Người Pháp tự do Orsenna, lúc cập bến Penzance, rất ngạc nhiên khi thấy có hai cảnh sát viên đã đợi sẵn.

-Xin mời ông theo chúng tôi!

Gabriel đứng không vững vì cảm thấy mặt đất ở nước Anh dập dềnh mạnh, nên anh đồng ý ngay.

Người ta dẫn anh lên xe hỏa, giam anh vào trong một toa tàu sặc mùi xì gà đã tắt và đưa anh đến tận Londres, ga Victoria.

- Xin mời ông theo chúng tôi, - những cảnh sát viên khác tới đề nghị.

Để có thiện chí của người Pháp tự do, anh chất thuận ngay và thế là anh đã tới trường trung học Camberwell. Khu nhà này rộng rãi và có vẻ ảm đạm, nơi được đặt tên lại là Trường Ái Quốc, chung quanh có tường cao và có rất nhiều lính canh. Cục tình báo Anh có nhiệm vụ phân biệt hạt tốt và cỏ dại. Một bên là những người Pháp tự do thực và bên kia là những gián điệp. Grabiel phải đợi ba tuần mới được hỏi đến. Sáng nào anh cũng tìm gặp viên đội. Đó là một Irland, như vậy anh ta là một người thân Pháp.

- Rất tiếc, thưa ông. Năm 1940 thì mọi việc tiến hành nhanh hơn. Nhưng từ sau chiến thắng Stalingrad của chúng ta, nhiều người đã ùa đến. Như vậy, sự lựa chọn phải kéo dài. Thưa ông, toàn Châu Âu đến Londres để nhận lấy danh hiệu tự do.

- Người ta sẽ đối xử thế nào với bọn tự do trà trộn?

- Chúng sẽ bị bắn! Lạy Chúa!

Gabriel hàng ngày đi dạo trước lùm cây, trong bóng râm. Màu xanh nhạt thuận tiện cho anh tự xét lương tâm mình: sau hết, cuộc đời của ta đã được coi là của một người Pháp tự do chưa?

Cuối cùng, anh dược dẫn vào trong một phòng học cũ. Anh ngồi xuống một bàn học sinh ở hàng đầu. Một lát sau, một người đàn ông trung niên bước vào. Ông ta cao lớn, lưng còng, tóc vàng hoặc nâu, mặc một chiếc áo giống như một cái váy: một áo dệt kim chui đầu, thủng ở khuỷu tay và dài đến tận đầu gối.

Tôi là George Cornwell, - miệng nói, tay ông kéo một chiếc ghế đến trước mặt Gabriel, rồi ông ta bắt đầu:

- Tên ông là Oresnna Gabriel?

-Vâng.

- Sinh ở Levallois –Perret?

- Vâng.

- Ông hãy kể tên hai hiệu bán nước hoa ở Levallois.

- Oriza, Cosmedor, hiệu bán xi đánh bóng Marcerou, hiệu bán nến Holstein…

- Ông chỉ được trả lời những câu hỏi của tôi thôi.

Georges Cornwell không nhìn Gabriel. Ông ta nhìn chằm chằm một điểm nào đó ở cuối lớp học, có lẽ là bức tường bẩn thỉu trên có treo những bức chân dung một vài anh hùng của nước Anh, của Shakespeare, Lord Byron và một phu nhân ăn mặc theo kiểu cổ, có lẽ là Elizabeth I.

Thỉnh thoảng ông ta lại đứng lên xem một vài quyển sách đặt ở trên bàn phía sau ông ta: biên niên, Bottin, bản đồ, catalo các loại, tất cả các cạm bẫy gián điệp.

- Năm 1893, Hội Trotting – Club đã tổ chức cuộc đua gì?

- Buffalo Bill đọ sức với Meyer.

- Xưởng tàu biển tên gọi là gì?

- Cave.

