Giở mãi giở hoài những tạp chí của Janeiro để trên chiếc bàn thấp, lầm rầm học những động từ không theo quy tắc của tiếng Bồ Đào Nha hoặc bắt đầu tìm hiểu qua các cuốn anbum đỏ lớn khoa sâu bọ có cánh ở nhiệt đới, nhưng vẫn không hết ngày. Ngày giữa hai câu chuyện thực chứng cứ dài lê thê. Các đồng hồ đều đình trệ. Tuy đã làm quen với những cảnh tượng buồn chán, các nhà ngoại giao đều thót tim khi thấy Gabriel. Họ mời anh vào văn phòng họ, định giải khuây cho anh với những tin tức ở bên ấy, mời anh uống cà phê của São Paulo và kể anh nghe những giai thoại: “Tin tôi, anh Gabriel, khi tôi đang chức tại Copenhague, có Trời mới biết được giết thời gian tại Đan Mạch khó chừng nào, tôi bắt tay vào công việc trạm trổ ngà voi, kín đáo, ngay tại phòng làm việc của tôi, trạm trổ những chiếc răng nhỏ của kỳ lân biển, chính nhờ vậy mà tôi đã phát hiện ra một quy luật bí mật, tôi tiết lộ anh nghe, anh Gabriel, trông anh thật thiểu não, quy luật đó là như sau: càng lao vào làm những công việc tẩn mẩn, thời gian ngoại cảnh càng trôi đi nhanh hơn…thời gian càng lắng dịu…”

Nhưng nỗi đau trầm trọng thêm và sứ quán run sợ mất thày dạy của mình, một ông thày thật thú vị và rất biết cách đưa đẩy làm tiêu hóa được những điều hóc búa của triết học lý thuyết. Và không có nhà thực chứng thì học sao nổi thuyết thực chứng? Và không có thuyết thực chứng thì tiến thân thế nào được trong đất nước Brésil hiện đại, cộng hòa và thực chứng? Ông đại biện triệu tập những người cộng tác chính của ông lại:

- Phải trao việc cho anh chàng người Pháp trẻ tuổi này, nếu không anh ta sẽ bỏ chúng ta.

Tham tán thứ nhất thở dài:

- Thưa ngài, ngài biết rõ điều đó có nghĩa là thế nào.

Tất cả các nhà ngoại giao đều phát biểu. Họ biết rõ, ở sứ quán, công việc rất hiếm hoi, một người rời bỏ sẽ làm tăng tỷ suất buồn chán chung lên nhiều nấc. Sau khi thảo luận kỹ, phải giải quyết bằng cách hy sinh.

Rạng sáng hôm sau, tùy viên làm theo hợp đồng Xaviet Guimaraes tới tìm Gabriel. Ánh mắt ông ta sẩm tối, như vậy là anh đã chiếm mất nghề của tôi à? Gabriel ra sức phản đối, anh chẳng muốn tin ông ta. Đối với anh, giặt quần áo là thiên hướng của các thiên hướng, một thứ tôn giáo không tôn giáo…Anh chỉ thoát ra khỏi sự hờn dỗi một khi ra tới cảng.

- Đây là kho cảng Sainte- Catherine…

Đấy là vòm cầu, là mục quảng cáo hàng, là cả hành tinh, sự miệt mài buôn bán, sự trao đổi cuồng nhiệt những ba lô đổi lấy các rương, những thùng ton nô đổi lấy bao bì, một mẩu của Ceylan đổi lấy một khúc của Trimidad, đồ thủy tinh của Murano, những nanh voi màu vàng khè, tựa hồ như voi cũng hút thuốc lá, những tù nhân Boer có lính vây quanh, những người bảo hiểm Lloyds, người đo thời gian ở Greenwich với thời gian thực sự trên tay, một đoàn tuần tra của Đội quân cứu tế… Để ra bến tàu, người ta phải va chạm tứ phía, bị một đoàn xe chờ chè xô đẩy, bị chết bẹp vì một chuyến bốc đinh hương, bị ám mùi rượu, mùi cà phê, mùi quế, mù cây y lăng, mùi hắc của rấm, mùi cá trích…

