Phải cảnh giác các xứ sở ôn hòa. Nước Pháp cũng có những rừng rậm của nó. Từ bên ngoài, người ta chẳng hề nhận thấy gì. Người ta sẽ nói tới các trường lixê, những mặt tiền thanh cao, những lá cờ, các nét chữ lớn khắc trên đá (Cộng hòa Pháp, Tự do, vv...), những vĩ nhân tạc bằng đá đang chăm chú theo rõi tương lai, từ trên các ổ cao, các chú chim câu nhút nhát ngự trú trên đầu các vĩ nhân bằng đá và giật nảy mình mỗi khi nghe trẻ nhỏ la hét, chúng kéo theo cứt bôi nhoét chỗ này chỗ kia... khách bộ hành đi tới đi lui phó Saint-Jacques, hít mạnh làn không khí giàu chất ozon, lòng không chút ngờ vực.
Mãi ngày nay, Gabriel còn nhớ tới chiếc cánh cửa với một sự chính xác nhức nhối. Sáng nào nó cũng hiến chú một cách lỗ bịch quanh co: nào, lần này thì mình vào, nào, mình gắng lên, mình đếm một, hai, ba, ổn rồi mình vào đây... Đấy chỉ là một tấm cửa bình thường, bằng gỗ thông màu sẫm đến ngang cửa, phần còn lại lắp kính, có tay đấm đồng hơi trễ, như mọi cánh cửa khác, một cánh cửa bình thường. Chẳng có gì đáng khiếp sợ, thậm chí còn có vẻ thân ái, chắc chắn là tiếc những lời tử tế ập xuống đầu Gabriel khi chú vừa lọt qua cửa.
- Ơ này, chú tròn trĩnh. Ôi! Sao nó cứ tái mét thế này!
- Xanh vì mất ngủ đây mà!
- Tất nhiên rồi, nó sợ, nó chẳng thế nào theo kịp đâu!
- Vậy thì đây là một lời khuyên mang tình bè bạn, Gabriel, vì sức khỏe của cậu, bỏ quách đi.
Những lời dịu dàng cứ ào ào tuôn ra chỉ lắng dịu đôi chút khi tôi tới được chỗ của mình. Nhưng nó không thể lắng được trước một sự chú ý nhường ấy. Đấy là giờ họp chợ, một phiên chợ rất đặc biệt. Chợ sạp, chỉ rặt những tin thất thiệt. Ơ này, mình tìm thấy một bài sáng suốt viết về Kant, khốn nỗi nó không có tại thư viện Orléans và mình không thể mượn được; cậu có muốn biết bảng giờ tàu không, Gabriel? Để dịch Tite-Live, mình có lời khuyên, tra từ điển Trévoux, tập VIII (từ điển này chỉ có bảy tập)... chỉ là những lời dối trá, đầy cạm bẫy. Vì đấy là luật rừng thẳm, một đối thủ, gặp trường hợp tốt nhất thì cũng bị nản chí, còn gặp trường hợp xấu nhất thì bị trì hoãn...
Chúng ta hãy còn đang ở những món khai vị. Chuông đã điểm. Thày giáo bước vào. Và điều tồi tệ nhất bắt đầu, buổi chơi trò dệt thảm. Thày giáo tập trung những tay tinh hoa cự phách quanh tôi, sẵn sàng cả chưa nào?
Được rồi, tốt lắm. Những em khác cố thỉnh thoảng đưa ra một ý nhé! Gabriel, ngoài một số cuồng tưởng về phụ nữ ra, chỉ thực sự hiểu rõ Auguste Compte. Chú hốt hoảng nghe thấy các bạn xoắn vặn những quan điểm, thêu dệt những hệ thống, tái dựng các gia đình, Rousseau là con trai Aristote đúng hơn là cháu Sénèque... Không có Spinoza, Kant đã là người theo thuyết Thomas... Homère thuộc về Scudéry như Horace thuộc về bà de Lafayette... Gặp cơn nóng ngột ngạt phả quanh, những cây phả hệ phát triển tốt, nảy nở. Phải vật lộn để phát triển. Phải đánh nhau tranh giành một điểm có nước. Trong điều kiện này, bầu không khí nhanh chóng bị ngột ngạt. Sau đó, do nghề nghiệp, Gabriel đã biết tới nhiều cảnh rừng nhiệt đới chứ không chỉ những cánh rừng nhỏ, Amazonie, Annam... Vậy chú dứt khoát: những quan điểm lộn xộn khó lọt lách hơn cả những cánh rừng sú vẹt... Không phải ai cũng chia sẻ ấn tượng đau buồn này. Bậc tinh hoa, nó rú gọi hạnh phúc, nó chuyền từ sợi dây leo này sang sợi kia. Nhưng những kẻ lam lũ, bò sát, hít thở mỗi lúc một khó, rụt rè yêu cầu mở cửa sổ.
