Ôi, một năm bất tiện, một năm khó chịu. Ồ! Biết nói sao đây về năm 39: một năm đẹp nhất đời tôi khi là một phụ nữ Ba Lan? Nhưng than ôi, sao lại không dám nói nếu đó là sự thật và nếu người ta là một bà Wladislawa thực sự yêu ông Louis, một người thật ngông cuồng mà cũng lại là sự thật? Ôi, năm 39 bánh ga tô minfơi, bánh kem lòng trắng trứng, một lớp vui sướng: sự thành công nghề nghiệp không gì so sánh được, một lớp tức tối: những cú nhảy của cá chép, những cú nhảy của ông Louis khi ông nghe tiếng sỏi lạo sạo ở lối đi, chính là Gabriel (như thể con trai là tất cả trong đời không bằng); một lớp vui sướng: một thắng lợi quốc tế mà không gì so sánh được của lễ tưởng niệm, một lớp lo âu: nước Ba Lan sẽ ra sao? Một lớp vui sướng: bức điện tín của Léon Blum: cảm ơn bà đã hiểu rất rõ Cách mạng 1789; một lớp sợ hãi: hiệp ước gọng kìm, nước Đức một bên và Liên Xô một bên, tất cả để đè bẹp đất nước tôi, giày xéo tuổi thơ tôi, giày xéo gia đình tôi, một lớp ngon tuyệt, tuyệt trần nhất, sự lén lút của những người theo Aragon? Cuối cùng, cuối cùng, theo ông Louis, chỗ đứng đã được tự do, chúng ta sẽ tỏ ra cho mọi người biết là tình yêu gương mẫu của chúng ta vô cùng có giá trị, cũng bằng tình yêu của những người theo Aragon, này ông Louis, ông hãy nhận lời mỉm cười với các nhà báo đi.
Vào thời kỳ ấy, ông Louis đã vắng mặt vì Triển lãm quốc tế 1937 đã qua rồi.
Wladislawa dụ ông.
- Ông không thấy đó thôi, bởi vậy ông là người Pháp, ông Louis, nhưng cái vĩ đại thật sự của nước Pháp là cuộc Cách mạng, là tự do, bình đẳng và bác ái đối với toàn thế giới, Cách mạng 1789 thật rạng rỡ. Chúng ta sắp kỷ niệm một trăm năm mươi năm. Ông hãy nhìn đi, nhìn đi.
Bà Wladislawa liên lạc với tất cả hành tinh ngay cả với Chi Lê và Trung Quốc.
Bà nhận được nhiều thư đến nỗi những người sưu tầm tem đánh nhau để dành ân huệ của bà. Trước hết là người đưa thư. Người ta thấy ông ta đi qua cầu, còng lưng dưới sức nặng của thư tín. Thưa bà, bà cho phép tôi nhé? Miệng hỏi vậy, nhưng tay ông ta đã lăm lăm cầm kéo rồi. Bà rất vất vả để ngăn không cho ông được cắt góc ở bên phải. Nhưng những người hàng xóm cũng xin bà qua hàng rào: tôi có một đứa cháu ho lao sưu tầm tem, hoặc, tôi có một người chồng thất nghiệp, hoặc, tôi có cuốn an bom mà tôi sẽ để lại cho trẻ mồ côi ở Auteuil sau khi tôi qua đời. Và ngay cả ông cha xứ Levallois là những người phải biết rõ những chiếc tem ấy ở đâu đến (những người bạn quốc tế của Cách mạng, những người dị giáo kính Chúa Vĩnh hằng, cho đến những kẻ bỉ ổi hoan hô máy chém), đúng thế, ngay ông cha xứ thường mỉm cười với bà cũng đề nghị tập hợp tất cả những của báu ấy: chúng tôi sẽ dùng làm giải nhất cho cuộc xổ số lấy hiện vật hàng năm, phải không, thưa bà, tôi sẽ thông báo việc này ở buổi giảng đạo, các đạo hữu của Levallois đã hơi chán đồ sứ Sèvres.