Ông tùy viên bơi rất khá giữa biển này, sải tay và những cú đấm liên tục xen kẽ nhau, ông luôn mồm gọi lối này, ông Orsenna, đi lối này. Đột nhiên con tàu xuất hiện, sừng sững và trắng toát, kiêu kỳ giữa các cành nhánh, buồm thu cuộn dưới lớp cánh chim mòng và thế là cầu tàu nhộn nhịp hẳn lên: bắt đầu dỡ hàng.

Lại phải tranh giành để giằng giật những sọt bằng liễu gió, một ông giám đốc sở thú khẳng định rằng đấy là những sọt nhốt khỉ từ Malaysia gửi tới, một ông lái buôn ở phố Fleet thề có Jupiter chứng giám rằng đấy là các đồ bạc của Bôlivia, suýt nữa xảy ra ẩu đả. Cảnh sát vội chạy lại, người ta mở các sọt ra, các ông thấy đấy, ông tham tán làm theo hợp đồng nói, chỉ có quần áo bẩn từ Mỹ gửi sang. Nếu vậy lũ khỉ của tôi đâu rồi? Ông giám đốc sở thú gào lên. Một nhân viên hải quan tiến lại gần: quần áo của ông, chúng không lây lan bệnh tật đấy chứ? Chúng tôi xuất trình giấy chứng nhận. Sau đó còn phải đợi thêm hai tiếng đồng hồ nữa mới thấy các xe chuyển hàng rẽ đám đông kéo tới. Ngày đã rạng, trời lúc xanh lúc đen, các đám mây từ phía Tây kéo tới và lại vội vã trôi giạt đi.

Ngồi vắt vẻo trên đống thừng, cuốn sổ mở rộng trên đùi, tay trái cầm lọ mực, tay phải nâng bút ngòi sắt, ông tham tán làm theo hợp đồng bắt đầu ghi chép. Năm mươi tám kiện bằng liễu giỏ nâu được xếp lên từng kiện một: gia đình São João Branco ở Belem, rồi, gia đình Medeiro de Vã d’ Obidos, rồi, gia đình Fiato Passos ở Santarem, rồi, gia đình Nelson, Constancio Alves, João Goanha ở Manaus, rồi, rồi… đây là xã hội tốt nhất ở Amazone, ông tham tán làm theo hợp đồng vừa nhắc lại vừa kiểm tiếp, giới quý tộc cao su, ông ta hớn hở vẻ tự hào: nếu tôi có thể khuyên ông, ông Orsenna, phải rất cẩn thận trọng trong công việc kiểm kê, chỉ cần một kiện bị thất lạc là ông đại biện sẽ nhảy dựng lên. Thế này sẽ làm ngày chóng tàn hơn, do bắt buộc phải làm tốt công việc, do tinh thần trách nhiệm. Gia đình Moreira ở Porto Velho, rồi, Nam tước Canudos ở Litivia, này, một vị độc thân, rồi, đây là kiện cuối cùng, ông có chắc không, nếu vậy ông ký vào đây. Và đoàn xe nhích dần nhích dần từng tí một. Ba chiếc xe bò rít cọt kẹt và lắc lư rời khỏi bến kho Saint-Catherine. Một người Xích lực lưỡng đen như mực do bên cảnh sát Bồ Đào Nha cử tới đã chịu trách nhiệm mở đường, dẹp, dẹp, nhường lối cho hàng chở từ Brésil.

- Ta đi đâu?- Gabriel hỏi, giọng rất thiết thực.

- Tới Cornuaille. Chỗ ấy nước trong nhất.

- Có nhiều gia đình đưa quần áo sang Anh giặt không?