- Để lớp dự bị Đại học Sư phạm văn của trường Henri-VI họ chớp mất ý của chúng ta à? Rất cảm ơn. Tốt hơn hết hãy nghe mẹ Arnauld de Port-Royal đọc Dante. Theo Saint-Beuve, vv...
Và trên xe khách đưa tôi trở về Levallois, tôi lập bản kiểm kê kiến thức của mình. Ba ý khá rõ ràng về Kant, sáu, nhưng hơi xoàng, về Platon, còn về Pascal thì nghèo nàn (hai ý). Bàn cùng về Grotius (mỗi một ý). Tất nhiên là trừ Auguste Compte mà tôi biết gần như làu làu, nhưng tôi đã không hề được chút chiếu cố nào... Thế mà, theo lời các nhà chuyên môn, chú không đáng để dự thi tuyển nếu không có một lượng dự trữ ít ra hai chục quan điểm độc đáo của mỗi tác gia trong chương trình...
Như vậy là một chú thiếu niên chứ chưa hẳn là một kẻ bị đánh bại tìm lại được gia đình, bố Louis là người che-chở-phụ-nữ và bà nội Marguerite bà-không-gây-ồn, trước khi biến lẩn về phòng mình, nơi những thang âm của chú đang đợi: cuốn sách nhỏ tẻ ngắt bằng tiếng Latin, dịch không dùng từ điển được số dòng tối đa của Cicéron, dịch đến kiệt sức, đến khi lịm đi vào giấc ngủ. Nếu bạn bắt đầu mơ bằng tiếng Latinh, bạn có thể coi là đã đi đúng đường...
Sau này, tôi thường kể lại cho mấy người bạn nước ngoài nghe câu chuyện về học kỳ ba tháng cuối năm 1900 ấy, câu chuyện về thiên hướng thui chột của tôi về tri thức. Họ nhìn tôi, sửng sốt, hỏi:
- Nhưng anh phải chuẩn bị kỳ thi tuyển kỳ lạ nào đã buộc anh tôi rèn như vậy?
- Thi tuyển kiến thức chung.
- À! Chỉ có nước Pháp mới bày ra những cuộc thi trường tự. Bình tĩnh, Gabriel, bình tĩnh đi, - những người bạn nước ngoài bảo. - Và ta uống chúc mừng nước Pháp của anh, thật cảm động... Sao anh lại có thể yêu, yêu một mối tình nồng thắm như vậy, thuật ngữ tiếng Pháp của anh gọi là gì nhỉ, à! phải rồi, anh vừa nói xong cái “kiến thức chung”?
Năm mươi năm sau, Gabriel dỏng tai: trời mưa. Một tháng Chạp sầu thảm. Và ngòi bút lạo xạo trên trang giấy trắng. Bậc tinh hoa thở hổn hển. Hôm đó là một đoạn của Virgile: dịch ra thể thơ Alexandrin Pháp giàu vần điệu cảnh cô đơn tuyệt vọng của một bậc vương giả tên là Didon, nữ hoàng Carthage và yêu cuồng say một hành hương người Thổ Nhĩ Kỳ: uritur infelix Dido totaque vagatur...
Bậc tinh hoa càu nhàu, các bị lúng túng như gà mắc tóc trong những trạng thái tâm hồn Địa Trung Hải này. Các vị chỉ lần mò từng bước từng bước một vào cái mớ ngổn ngang u sầu đó. Ta nghe rõ tiếng các vị thở dài, lật mở, lần dò các trang rồi tức giận đóng lại các cuốn từ điển, tựa hồ như tất cả mọi dạng u buồn có thể chất chứa trong cuốn từ điền.
Đột nhiên, có tiếng chân dội đến chỗ chúng tôi. Thoạt đầu xa vời, mỗi lúc một gần. Bậc tin hoa ngẩng đầu lên. Vào một thời điểm này của buổi chiều, không biết ai đến quấy rối việc rèn luyện mang tính quốc vương qua bản dịch tiếng Latin? Qua bức tường ngăn lớp học với hành lang được lắp kính ở phần trên, người ta nhận ra ngay mái đầu rụng hết tóc của ông hiệu trưởng.
Cửa bật mở, bậc tinh hoa đứng nghiêm.