Gabriel bỗng có một phản xạ ngu xuẩn (một kỷ niệm thời thơ ấu bỗng biến thành hành động), Gabriel muốn thử xem lọ mực đặt trong một lỗ hổng trên bàn, trước mặt anh, có đầy mực không. Lọ mực đầy. Do đó, anh phải vặn vẹo người để chùi ngón tay đầy mực tím vào một chỗ kín đáo của chiếc quần (ở sau đầu gối).

- Có gì không ổn đấy? - Vị quan tòa liền hỏi.

- Tất cả đều hoàn hảo, tất cả, - Gabriel đáp.

Cuộc thẩm vấn đầu tiên kết thúc khi trời bắt đầu tối. Người trung niên tỏ vẻ hài lòng: có một điều mà tôi có thể tin chắc, đó là anh sinh ra ở Levallios. Tôi có thể bám chắc vào điểm mấu chốt này.

Nhưng chính Gabriel là người vui sướng hơn. Anh tự bảo: đúng rồi, đúng rồi, cuộc đời tôi bắt đầu ở Levallois. Điều đó chứng tỏ là tôi đang tồn tại. Cách đây ít lâu, điều này đã không phải là chắc chắn. Cứ sau ít phút anh lại nhìn đồng hồ. Nhưng một đống giờ phút chồng chất lên nhau cũng không làm thành một cuộc đời…

Những con người cùng phòng ái ngại cho anh:

- Cornwell, hắn là một thằng tồi tệ, hắn không thả anh ra đâu. – Cornwell, hắn không phải là quân nhân, hắn vừa được tuyển cho thời chiến, hắn thuộc bọn người tàn bạo nhất. Chúng muốn tỏ ra là có trình độ, anh hiểu không? -  Cornwell ư? Hãy gượm nào. Tôi cho hắn là một người trùng tu các tranh cổ. Không, hắn là thanh tra phòng thuế. Tóm lại, hắn là một tay tinh vi. Anh hãy cố kiên nhẫn. Hắn sẽ không tha thứ cho anh chút nào đâu. Tôi mong rằng lương tâm anh sẽ được thanh thản. – Có tuổi như anh thì phải cẩn thận đấy. Khi hắn thẩm vấn anh lần nữa thì có lẽ anh đã chết rồi cũng nên. – Anh biết có bao nhiêu lính, trong một đội đi hành quyết không? – Không. – Mười hai, có hiểu tại sao không? - Không. – Vì mỗi tên gián điệp ít nhất cũng có mười hai đời sống, phải có mỗi viên đạn cho một đời. – Ha! Ha! Ha!

Thái độ không có chút thiện cảm của những người cùng bị giam ở Trường Ái Quốc. Những người anh hùng thực thì giậm chân sốt ruột. Những anh hùng trà trộn thì run sợ. Hầu hết bọn họ đều bắt đầu thấy tiếc là đã chọn nước Anh.

Nhưng Gabreil thì mặc cho những kẻ nhạo báng cứ việc nhạo báng. Càng ngày anh càng khen thầm những câu hỏi dò của tay Cornwell tóc vàng hay tóc nâu.

- Ông bầu nổi tiếng Knight, có một phụ nữ nào không? Cố nhiên, bà Elisabeth. – Xin ông hãy nghe đây. Tôi không nói một người vợ mà là một người phụ nữ. – Không, à, có lẽ có, bây giờ tôi nhớ ra rồi., ở rạp Washington và Albany, có một phụ nữ da nâu đỏ ngồi ở bàn bên cạnh, cô ấy luôn hỏi chúng tôi muối và đường. – Đúng đấy, tôi đã lo cho anh! Đó chính là người tình của ông ta, anh có thấy không? Cô ấy bao giờ cũng theo sát ông ta, nhưng không lộ mặt ra. Cô ấy đã cho xuất bản hồi ký ở Nhà xuất bản Scribner, ngay trước chiến tranh, A Discrete Love. Anh nên đọc quyển đó. Dẫu sao, quyển đó gần gũi với đời sống của anh hơn tôi. Bây giờ anh hãy cho tôi biết khi anh đến Portsmouth lần đầu, mặt biển cao hay thấp.