- Gia đình giàu sang, ông Orsenna, gia đình tinh hoa của Brésil. Ông thấy đấy, gia đình tinh hoa của chúng tôi rất thích sạch sẽ. Nếu ông được thấy sông Amazone, ông sẽ rõ. Đấy không phải là một dòng sông, đấy là đất pha loãng trôi giạt. Ông, ông Orsenna, liệu ông có thích giặt quần áo của ông trong đất không?

Tất nhiên là Gabriel trả lời không rồi, anh chẳng thích thú gì.

Anh chậm rãi diễu qua, một xứ sở của các khu vườn xanh tốt và các ngôi nhà trắng với cửa chớp đen. Chiều tối buông phủ rất nhanh như ở Brésil, ông tùy viên nhận xét. Đây là câu đầu tiên ông mở miệng thốt ra từ khi rời London, đoàn xe dừng lại trước một quán ăn. Năm mươi tám kiện cùng tất cả các chỗ nhơ bẩn của chúng được đưa vào nhà kho để tránh mưa.

Trước khi ngủ, Gabriel tự hỏi hồi lâu rằng không biết hoạt động giặt giũ có phải là một cách tốt để chuẩn bị cho những mối tình trắc trở không đây. Làm cách nào để tập dạn dày? Anh mơ ước các chị thợ giặt tóc hung đỏ có đôi mu bàn tay ráp cứng, còn lòng bàn tay dịu dàng, những cô nàng mũm mĩm sắc sảo, nói năng hoạt bát, ve vuốt thẳng thừng, anh mơ ước những nốt ruồi, những chiếc corsê rực rỡ, những chiếc tạp dề dễ cởi nút buộc, những khối tròn tròn để cắn, chỗ trũng để lấp đầy. Và sự chính xác cuối cùng, trong giấc mơ đó nồng một mùi nước hoa bất lịch sự nhất ở Anh, sự tươi mát tỏa lan mùi xà phòng Marseille.

Hôm sau, các kiện được đếm lại, bốc lên xe và đoàn xe lại lên đường. Trời nhạt dần và lũ ngựa cứ cúi gằm đầu như đang tìm kiếm những đồng tiền vàng rơi trên đường. Mấy bác xà ích dựng cao cổ áo và kéo sụp mũ cát két xuống, nên từ phía trước xe tưởng họ như những khối đen tròn tròn có cắm roi. Mưa rào liên tiếp đổ xuống, lúc bình thường, ý Gabriel muốn nói là giọt mưa rơi thẳng đứng, lúc rơi xuyên ngang. Thường thì mưa đổ từ trên xuống dưới, như Newton đã mô tả rất chính xác, nhưng đột nhiên, do bị một luồng gió thổi, nước lạnh buốt tạt thẳng vào mặt, thốc qua hàng cúc, qua bao lần lớp len, ngấm và da thịt do đó, nước nhỏ giọt hoặc sau lưng, suốt dọc xương sống xuống tận mông đít, hoặc phía trước, qua ngực và rốn xuống tận một giới vật đã bắt đầu hơi vênh vác, phải thú nhận điều đó. Một khi cái cảnh nhúng nước này được thực hiện, mưa rào tạnh. Mưa nhường chỗ cho gió, gió to trong cơn bão. Vài phút nổi gió, quần áo, ngay cho dù sũng nước đến đâu, cũng đều mất hết mọi dấu vết ẩm ướt. Ánh mặt trời lọt qua một lát, chắc đem lại nét chấm phá cuối cùng cho cảnh II, cảnh sấy khô. Nhưng một đợt mây mới nhanh chóng kéo tới nghiến ngấu nuốt tươi nó. Trận mưa rào tiếp theo lại đổ xuống. Những giọt mưa đầu tiên quất xuống cỏ trên bãi bên cạnh.