- Các em ngồi xuống, thày đến không lâu đâu. Các em dịch gì vậy? Virgile? Tốt lắm, Virgile. Khá hóc đấy! Đối thủ của các em ở trường li xê Henri-IV hôm nay đang lao vào Sénèque, dễ hơn. Các em tiếp túc rèn Virgile đi. Được rồi. Thày không nán lại lâu đâu. Thày phải đọc các em nghe thư khẩn của trưởng khu giáo dục. Cứ như thể trưởng khu giáo dục không biết các em đang chuẩn bị CUỘC thi tuyển không bằng. CUỘC thi tuyển! Mà thôi, lệnh là lệnh, đây, thày tóm tắt lại...
Thày hiệu trưởng luôn dùng ngôn ngữ nhát gừng, quân sự khi nói với các lớp dự bị. Cuộc thi tuyển chẳng phải là một cuộc chiến sao?
- ... Đây, Nước Cộng hòa Brésil mới đây chọn Auguste Compte là người thày về tư tưởng. Một ý kỳ cục. Xét cho cùng, dẫu sao cũng là tử tế với nước Pháp. Nhưng không một ai trong quan chức người Brésil biết về Auguste Compte. Do đó, nước Brésil yêu cầu ta hỗ trợ về mặt phương pháp giáo dục. Giữa các nước cộng hòa với nhau, phải có sự hỗ trợ. Các nước như thế chẳng nhiều lắm đâu. Tóm lại, các em có muốn giảng dạy về Auguste Compte cho các đại sứ ở châu Âu không? Chính phủ ta đã quyết định nên bắt đầu từ các vị đó. Chắc là để giảm bớt kinh phí cho việc đi lại. Do đó, chắc trong kỳ nghỉ lễ Giáng sinh, hẳn là sẽ có mười ngày cấp tập về thuyết thực chứng? Các em không thấy hứng thú à? Tất nhiên là không? Chẳng một ai? Thày hiểu rõ các em, các em đang chuẩn bị CUỘC thi tuyển. Các em có lý đấy. Thày sẽ gửi bản báo cáo phúc đáp trình bày mọi tình tiết lên trưởng khu giáo dục. Trường Henri – IV còn đi trước các em môn tiếng Hy Lạp. Chớ quên chuyện đó. Thôi, tạm biệt các em và chúc các em dịch tốt Virgile...
Thày hiệu trưởng chuẩn bị rời khỏi lớp thì có tiếng rì rầm chẳng là gì với Gabriel, tiếng rì rầm yêu cầu chú bỏ tay xuống, ích lợi gì đâu, Auguste Comte? Cậu cần quái gì đến cái ông đại sứ của cậu? Brésil ở đâu? Tiếng rì rầm chứng tỏ rằng tôi không phải là một đối thủ nguy hiểm, tôi không còn thuộc dòng giống những người đem lại phước lành nổi tiếng, mà chỉ là một học sinh tương lai của Trường Sư Phạm... Dù thế nào đi nữa, người tình nguyện vẫn hiện diện, tay mạnh dạn giơ cao, nụ cười gượng trên môi, mày cau lại vẻ quả quyết. Thày hiệu trưởng vội lao tới chỗ thày giáo. Một cuộc trao đổi hỏa tốc. Không cần phải qua trường sư phạm, chỉ cần nắm được nội dung là đủ. Em nào vậy? Orsenna. Liệu em ấy có nhiều triển vọng trong thi tuyển không? Không hề có chút triển vọng nào. Tốt lắm! Em ấy có biết chút ít về Auguste Comte chứ? Đấy là sở trưởng của em ấy?
Và thế là thày hiệu trưởng liền ngọt ngào và tươi cười thoăn thoắt tiến đến bên người tình nguyện ấy.
– Hoan hô, Orsenna! Thày thông báo ngay với thày trưởng khu giáo dục.
Năm mươi năm sau, tôi dỏng tai, tôi lắng nghe tiếng cửa lớp khép lại, bước chân thày hiệu trường đi xa dần, những lời chúc tụng mỉa mai, phải phạt, cái ông đại sứ của cậu, Gabriel, nếu ông ta học hành chẳng ra gì. Tôi nghe giọng gay gắt của thày giáo. Nào, các em, các em quay về với Virgile đi. Tôi lắng nghe sự im lặng dần dần quay về với với tiếng ngòi bút rào rạo trên giấy trắng trắng và những tiếng thở dài lại nổi lên, tôi nghe rõ trong lòng tôi khẽ rầm rì: Brésil, Brésil âm tiết của gió nổi, của tàu nhổ neo, của ngọn lửa lại bùng lên, đi đây đó là tùy em, thày giáo bảo, nhưng đừng làm ảnh hưởng đến các bạn khác.
