng những chiếc phanh tay chứ? - Người chơi thuyền hỏi. - Tôi thì không tin.

Chúng tôi chèn những viên đá lớn ở dưới các bánh xe sau, không phải bằng chân như những người miền núi, nhưng bằng tay, tìm cẩn thận những chỗ thích hợp, phải gí sát mũi vào ống sả.

- Phải, mọi người cho rằng chúng tôi ly hôn nhiều lần, - Gabriel nói.

Người chơi thuyền buồm ấy đẩy một cái cửa nhỏ.

Có mùi hoa trúc đào, mùi đá bị nung nóng, mùi sen cạn, cái mùi đã luôn bám lấy tôi làm tôi nhớ lại mỗi khi ngồi ở chiếc bàn này, phía trên mảnh vườn, cái mùi đó đã thấm vào đời tôi.

Họ ở đằng kia.

Cả ba chúng tôi cùng ăn tối trong thư viện. Người chơi thuyền buồm đã biến mất.

- Người chơi thuyền buồm là một nhà buôn giấy, - Clara nói.

- Ông ấy có một vợ, - Ann nói. - Họ sống ở Paris và thỉnh thoảng lắm họ mới về đây, khi công việc làm ăn cho phép.

Tôi nhìn họ, từ Clara đến Ann rồi từ Ann sang Clara. Tôi mở mắt ra rồi nhắm mắt lại.

- Anh làm sao thế? Anh khó chịu à? - Clara lo lắng hỏi - Bụi than bay vào mắt chăng? Anh đưa xem nào?

Gabriel lắc đầu, nhiều lần. Ông chỉ thấy có nhiệm vụ cần thiết là phải công nhận giá trị của hai miếng da bé nhỏ đó của cơ thể, từ trước đến nay vẫn bị ngộ nhận: các mí mắt có một vai trò rất quan trọng. Đó là những cánh cửa không ngừng được mở ra. Chúng đã có tác dụng đưa những phụ nữ vào đời một người đàn ông.

Sau đó là những bức thư.

Sáng sớm hôm sau, hai bức thư tình bình thường và một phong bì nâu nhạt được gửi tới. Đó là những bức thư bình thường, vì trên đó có một dãy dài địa chỉ, nhưng hầu hết bị gạch, chỉ còn lại một.

Đảo Jatte, Levallois

Khách sạn Continental, Sài Gòn

Grand Hôtel, Huế

Khách sạn Hạ Long, Hà Nội

Đảo Jatte, Levallois

Đường Wester Wemys, Cannes - la - Bocca

Người ta có thể so sánh chúng với những dãy huân chương bất tận của những anh hùng, kéo dài xuống tận thắt lưng.

Ann đã thông báo, coi tôi như người làm ăn, không dài dòng, không văn chương. Chỉ dùng một công thức khô khan:

TÊN NGƯỜI GỬI: Knight

NGÀY GỌI: 14 tháng Tư năm 1954

GIỜ GỌI: 09-17

NỘI DUNG: Clara. Báo động đỏ. Ở đây, Liên hoan, Đoàn làm phim của ông Ripois ở trọ nhà ta. Không đứng đắn. Phụ trách quay phim rất cám dỗ, không ngừng tranh luận với chị tôi về ánh sáng. Tóm lại. Báo động đỏ

SẼ GỌI:

NGƯỜI GỌI:

HỦY VIỆC VN:

KHÁC: Về ngay

Trước khi bóc thư thứ hai, tôi ngẩng đầu lên và thấy ông Louis đến chào tôi. Đó là hồn ma của ông thoáng qua nhờ ngọn gió. Con đừng mất công, Gabriel, bố chỉ đi ngang qua đây thôi. Liên hoan ở Cannes vẫn làm ông nuối tiếc, chúng ta phải nghĩ đến Liên hoan ở Cannes, đó là hình thức mới nhất của cuộc triển lãm quốc tế. Con hãy còn trẻ, Gabriel, con không thể xin gia nhập Liên hoan ở Cannes được ư?

TÊN NGƯỜI GỬI: Ann

NGÀY GỌI: 2 tháng Năm năm 1954

CHỜ GỌI: 08-05

NỘI DUNG: Clara. Sáng nay không thấy ở giường ngủ. Đã đi cùng với phụ trách quay phim của ông Ripois. Đúng như dự đoán. Mặc xác anh đấy. Trong đời này không phải chỉ có bố anh.