Sau hàng giờ và hàng giờ sống trong thủy chế đó, Gabriel buộc lòng phải công nhận rằng tinh hoa Brésil đã có lý: ở Mỹ - Latinh chắc có những nhà máy giặt có thể chấp nhận được nhưng việc giặt giũ được liệt vào thiên tài ngay tại Cornouaille, nó được ghi trong khí hậu của Cornouaille…

Vào quãng giữa buổi chiều, Gabriel không còn chịu được cơn lạnh và đói. Anh hết sức luyến tiếc Levallois đến nỗi gần nơi trái tim anh tỏa chút hơi ấm tựa hồ như nó đặt cạnh một bếp lò được duy trì bằng từng thanh từng thanh củi, từng nỗi luyến tiếc.

Đột nhiên, đang giữa trận mưa rào bất ngờ đặc biệt dữ dội, ông tùy viên choàng thoát khỏi chứng lặng thinh và hét to vào tai Gabriel: kia rồi. Gabriel hé một xăngtimét chiếc mũ chùm của áo măng tô lên. Họ đã tới đỉnh một ngọn đồi trông ra biển. Quanh họ, những chấm trắng phơi trên các dây trải dài hàng hecta.

- Ông thấy đấy, - ông tùy viên nói, giọng hăng hẳn lên, - chỉ có việc treo quần áo, còn Đại Tây Dương giặt giũ.

Dưới chân đồi, những thuyền đánh tôm trú trong một cảng nhỏ xíu có con đê bằng đá xám che chắn. Khói tỏa từ một ngôi nhà duy nhất nhưng liền bị tan dưới làn nước mưa; những chấm nhỏ di động đi lại trên bãi biển hoặc đậu trên các xuồng lật úp; những con chim mòng.

Cứng đơ người như hóa đá. Chân tay anh không chịu đáp lại ý anh. Một bác xà ích đã phải bứt anh ra khỏi ghế xe và gần như phải bế anh đến bên đống lửa than bùn. Mãi tới khi các ngón tay anh cảm nhận thấy miệng chiếc tách và làn hơi quen thuộc của vị chè bốc lên mũi, anh mới giụi mắt và đảo nhìn quanh.

Một nỗi thất vọng khủng khiếp. Và nhà thực chứng nhạy bén với những nỗi thất vọng, có lẽ hơn những người khác.

Những chị thợ giặt không có vú (hoặc có thể vú bị giấu kín dưới lớp áo đồng phục xanh nước biển), không có mái tóc hung (hoặc có thể tóc bị nhốt trong những chiếc khăn chít hồ bột), không có nụ cười (hoặc có thể rất ích kỷ, chúng đảo lộn quay vào phía trong), không có ngay cả những bàn tay (nằm khuất sau đôi găng)… Người ta bảo đây hẳn là một tốp y tá, một đội cô giữ trẻ, chứ không phải là những bà đứng tuổi. Họ không để lãng phí thời gian. Những thứ đựng trong năm mươi tám kiện liền được đổ ra trên các bàn rộng lát gạch vuông và được bắt đầu xếp loại.

Bên phải là những thứ bị ố dịch nước, xờm, mất hụt. Ở giữa – máu. Bên trái – các sản phẩm tự nhiên, xoài dập, bã ép maracuja, các vết ca cao. Ông tùy viên làm theo hợp đồng kiểm tra xem tên các gia đình có được viết nắn nót, bằng mực tàu, trên mỗi chiếc áo quần tại một chỗ kín đáo không, chỗ sâu trong phần lật ngược, mặt trái cổ tay. Các bà thợ giặt Thiên chúa giáo làm dấu thánh, tôi xin kính chào Marie, Confiteor, trước một số rác rưởi của vùng Amazone. Nhưng các bà người Anh này giám sát, phân loại, có sức tưởng tượng của một người thợ giặt. Không một tiếng cười, không một lời bình phẩm… Thế mà chẳng thiếu gì dịp: không biết nhà Goanha đã làm những gì mà áo ngủ giây bẩn thế này? Và mấy mụ vợ Riobaldo? Đời thuở nhà ai người văn minh lại làm ố bẩn chiếc corxê đến mức này? Và những vết ố mồ hôi, loang tròn quanh vùng nách, chỉ tại do khí hậu, cái thứ khí hậu khủng khiếp ở xích đạo hay do tại những hơi nóng ấm lòng hơn và tỏa dồn dập? Còn máu, máu đâu ra lắm thế, giây ra áo sơ mi, ra quần, lúc chỉ là những chấm hồng hồng như từ một vết cắn rỉ thấm, lúc là những vết hồng điều, loang rộng phải bằng miệng bát tô? Chẳng rõ ở Brésil xảy ra chuyện gì vậy?