Trong khi Gabriel suy nghĩ, Cornwell giở lại quyển lịch thủy triều và thở dài vì bị đắm trong biết bao con số. Tôi không biết nữa. – Ông Orsenna, ông làm tôi phải lo ngại đấy! – Hãy gượm đã, à phải rồi, mặt biển rất thấp, phải đúng thế, thấp đến nỗi chiếc cầu đổ bộ trên tàu đã chổng lên trời như một cái thang, tôi đã nhìn thấy ở phía trên tôi đôi tất trắng của Clara và có những đám mây đã bay qua, tôi chưa từng thấy như thế bao giờ… - Xin ông hãy bỏ qua những cảm tưởng khiêu dâm. Cục tình báo muốn biết những sự việc. Ngày 18 tháng Chạp năm 1990. Mực nước thấp nhất là vào lúc mười bảy giờ. Thủy triều mức 114. Khi vào cửa biển Solent, nghiêng ngả dữ dội, có đúng là ngày hôm đó, thời tiết xấu không?

Khi đã qua một tuổi nào đấy, thì đời sống đầy lỗ hổng, giống những chiếc áo thun cũ. Cornwell đã buộc tôi phải tự vá lại, cám ơn.

Chúng tôi ngừng lại để uống trà. Một người lính trẻ mang trà đến, anh ta lại có cái cằm rất đặc biệt, cái cằm sần sùi trứng cá, lại có lưa thưa vài lông màu hung, cứng như kim, có lẽ đó là những chiếc râu cằm đã bị những mụn trứng cá xóa tàn phá.

Trên khay, giữa chén trà và bình đường, có gài một mảnh giấy gấp đôi.

- Thư của ông, thưa ông, - tên lính mặt trứng cá cất giọng lên và rập gót giày.

Cornwell đọc và mỉm cười.

- Đại tá lại hỏi tôi một lần nữa xem khi nào thì tôi sẽ thẩm tra anh xong, ông ấy sốt ruột, có lẽ tôi là người phân loại chậm chạp nhất Trường Ái Quốc. Anh bạn Orsenna, anh thật đáng thương vì đã rơi vào tay tôi.

Chỉ những lúc ấy, và chỉ những lúc ấy thôi, anh ta mới nhìn tôi. Anh ta đã mỏi mệt! Rõ ràng là đã kiệt sức, tất cả những cuộc đời đang phải kiểm tra này làm anh ta chóng mặt. Anh ta thở dài hai lần và lấy ra ở dưới áo thun một chai rượu whisky nhỏ.

- Tôi mời ông uống được chứ? Cái này sẽ tốt cho ông. Nước trà không phải là thứ đồ uống làm người ta thích nói chuyện.

Và hắn đã tâm sự với tôi:

- “Này anh Cornwell, vì anh là nhà xuất bản, anh phải thành thạo về lịch sử, về những cuộc phiêu lưu, về tâm lý, về mọi nghi lễ…” Cục tình báo đã nói với tôi như vậy năm 40. Anh thấy đấy, Orsenna, những tình cờ của cuộc sống!

Cornwell G. đã đến với Nhà xuất bản nhờ các bảng tra cứu. Nhà in Đại học Cambridge tìm một người để soạn phần phụ lục cho chọn bộ Dickens hai mốt tập. Người ta tìm mãi mà không được ai. Công việc khá đơn giản: lập danh sách tất cả các nhân vật của nhà văn theo thứ tự a, b, c cùng với ngày sinh và ngày mất và với nhửng nét đặc trưng trong cuộc đời tưởng tượng của họ. Tối đa là mười dòng, một Who’s who in Dickens’ Land. Những trang đầu tiên thật thảm hại, nhiều thiếu sót, đầy những lỗi chính tả, nhầm lẫn về tuổi, sai lầm về địa lý, đánh giá sai “những nét đặc trưng”… Phải nói rằng, một công việc lớn lao đã thất bại.