SẼ GỌI:

NGƯỜI GỌI:

HỦY VIỆC VN:

KHÁC:  Dù sao anh cũng nên về. Em và nhà sản xuất lốp xe bị bỏ rơi phải là đồng minh với nhau.

Gabriel nhìn qua cửa sổ. Mặt trời vừa ló ở phía trên mái nhà. Clara đã xuống đường và đi chụp ảnh. Clara mặc áo ngủ màu xanh nhạt, đang cúi xem hoa. Người phụ trách quay phim của ông Pipois chắc là hút thuốc ở giường ngủ, hoặc làm cái gì đó mà Clara không ưa. Gabriel không còn có ảo tưởng: Clara đang muốn chinh phục, tiếp tục chinh phục và chinh phục đến cùng. Gabriel không bao giờ được nghỉ.

Phong bì cuối cùng (màu nâu) là một giấy gọi của Sở hiến binh ở Nice. Việc có liên quan đến ông, ngày mai, mồng 1 tháng Sáu năm 1954, mười giờ, nếu ông đi vắng thì đến ngay khi trở về.

Thành phố Nice

Tôi xuống ga và theo Đại lộ Gambettta. Dân chúng có vẻ như đang tản bộ. Có lẽ tôi lầm chăng? Khi mặc quần áo màu nhạt, người ta có vẻ như đang đi nghỉ. Đó là giờ giao hàng. Có mùi hành, mùi hoa mới cắt, mùi hộp các tông mới. Một người đem từ trên xe tải nhỏ xuống một bó hoa rất lớn. Người ta chỉ nhìn thấy hai bắp tay tròn trĩnh ôm lấy bó hoa và một cái đầu hói nhô lên trên những bông hoa cẩm chướng đỏ. Người ta đã xếp thành một hàng dài trước cửa quỹ hưu trí. Một nhân viên cảnh sát, tay mang găng trắng, đang ngồi trên một ghế dài.

Ở phía dưới kia, một nhóm người lau cửa kính đang ngắm mặt tiền ngôi nhà Negresco. Họ đã đặt dựa vào một cái ghế dài, giữa hai bồn hoa, những cái chổi dài với những cái thang đặc biệt, đầu thang bọc vải. Họ đếm số cửa sổ và họ thấy hoảng.

Sở hiến binh

Chậm trễ cũng vô ích. Lý lịch đã khai xong. Cấp trên gọi. Được gọi vào một văn phòng trắng rất cũ kỹ. Mùi thuốc lá. Một tờ giấy 21 x 27 được lắp vào máy đánh chữ một cách khó khăn. Hai giờ thẩm vấn. Kết thúc. (“Tất cả việc này đều phức tạp”!) Ký tên vào một bản án kết luận sơ lược. “Lính gác, hãy đưa ông ấy đến tòa án”. Chấm dứt được giai đoạn hiến binh.

Tòa án

Thẩm phán là bà. Thật ra là cô Lublin. Cô có mái tóc màu ghi, cắt theo kiểu cái bát. Cô có vẻ có cảm tình, nhưng lại hút thuốc lá. Còn Gabriel ngồi trước mặt cô, ông nghĩ rằng những người bị đem ra xử phải được quyền chọn thẩm phán hút thuốc hoặc không hút thuốc. Một can phạm có thể bị xử phạt tiền, bị tù hoặc còn có thể bị xử tử. Không có điều luật nào trong bộ Luật Hình sự lại nói đến bệnh viêm phổi mãn tính hay ung thư phổi. Ý nghĩ này làm ông thêm can đảm trong lần thẩm vấn thứ nhất.

Luật sư

Khi ra khỏi tòa án, rượu cô nhắc ở tiệm cà phê cùng tên (Tòa án). Bây giờ Gabriel mới hiểu rằng, người trẻ tuổi nhạy cảm kia xanh (ông xanh lướt, có lẽ không được khỏe?) không phải vô tình mà đến đây.

