Thứ hai nào bà nội Marguerite cũng đến văn phòng thuộc địa, vẻ bề ngoài trông như một bộ mà dạo đó đặt tai quảng trường Concorde, chỉ có vài phòng làm việc tối tăm, do bên Hải quân nhượng quyền.

- Đối xử với Đế quốc của ta thế này thì quả là thảm hại…, - mỗi lần đến thăm bà nội lại bảo như vậy, do đó bà đã trở nên nổi tiếng.

- Ôi thưa bà, - viên tùy viên có bộ mặt xanh xám trả lời, anh ta được giao cho phụ trách việc chỉ dẫn.

Cuộc trao đổi chớp nhoáng này là những lời thu gọn của một cuộc đàm thoại trước đây dài hơn, nhưng cứ dần dần bị lược bớt.

Để bạn hiểu rõ những mối lo lắng của bà nội Marguerite Orsenna, tôi xin thuật lại dưới đây trọn vẹn:

- Đây, tôi muốn cậu con trai Louis của tôi tham gia vào công cuộc mở rộng nước Pháp.

- Dạ thưa bà, ý kiến ấy đem lại vinh dự cho bà.

- Có trường thuộc địa chưa, thưa ông?

- Dạ, thưa bà, có rồi, đấy là Trường Cao Miên trước đây.

- Thủ tục xin học thế nào?

- Dạ, cần phải được sự đồng ý của ông bộ trưởng quốc vụ khanh. Xin bà điền cho tờ mẫu khai in sẵn này và một tháng nữa mời bà quay lại đây.

Thời hạn đã hẹn trôi qua, bà nội Marguerite quay lại.

- Dạ, thưa bà, tôi phải thú thực… (Nói đến đây, anh chàng tùy viên chớp chớp mắt và hạ giọng). Thưa bà, không có cơ may nào rồi,gia đình bà bị coi là theo phái Bonaparte.

Bà nội Marguerite nổi cơn tam bành.

- Tôi chẳng quý báu gì cái Đế quốc này đang dẫm đạp dưới chân các vị hoàng đế của mình đâu nhé.

Các viên chức đảo mắt nhìn quanh, những chiếc cặp xếp giấy tờ màu nâu đen, kể các tên bằng tiếng nước ngoài (Bingeroille, Porto Novo, Niamey), họ thẩm tra xem không ai có thể tố giác họ, khẳng định lại niềm tin của họ vào nền Cộng hòa, nhưng phải thú nhận là, nhất định rồi, ở đấy có một mâu thuẫn nào đó.

- Thôi được, thế khi nào mới mở Trường Cộng hòa đích thực, nghĩa là, nếu tôi hiểu thật rõ nền Cộng hòa, muốn vào học phải qua một kỳ thi loại khó và giấu tên?

- Thưa bà, sắp rồi, chắc hẳn chẳng bao lâu nữa. Ông bộ trưởng quốc vụ khanh rất tán thành chuyện đó.

    Do đó, bà nội đã trở thành một vị khách thân quen gần gũi hơn, đại loại một viên chức ngoài biên chế, một người nhà. Bà nội được mời dự các buổi tiệc rượu mừng. Và có Trời mới biết được trong những năm đó, những buổi tiệc rượu mừng có được tổ chức thường xuyên không. Để mừng anh chàng tùy viên thăng bậc (dạ thưa bà Orsenna, từ nay trở đi tôi có văn phòng có thể tiếp đón riêng mình bà). Tiệc rượu mừng Để chào nước Lào ra nhập Đế quốc. Tiệc rượu mừng Nhân việc thiết lập Guinée thuộc Pháp và Côte- d’Ivoire cũng vậy, tiệc rượu mừng. Tiệc rượu mừng đám cưới của chàng tùy viên cũ, trong suốt buổi lễ thân tình (tôi cho rằng tốt hơn hết không nên đưa nhà tôi tới dự), nhà tôi chẳng quen biết một ai, nhưng nhà tôi tha thiết nhờ tôi chuyển lời chào hỏi tới bà…), anh chàng cứ cặp kè bên bà nội Marguerite và khẩn khoản yêu cầu bà vẫn tới thăm, dù cho Trường sẽ mở, sắp mở thôi. Tiệc mừng liên tục, bốn lễ tiệc trong vòng gần một năm, để mừng sự thất bại của quốc vương độc ác ở Dahomey, để mừng sự biến hóa của văn phòng đổng lý thành Bộ thuộc địa hoàn toàn tách hẳn (bây giờ chúng ta đã đạt tới đỉnh cao trách nhiệm này, ông bộ trưởng mới đã tuyên bố, tôi hy vọng rằng các quý vị hiểu rất rõ, hội hè phải được tổ chức ít hơn. Nước Pháp và thế giới chăm chăm theo dõi hành vi của chúng ta).

    Nhưng đã trở thành quen lệ rồi, không còn cách gì ngăn được các buổi tiệc mừng. Người ta khép các cửa sổ kỹ hơn, và kéo các rèm vì bà con đồng bào đã bắt đầu lên tiếng phản đối: các nhân viên ở bộ phận thuộc địa tiệc tùng bù khú trong khi các miền bị xâm chiếm của chúng ta, Alsace và Lorraine, đang chịu đau khổ. Người ta còn gửi cả kiến nghị và mang khẩu hiệu xuống đường biểu tình. Dừng ngay cảnh hoang phí, đồng ý dành cho Alsace, không đồng ý dành cho Bắc Bộ Việt Nam. Nhưng chẳng lẽ lại không chào mừng xứng đáng lễ lên đường của phái bộ Marchand và của nền bảo hộ Madagascar?

    Khi về nhà, vẻ hoan hỉ, gò má ửng đỏ, bà nội Marguerite không chào ai cả, bà đi thẳng về phòng mình và khóa chặt cửa lại. Cả nhà nghe tiếng bà nói, hàng giờ liền trong đêm tối, báo cho chàng Gabriel Đệ Nhất của bà, ông nội chưa từng được gặp mặt của tôi, những tin tức cuối cùng ở Levallois và của Đế quốc Pháp, một ngày rất gần đây, sẽ đủ mạnh để liên minh với Mêhicô, đẩy lùi bọn Mỹ (những tên côn đồ mới phát). Nhưng chẳng mấy chốc, giọng nói đã cất cao, và cuộc trò chuyện bị hỏng to. Bà mắng chửi chàng hidalgo của mình đã sớm vội vã ra đi như vậy. Bảy ngày. Cứ như thế trong bảy ngày người ta có thể có kinh nghiệm về một người đàn bà, một cô nàng người Lyon, ngây thơ trong chuyện chăn chiếu thì có thể đấy, nhưng không ai sánh bì được trong việc bếp núc. Và để gọi chàng ta quay về, bà gào lên gọi cho chàng nghe rõ tên những món ăn nổi tiếng vùng Saône và Rhône, chép bỏ lò, gà giò Célestine, cải củ….

- Bà nội có lý dấy, - bố Louis khẽ rỉ tai bảo tôi, - bà nội con nói có lý đấy, một người đàn bà đòi được hưởng nhiều hơn bảy ngày. Đạo đức giả, có vậy ông nội mới không quyến luyến gắn bó.