Bộ Ngoại giao trải thảm nhung đỏ. Trong căn phòng tổ chức buổi đón tiếp nhỏ, có treo một bức thảm màu nâu sẫm viền đường chỉ kim tuyến gợi lại khu rừng rậm xưa kia, ám ảnh đầy quỷ dữ và cây cỏ. Sàn nhà bóng lộn như mặt gương. Qua dãy cửa sổ hẹp, người ta nhìn thấy rõ bãi trước trải sỏi, một bãi cỏ hình bán nguyệt. Hai người làm vườn cào dọn những chiếc lá cây vô hình. Quanh tôi có khoảng hai chục bạn đồng sự thực chứng đứng câm lặng và người cứng đơ, rất trẻ, tụ tập ở đây như để làm mồi cho một bữa ăn của con yêu tinh.
Chúng tôi là món quà tặng của nước Pháp. Gabriel thầm nghĩ. Một nước Pháp tha thiết lập quan hệ ngoại giao với yêu tinh?
Một cánh cửa bật mở. Người đón khách có đeo dây kim tuyến cất cao giọng. Ngài bộ trưởng. Và ngài Théophile Delcassé đi sau hai người đón khách có đeo dây kim tuyến nữa bước vào phòng.
- Cám ơn, các bạn nhỏ, -ngài nói
Ngài đi đi lại lại bên chúng tôi, bắt tay.
- Chúc các bạn may mắn, các bạn nhỏ, - ngài nói.
Và rồi ngài quay vào trong Bộ.
Một tùy viên phân phát cho chúng tôi một chiếc phong bì đề tên từng người. Các bạn có thể mở phong bì ra. Mọi thứ đều đã được chuẩn bị xong: vé, hộ chiếu, lệnh đi công tác, nơi đến, ngay cả những nhãn đề dán trên va li. Gabriel phải đi London, 14 Pelham Crescent SW8. Tốt rồi, người tùy viên bảo. Món quà tặng của nước Pháp được tiễn tới lối ra vào. Những nhà thực chứng rón rén bước, vì sàn nhà trơn như mặt gương. Chúc may mắn, anh ta nói. Anh ta nói y như ngài bộ trưởng, cùng một giọng, cùng một văn phong. Anh ta còn nói tiếp “các bạn nhỏ”, nhưng giọng thấp nhỏ, vì anh ta đã quay vào, vì anh ta như người không dám mượn y phục của kẻ khác. Khách bộ hành thấy chúng tôi bước xuống các bậc thềm danh dự. Trời lạnh và khô ráo.
Trên tàu Gabriel lên tiếng hỏi:
- Bố Louis, bố có cho rằng ở những nước lớn, người ta cũng mơ mộng khi có mọi điều kiện thực tiễn ngay trong tầm tay không?
Ngày 20 tháng Chạp năm 1900, ngày xửa ngày xưa, có một ông bố phải dũng cảm chịu đựng cuộc hành trình tới Havre (nước Anh, chắc chắn là tốt đối với căn bệnh của chúng ta, Gabriel, ổn định nhanh cuộc sống của con, bố và bà nội sẽ sang), chịu đựng những hình ảnh cuối cùng của Gabriel: gửi hành lý, kiểm tra hải quan, lên cầu tàu, đứa con đi khuất vào bụng con tàu đang từ từ rời khỏi bến cảng. Ngày xửa ngày xưa có một ông bố cứ nhỏ dần, nhỏ dần dưới những đôi cánh chim mòng biển. Và trong đám một số ít người, tôi nhận ra, ở ngay sát mép bến, một cánh tay giơ vẫy tạm biệt và một cánh tay khác cũng vẫy, động tác cứng đờ hơn, dùng mu bàn tay vẫy như đang xua những kẻ quấy rầy. Tội nghiệp bố Louis đã phải đương đầu với những bóng ma của chúng tôi. Sản phục và Bufalo Bill, Levallois và khu vườn Luxembourg, bà nội Marguerite, bà im lặng, và phòng khách bố trí theo kiểu Mehico.
Tôi bỏ mặc bố Louis xoay sở với thời thơ ấu của tôi.
Lúc đó Gabriel, hiệp sĩ mặt tròn, rời đuôi tàu, rời xa những dây chão loáng nước cuộn tròn như con sên, những hành khách đã xanh mặt vì say sóng và đi dọc theo dãy xuồng cứu nạn tróc sơn tiến về đằng mũi. Trước mặt chú, phía đầu kia trời mù là London, thành phó lớn nhất thế giới, thủ đô của Thực tại.