Khi đó xuất hiện một Cornwell G. chẳng ai biết từ đâu đến và đến bằng cách nào.

“Tôi có thể làm bản tra cứu cho các ông”, ông ta nói với cô điện thoại viên, làm cô ta bàng hoàng. Chưa đủ thời gian để gọi Ban giám đốc (tầng thứ bốn) thì viên ngọc trai hiếm hoi đó đã biến mất.

Ba tháng sau, từ Bưu điện gửi đến một bọc lớn những tờ phiếu, toàn bộ hồ sơ về Dickens.

Sau đó, kế hoạch trên đã bị bỏ đi, nhưng anh thanh niên Cornwell G. trước đó là giám thị và phụ giáo tiếng Pháp ở trường Harrow đã được nhận ngay vào làm trợ lý cho Nhà xuất bản, rồi trở thành cố vấn văn học, phụ trách những tiểu thuyết lớn. Đôi với anh thì không có những tiểu thuyết lớn. Đối với anh thì không có những tiểu thuyết nhỏ. Ít nhất, cuốn sách trong tay anh phải nặng gần một kilogram thì anh mới bắt đầu thấy hứng thú. Ngược lại, các bạn đồng nghiệp trong Nhà xuất bản của anh, khi trông thấy một tác phẩm lớn, là nghĩ ngay đến cái cặp của họ (phải mang tất cả trọng lượng này về nhà đây) và họ tiến hành công việc bằng phương pháp thăm dò: mười trang ở đầu, mười trang ở giữa và mười trang ở cuối, họ thường phê “tán hão”.

Cornwell G. thì chỉ bằng lòng từ ba trăm ngàn từ trở lên. Tất cả các nhà xuất bản tranh giành anh ta. Anh thử nghĩ xem, một người tự nguyện duyệt những truyện dài bất tận luôn luôn sẵn sàng đọc lại, và nêu bật được những đoạn không khớp giữa các trang 3 và 842,…

Gabriel biết những chuyện đó muộn hơn vào năm 1953 trong một cuộc hội thảo ngu ngốc của Francfort mà anh đi dự với Clara. Cô ấy muốn chụp ảnh những văn sĩ Đức (có phải vì sự hổ thẹn vì sự thiêu xác xuất hiện trên mặt họ?). Vấn đề là tương lai của cuốn sách Lên diễn đàn, một nhà xã hội học đã đưa ra định luật: đổi mới = nhanh chóng = sách loại nhỏ = chia nhau dễ dàng khi ly hôn (càng ngày càng xảy ra nhiều hơn, theo thống kê)…