Những nhà đòn đám ma thường đến các bệnh viện. Những bia kỷ niệm bằng thạch cao thường bán ở cửa nghĩa địa. Luật sư Félix A. tìm khách hàng ở tiệm cà phê “Tòa án”.

Đêm tối

Thường thường, vào giữa đêm, nếu một trong ba chúng tôi: Clara, Ann hay tôi, hoảng sợ thì hai người kia sẽ đến thăm hỏi ngay. Chúng tôi bật tất cả đèn lên.

Clara chụp ảnh mọi vật, rất nhiều thứ linh tinh: chân tủ, bóng đèn cháy, một chiếc giày… Clara rửa phim ngay. Cuối cùng, trời sáng.

- Anh Gabriel, một người hiền lành và nhát như anh mà lại là can phạm ư? Kỳ cục thật!

- Khi bị truy tố, liệu họ có mở xem tất cả hòm xiểng không, Gabriel?

- Anh sẽ nói đến chúng tôi chứ?

- Chúng tôi sẽ trẻ lại, cảm ơn anh Gabriel, cảm ơn vụ kiện cáo của anh.

- Cốt nhất là anh đừng nói dối, Gabriel.

Ann và Clara sẽ giúp đỡ hết sức cho nền công lý của đất nước họ.

Như vậy, bà làm nghề bói chữ viết, buổi sáng hôm đó khi mở cửa sổ, đã thấy ba người đang nói chuyện trên chiếc giường lớn. Bà thử nhớ lại chữ viết của Gabriel. Bà tự hỏi không biết nét chữ của một người đàn ông có gì chứng tỏ sở thích của anh ta với hai chị em.

Bức thư của Louis

Sân bay Bạch Mai - Hà Nội.

“Gabriel,

Con có thể giúp bố việc cuối cùng này không?

Con sẽ đồng ý công việc bố giao chứ?

Con thấy không, một người sắp chết cần phải được nhẹ nhàng, không hành trang, nếu muốn có cơ may sang được kiếp khác.

Con hãy đọc kinh Phật, Gabriel. Những người nặng kiếp. Họ sẽ không được luân hồi. Họ sẽ nằm lại trong lòng đất.

Con muốn bố con cũng phải như thế sao? Những con giòi, bộ xương? Con muốn bố con không còn được du hành nữa sao?

Ta hiểu con.

Chắc là con chấp nhận. Cảm ơn.

Bố sẽ thành thật, Gabriel. Bố già của con sẽ bắt con phải chịu đựng vài sự phiền toán, nhưng đây là lần cuối cùng, bố thề với con như vậy. Người ta sẽ làm phiền con, thẩm vấn con. Bố bắt buộc phải dồn gánh nặng lên lưng con, những điều mà người ta có thể lên án bố, con hiểu chứ? Đó là việc buôn bán xe đạp, cùng với ông Dekaerkove. Họ sẽ hỏi con về cái đó, chắc chắn vậy. Con sẽ bắt buộc phải thanh minh. Đối với con thì cũng tốt thôi, người ta cần phải làm sáng tỏ cuộc đời mình. Không nên giữ riêng nó cho mình như con làm. Mỗi cuộc đời lại có nét riêng biệt, mỗi chi tiết đều có cái đẹp. Ta phải biến cuộc đời ta thành một cuộc triển lãm quốc tế. Một ngày nào đó, con sẽ có con trai, và nó sẽ muốn biết bố nó là người như thế nào. Hãy tin bố, ta chỉ biết rằng bố của ta là người Mexique, có thế thôi! Nhờ có bố, vấn đề của con sẽ làm giàu cho di sản tư pháp của chúng ta. Sau này sẽ có hồ sơ Orsenna ở nơi lưu trữ: đó là một vật bất tử chẳng thua kém gì các vật khác.

Con cũng sẽ không thất vọng vì cử tọa của con: một người phụ nữ không bao giờ chịu chú ý nghe như một hội thẩm. Cả Clara, cô chụp ảnh. Cả Ann, người thường không bao giờ chịu nghe cũng vậy.