Thấy mình bị xô kéo vào hậu trường cuộc sống thô lỗ như vậy, hai má Gabriel đỏ bừng. Anh tuyệt vọng tìm kiếm giữa đám thợ giặt này một kẻ tiếp tay. Một ánh mắt long lanh thả mồi bỏ bả, một sự ưu tư mơ mộng ban đầu được thể hiện qua cặp mông. Nhưng chẳng có gì. Mấy nàng thợ giặt vẫn thản nhiên lựa chọn đống quần áo bẩn.

Ông tùy viên xuất hiện trên ngưỡng cửa.

Vừa thấy Gabriel, ông chạy lại phía anh.

- Nhanh lên, nhanh lên, ông Orsenna, bà giám đốc muốn gặp ông.

Gabriel đi theo ông ta.

Ngày nay người ta chẳng còn nhớ tới nước Anh, một nước Anh đã thống trị thế giới. Người ta đã để mất khái niệm về các đế quốc. Gabriel muốn quất bóng bật ngược trở lại để giúp bạn quay ngược thời gian, tìm về cái bối cảnh đó. Một anh thợ đóng giày quèn ở St-James, một người làm mứt vớ vẩn ở Picadilly đều cảm thấy mình là trợ lý của hoàng đế. Các nhà buôn Anh cứ ngỡ rằng mình là những động lực của vũ trụ. Sáng ra, khi ngủ dậy, họ bận rộn một cách giả tạo trước nhiệm vụ trong ngày: làm quay trái đất. Phải nói rằng mặt trời không lặn trên các quầy hàng của họ. Do đó, họ tự cảm thấy mình thuộc giòng giống riêng của vũ trụ. Do đó họ đâm kiêu căng.

Gabriel yêu cầu bạn loại khỏi trí nhớ bạn các vị chủ quán thường ngày, các tay Biroteau quèn, lũ gián chợ đen của bạn. Bạn nên tưởng tượng đến một nữ hoàng, một Élisabeth Đệ Nhất, một Catherine Vĩ Đại, tóc trắng như tuyết vấn quanh trên trán, mặt dài, gò má cao và có ánh mắt của xơ bề trên trong tu viện thì hơn.

- Như vậy anh là người Pháp, - bà ta nói. – Tôi đoán được ra ngay. Người Pháp bẩn thậm tệ.

Sau đó bà ta quay sang phía ông tùy viên: tôi chẳng bao giờ rõ tại sao cả. Nước Pháp cũng có mưa như ở ta, và lại cả sông ngòi nữa.

Gabriel cứ muốn chui xuống đất. Anh đã phải nán lại suốt phần còn lại trong ngày tại đấy trước khi quay về London trên chiếc xe của nhà ngoại giao Tây Ban Nha (có một số người giàu ở Madrillènes cũng đưa áo sơ mi của mình tới Cornouaille để giặt).

Orsenna Gabriel, nhà kinh doanh, gần như có thể coi là chỗ bằng hữu của phong trào Giải Phóng, và suốt đời say mê chỉ hai người phụ nữ, lẽ ra phải trau chuốt cách ăn mặc của mình hơn nữa. Ý kiến của những người gần gũi anh quy tụ vào điểm sau đây: Gabriel thường hơi chểnh mảng một chút. Gabriel thú nhận điều đó. Cuộc hành trình này đến Cornouaille không phải là lý do cáo lỗi. Anh chỉ góp phần bày tỏ một sự mến mộ nào đó đối với tính ở bẩn, thật ra không thể dung thứ được.