Nhưng bà Wladislawa bỏ tất ngoài tai.
Bà dùng hơi nước bóc phong bì, bà cố tránh cho những con tem và dấu không bị hỏng. Bà có ý định riêng của bà.
- Một ngày nào đó, chúng ta sẽ tạo dựng một bảo tàng riêng của chúng ta, bởi vì chính phủ xấu hổ về quá khứ của mình. Bảo tàng đó sẽ gọi là: “Cách mạng Pháp và Thế giới”. Chúng ta sẽ chỉ rõ tất cả những ảnh hưởng. Điều tốt nhất sẽ là người ta cho chúng ta mượn một phần của đài thiên văn Meudon. Họ thì có trời, còn chúng ta có quả đất. Ông thấy thế nào, ông Louis?
Ông Louis chỉ nghĩ đến mặt tốt.
- Tuyệt! Ngày mai chúng ta sẽ đến gặp ông giám đốc. Và để khai mạc bảo tàng, chúng ta sẽ cho treo một tấm bản đồ thế giới cỡ lớn và số thư đã nhận được từ nước nào, ta đính ngay vào vị trí của nước đó trên bản đồ. Ta phải chỉ cho những người Pháp hay quên đó, rằng Cách mạng 1789 tiếp tục sống ở khắp mọi nơi trên Thế giới.
Bà không nhầm. Từ các chân trời địa lý và chính trị, những người đã đến là những người muốn báo thù cho Marie – Antoinette người đã đề nghị giúp những đồ đệ của Saint – Just muốn tiếp tục trong sạch hóa. Một hội học giả của Rangoon muốn biết làm thế nào để tỏ lòng kính trọng đối với những người theo Hébert. Một câu lạc bộ Ôxtralia xin phép được dựng một bối cảnh về vụ ám sát Mrat (thưa ông, tôi rất hân hạnh cầu mong ông chỉ cho tôi người được hưởng những quyền…), những người ngưỡng mộ Californie ở Lepelletier của Saint – Fargeau đòi những chi tiết về cuộc ám sát Marat. Hàng chục những người phụ nữ giấu những tờ giấy bạc của nước họ (soles, roupies, iens, marks, dinars) trong bì thư: họ sẽ rất sung sướng khi nhận một bức ảnh của Charlotte Corday; ấy là chưa kể đến những quà tặng không ghi tên người tặng (“để tự do giành thắng lợi”, dấu thư của Kyoto, Nhật Bản), những di tặng quyền sở hữu (đất đai sở hữu của tôi thuộc về bà với điều kiện là bà cho xây ở đây một đài kỷ niệm cho bà công tước De Lamballe, Cordoba, Argentine). Tôi đã quên vô vàn những giấy mời đến các cuộc hội thảo. Người ta có thể nhảy từ cuộc này đến cuộc khác trong nhiều năm. São João del Rey (Brésil, nước Minas), 10 đến 15 tháng Sáu năm 1939: 1792 – 1889, các nước Cộng hòa ra đời thế nào? Thí dụ của nước Pháp và của Brésil, Bogota Colombie, 1 đến 4 tháng Bảy năm 1939: Bolivar và Robespierre, Mdras, Ấn Độ, 10 dến 13 tháng Bảy năm 1939: Đấng Tối Cao và thác sinh…
Bà Wladislawa, cũng nhận được những lời cảm ơn chính thức của Brésil: không có Cách mạng thì không có Napoléon, không có Napoléon thì không có sự xâm lăng của Pháp vào Portugal, không có xâm lăng thì không có sự chạy trốn của triều đình Portugal đến Rio, nếu không có sự hiện diện đó ở Rio thì không có sự độc lập của Brésil năm 1822… Và người ta nói rằng những nước nhiệt đới là không hợp lý!