Và nếu công việc này nặng nhọc quá hoặc có chiều hướng xấu thì con hãy đưa bức thư này ra. Bố sẽ thú nhận là đã giúp những người cộng sản Việt Nam. Con cũng vậy, nếu con không gặp hai chị em ấy, thì thật đáng trách vì họ đã làm con mất ý niệm về lịch sử. Bố không trách gì con, vì không phải lỗi của con. Làm sao ta có thể tin ở tiến bộ khi người ta còn say đắm một mối tình vô vọng (yêu cả hai chị em?). Bố tin rằng con không phải mác xít. Con trai của bố không hề có kế hoạch gì lớn cho loài người, anh ta chỉ có hai tham vọng (hai chị em) và một phương pháp (không phải phép biện chứng, mà sự bật nảy). Con trai ta hiền lành, yêu thực vật, hèn nhát và dân chủ.

Nhưng con hãy giữ kín lời thú tội trên đây của bố càng lâu càng tốt. Chỉ nên nói ra ở phút chót mà thôi. Hãy để cho bố có thời giờ chuẩn bị cho cuộc đời mới. Động lực của sự tái sinh không có liên quan gì đến đấu tranh giai cấp. Khi đã yên vị, có lẽ bố sẽ quay về với chủ nghĩa cộng sản. Nhưng con hãy để cho bố được nhẹ nhàng chuyển kiếp, cho bố được thanh thản. Bố không muốn nhân viên cảnh sát đến lục lọi giấy tờ của bố, hay rình mò ngôi mộ của bố. Con hãy tiếp nhận họ thay bố. Cảm ơn con về việc này. Và sau này, ta sẽ gặp lại nhau ở Jérusalem, như những người Do Thái thường nói.

Bố ôm hôn con, người bố thanh thản của con. Bố thật thanh thản, nhờ có con.”

Đó là bức thư tưởng tượng,

Ông Louis chưa hề viết.

Dĩ nhiên là Gabriel cũng chưa hề nhận được.

Như vậy thì ai đã tố cáo tôi? Có lẽ, một quan chức ở Sài Gòn đã thấy được vai trò của xe đạp trong cuộc thất thủ ở Điện Biên Phủ. Hay là Ann, hay Clara đã đùa một chút, để nhớ lại những kỷ niệm.

Gabriel đã không đọc những lời khuyên của ông Louis: tất cả cuộc đời của Gabriel đã được kể lại trong tập hồ sơ gồm tám trăm tờ giấy kia, một câu chuyện có thật và được viết cẩn thận. Vì tình yêu vô vọng (với hai chị em), nên ông có nhiều thời giờ để viết. Ông đã viết xong cuộc đời ấy cho những ai muốn đọc, viết cho đứa con trai muộn màng, viết cho vị thẩm phán. Còn về phía bà thẩm phán, bà muốn gì ở tôi nào?

Bà thẩm phán và Gabriel không quan tâm đến cùng một vấn đề. Khi nhân vật của chúng ta gợi lại Levallois, Auguste Comte, Belem do Para (Brésil), Washington, Albany thì bà Lublin bèn xua tay.

- Ông đừng có dìm chết cá dưới nước, ông Orsenna. Chúng ta đang nói về Đông Dương. Việt Minh đã thanh toán tiền xe đạp với ông như thế nào?

Dìm chết cá dưới nước, bà ấy nói hay thật! Tôi đâu phải con cá mà cuộc đời tôi đã dìm chết nó dưới nước?

Con đã làm hết sức mình, bố Louis ạ, con xin thề. Con đã mở đầu rất nhẹ nhàng và dần dần để làm vừa lòng họ, con đã bịa ra những con đường, những chi tiết kỳ dị, có thể là đúng sự thật. Lẽ ra, bố cũng phải cung cấp cho con một ít thông tin về việc chuyển xe đạp đến miền rừng núi Việt Nam như thế nào, có phải là từ Trung Quốc, từ Quảng Đông, Vân Nam rồi qua Lào Cai, thung lũng sông Hồng? Con không nhầm chứ, bố công nhận là đúng chứ? Nhưng họ đã không tin con, cả vị thẩm phán, cả luật sư Félix đẹp trai. Họ nhìn con, và nhiều lúc lại tỏ ra thương hại: tại sao con người nhỏ bé này tự làm khổ mình như vậy? Không bao giờ người ta lại tin rằng con là một phần tử tích cực.

Gabriel có cảm giác là ông đã làm mọi người thất vọng, thật khủng khiếp quá, ông đang thấy cần được yêu mến.