- Như vậy là ông đã quen biết Cornwell ư? – Một người to béo – ông Rowohlt – hỏi tôi, ông ta là nhà xuất bản của các nhà xuất bản ở bên kia song Rhin … (Tôi không nhớ rõ là vì sao cái tên Greorge Cornwell lại được đưa vào cuộc tranh luận. Tôi cho là trong bữa tiệc rượu tạm biệt nhau, mọi người đều vui vẻ, vì đã kết thúc được với những xã hội học, văn học xã hội, và họ lại được quay về với những quyển sách…) A phải, Cornwell rất hay, một cá tính rất hay, (Rowohlt hỏi, lẫn tiếng Pháp với tiếng Anh). Sau năm 1945, ông ta đã sáng lập ra một tôn giáo mới, ông có biết không? Phải, một tôn giáo của sự ham mê những cuốn sách lớn, những không gian lớn, những đám đông… Những tín đồ của ông ta viết thư cho nhau, gửi cho nhau những công trình nghiên cứu những điều chỉ dẫn, những cây phả hệ. Trước hết là trong nước Anh, rồi lan rộng ra từ đầu này sang đầu kia của hành tinh. Họ báo cho nhau biết những nhà viết tiểu thuyết Trung Quốc vô danh nhưng rất phong phú, đã đẻ ra hàng nghìn nhân vật điển hình. Bây giờ vẫn còn những người như thế. Đối với họ, thế giới là một cuốn tiểu thuyết lớn và con người ta là, chỉ là những nhà văn quá lười nhác nên không thể viết toàn bộ được … (thỉnh thoảng, Rowolt lại giơ chiếc cốc rỗng ra. Ông chủ khách sạn, không nói không rằng, vừa tiếp rượu cho Rowolt vừa nhăn mặt) … Đến cuối đời, Cornwell có một ước mơ: kết hợp tiểu thuyết với hiến pháp. Anh ta cho rằng, nền dân chủ xuất phát từ tiểu thuyết, từ lịch sử, từ sự đa dạng của các cuộc đời, từ sự cần thiết cho những người người rất khác nhau sống chung với nhau. Đó không phải là một ý kiến ngu ngốc đâu, ông nghĩ sao? Tại sao không có tiểu thuyết với khẩu hiệu quốc gia: tất cả cho một (một cuốn tiểu thuyết). Hay là: Tự do, Bình đẳng, Bác ái, Tiểu thuyết … Nếu chỉ có tiểu thuyết chứ không có tiểu luận, thì sẽ không có nạn độc tài. Chế độ độc tài dựa trên những tư tưởng cứng rắn khi có nhiều nhân vật xuất hiện, người ta không thể xây dựng những gì là chắc chắn cả. Những tiểu luận chỉ được chấp nhận ở những xã hội già cỗi, đa nghi, được bảo vệ (nhưng sao có thể chắc chắn được?) khỏi sự cố chấp nguy hại. Ông có thấy vậy không?

Tất cả mọi người đều đã ra về từ lâu, chỉ còn lại hai chúng tôi, Rowohlt và Gabriel cộng với Clara, cô ấy đang ngủ trên chiếc ghế dài nhỏ màu da cam ở Francfort, màu da cam được ưa chuộng để trang trí cho các buồng tiếp tân ở khách sạn thêm phần vui tươi.

- Nói cho cùng, ông ta đã đưa ra một đề nghị rất lành mạnh cho thời hậu chiến. Ông ta yêu cầu các tác giả phải ra sức cố gắng. Theo ông ta, các nhà văn phải thay thế tất cả những người chết trong chiến tranh bằng những nhân vật trong tiểu thuyết. Một thứ babyboom văn học. Vậy là ông đã biết ông ta? Và ông ta đã thẩm vấn ông? Như thế nghĩa là ông không phải cô đơn trong cuộc sống. Ông ta không bao giờ chịu mất thì giờ với những người sống cô đơn.

Một ngày đẹp trời, một ngày rất u buồn, cuộc thẩm tra đã kết thúc.

- Ông đã biết đã ở đâu chưa? – Cornwell hỏi. – Theo tôi thì chưa phải không? Người anh hùng không bao giờ bận tâm đến chỗ ở cả.

Người anh hùng Gabriel lắp bắp đáp là chưa, anh cũng như những người anh hùng khác, bạn đồng nghiệp của anh …

- Tốt, tôi khuyên ông nên đến ở trọ trong một gia đình, có lẽ hơi xa trung tâm, phố Baker. Chủ ngôi nhà là một phụ nữ Ba Lan. Ở đó đảm bảo với ông là có rượu và yên tĩnh. Ông là hạng người tri thức cần được yên tĩnh để chiến thắng. Tôi nói có đúng không? Dây là địa chỉ: số 3 đường Adamson. Người phụ nữ Ba Lan tên là Hanna Lifshutz. Còn tên khu đó là: Swiss Cottage. Cả một chương trình đấy! Thôi, đến người tiếp theo.

- Tôi xin hỏi một điều, có được không? – Gabriel nói.

- Bây giờ là chiến tranh, chúng ta sống theo khẩu phần, ông chỉ được hỏi một câu thôi.

- Ở Londres có trường đua xe mùa đông hay không?

- Không chắc đã có. Gượm đã. Phải, không có đâu, ngay cả ở Crystal Palace. Chúc ông may mắn, ông Orsenna.