Sau vài tuần lễ khó nhọc như vậy, ông Louis đã hơi mệt trước những sự tế nhị về Thermidoriens và Girondins, ông quyết định là thầu lại. Ông chỉ cần một tờ giấy thông cáo nhỏ dán vào một bức tường của Bộ giáo dục quốc gia ở phố Bellechasse, nơi người ta công bố những kết quả thi thạc sĩ. Hàng chục giáo sư trả lời và không phải chỉ là của các môn sử, toán, tiếng Pháp, thể dục… Tin rằng Cách mạng chỉ sinh động hơn trong giảng dạy. Họ giúp Louis để trả lời cho tất cả các thư từ ấy bằng chữ viết rất cảm động, những nét đậm, nét thanh, đấy là những chỗ tựa thật sự của nền giáo dục của chúng ta. Họ có thể mong muốn làm hơn thế. Nhưng chính phủ không muốn biết gì đến việc đó. Người ta nói với tôi rằng không phải là lúc khơi dậy cuộc nội chiến giữa người Pháp với nhau, bà Wladislawa than phiền, bà ngồi buông mình xuống một chiếc ghế bành, sau một ngày đi vận động. Người ta thích dốc cả tâm sức cho sự phòng thủ và… Valmy? Và Arcole? Như thế là nước Pháp không phải đến từ đấy sao? Và tất cả mọi người trên thế giới đang chờ đợi chúng ta.
Chỉ có một sự biểu dương đáng kể với tên đó, chính là ngày 14 tháng Bảy, trên đồi Trocadéro. Bà Wladislawa đã mua một chiếc máy ảnh: như vậy chúng ta có thể gửi các bức ảnh tặng bạn bè ngoại quốc. Than ôi, đêm lại tối quá và những ánh đèn ba màu không đủ sáng… Bà ghì cánh tay ông Louis. Khung cảnh hùng vĩ. Các con gà trống Gaulois và những hình ảnh dân gian trang trí hai mảnh tường của lâu đài. Ở giữa, ba cột lớn nhô cao đỡ phù hiệu tam tài.
Chiếm cứ những cầu thang là hàng nghìn trẻ em các trường đứng gác. Phía dưới là hai trung đoàn kỵ binh Bắc Phi, những lính canh cửa Đế quốc, hình như vừa ra khỏi khung gỗ của bể nước. Thoạt nhiên, những tia nước lớn màu xanh, trắng, đỏ, phun lên, rồi trùm lên tiếng phun của nước là những âm nhạc ngoại bốc lên, do sáu đội nhạc uba chơi, những đội này đến từ các điểm chính của các thuộc địa Algérie và Đông Dương…
Và tất cả các nơi đều có loa phóng thanh. Dù người ta cố thay đổi vị trí và góc độ phối cảnh thì bao giờ cũng thấy mình ở giữa các bài diễn văn nói về: quốc gia duy nhất, theo gương người xưa, Cộng hòa vạn tuế… Những tiếng to tát đó đến rất gần tai chúng ta, sau những lời nhắn nhủ của Lebrun, Reynaud, nước Pháp phát biểu. Đó là những tiếng xa xôi được ghi âm. Một người dân ở Alsace, một công nhân kim khí, một công nhân tơ lụa thành phố Lyon, một nhà trồng nho ở Angers rồi một ông quan An Nam, một đạo sĩ Sénégal, một thân hào Tunisie… Với một chút thời gian cả nước sẽ được giới thiệu.
Bà Wladislawa rùng mình: ông thấy chưa, nếu chính phủ đã muốn thì là bài học cho tất cả mọi người.
Khi đến lượt chiếc tàu biển Normandie, một sự truyền tin trực tiếp, suýt nữa thì hỏng. Quần chúng và âm nhạc im lặng. Ai nấy đều ngồi cho chắc, như để chống lại sự tròng trành. Tiếng gọi của ông thuyền trưởng bị át đi, và bị cắt nhát ngừng như bị gió tạt ngang. Người ta tưởng tượng một trận bão bắt đầu, các cửa sổ sáng đèn của một cuộc khiêu vũ cho khách hạng nhất, và đêm tối ở chung quanh. Tinh thần ngày 14 tháng Bảy vạn tuế, ông ta nói, và nước Pháp vạn tuế…