“Tôi đã tưởng rằng đây là một vụ hay ho!” Bà thẩm phán nghĩ vậy. Bà thở dài sau mỗi lần nhả khói thuốc.

“Tôi thì lại mơ tưởng đến một vụ kiện chính trị thực sự cơ đấy!” Viên luật sư của tôi nhăn mặt, buồn bã nhìn đồng hồ.

Thế rồi, Gabriel im bặt. Ông chào lễ phép và đứng lên. Ông không bị hiến binh giữ lại. Thật hổ thẹn!

Sau đó ít phút, trên hè đường, trước tiệm cà phê “Tòa án”, viên luật sư của tôi lớn tiếng bảo:

- Tiền thù lao ư? Tại sao lại lấy tiền thù lao? Nhiều người trong tiệm quay lại nhìn chúng tôi. Ông muốn bị kết tội ư, có phải thế không? Ông muốn rằng tôi giúp ông chìm xuống phải không. Ông bạn bé nhỏ thân mến của tôi ơi, tôi không muốn bị gạch tên. Một luật sư chỉ giúp cho người ta được thả ra chứ không giúp cho họ bị giam cầm. Ông hãy đến hỏi ông trưởng đoàn luật sư xem có đúng thế không. Phải, ông hãy viết cho ông ấy.

Thế rồi ông ta bỏ đi, không nói thêm lời nào, không bắt tay, đầu cúi xuống như có vẻ muốn chờ đợi một điều gì. Nhưng mà là cái gì? Không khí ở Nice chăng?

Xin lỗi, bố Louis, con đã không giữ được vai trò của mình, con mong rằng thất bại này sẽ không làm cho bố bị cản trở mọi kế hoạch và bố sẽ được đầu thai trở lại. Thật là khủng khiếp khi về cuối đời, ta không cảm thấy gì hết, ngay cả đến việc phạm tội nữa.

Gabriel thường nghĩ đến cô Lublin. Cô đã tuyên án là anh được miễn tố, một cách miễn cưỡng. Hôm ấy, cô buồn trông thấy, cử chỉ đột ngột, mắt nhìn xa vắng, hút nhiều thuốc lá hơn bình thường. Một nỗi buồn dễ hiểu.

Cuộc đời một thẩm phán không vui vẻ gì: bàn giấy màu xám, nhiều hồ sơ màu xám, hơn kẻ thù số một. Do đó, trường hợp màu mỡ: một nhà thực vật học và mác xít, một kẻ loạn luân nhưng hiếu thảo thì người ta bám riết lấy, đó là thường tình. Người ta đã phải kết thúc phiên toàn một cách luyến tiếc rằng, con người bé nhỏ kia, nhà thực vật Orsenna Gabriel, không có gì chứng tỏ là một kẻ phá hoại cả, dù ông ta nói gì chăng nữa. Ồ! Tại sao những sự việc hay ho thế này mà lại vô can? Lẽ ra, tôi không nên chọn nghề này mới phải, cô Lublin chắc phải tự nhủ vậy.

Thỉnh thoảng, Gabriel ấp ủ dự định muốn gửi tặng cô một bó hoa hồng. Họ sẽ dàn hòa với nhau, sẽ thỉnh thoảng ăn trưa với nhau ở bến cảng cũ. Họ sẽ nói với nhau về cuộc sống, sẽ trao đổi quan điểm với nhau. Quan điểm của thẩm phán và của nhà sản xuất lốp xe. Cô sẽ thỏ thẻ : Ồ, tôi không quen dùng rượu, nhưng cô lại vẫn cứ uống.

Chưa bao giờ Gabriel thực hiện kế hoạch ấy. Ông giận cô Lublin. Càng ngày ông càng giận nhiều hơn, vì với năm tháng, ông càng khó “giết” thời gian hơn. Có một số vị thẩm phán, những người yêu nhân loại, đã thu xếp để kéo dài những vụ kiện của người già. Họ biết rằng, một vụ kiện dù là rối rắm đối với người già cũng là những việc bận rộn đáng quý, có thể còn hơn nữa: đó là sự hồi xuân của họ.

Cô Lublin đã không có hảo tâm đó.