Marguerite yêu mến thành phố của mình. Bà kể lại về thành phố trong những bước đầu. Những thời oanh liệt khi đồng ruộng Pennet còn là vùng đất bỏ không, một loại khi di dân ở mấy cửa ô Paris, nằm bên kia các chiến lũy.

Thoạt đầu là bùn lầy, ngay cả vào mùa hè, sau đó là việc xây dựng các đường phố, chợ búa, rồi cuộc tranh giành trường học, kẻ thì muốn trường học phải mang tính chất tôn giáo, người lại không, cháu rõ chứ? Những cuộc quyên góp liên miên, một ngày dành góp cho nhà thờ, ngày mai lại quyên góp cho bên cứu hỏa. Mãi sau người ta mới treo các ngọn đèn đường, đấy là do thận trọng. Cả cháu nữa, cháu cũng sẽ thích tạo dựng một thành phố, đúng không nào? Dạ, thưa vâng ạ. – Garbriel đáp. – Làng Levallois không lớn, hai bà cháu thường đi qua lại những điểm cũ xưa. Nhiều người chào hỏi họ. Chào bà, bà Orsenna, con trai bà khỏe chứ ạ? Đối với Garbriel, ấn tượng thật dịu ngọt: một vòng quanh cơ ngơi, một cảm giác về vương quốc.

Chiều tối, Louis hỏi:

- Mẹ có dám chắc rằng những cuộc dạo chơi ấy thực sự có lợi cho sức khỏe của cháu bé không?

Bà nội Marguerite chẳng thanh minh gì hết. Bà có những kỷ niệm của mình chở che. Nhưng bố Louis đã có lý: không khí nồng nặc mùi xú uế có thể có được, những thứ hôi thối đủ loại. Người ta hẳn cảm thấy khó chịu với Neuilly, do gió lùa thốc. Khi một ai đã biết rõ Levallois trước đây sẽ thấy không khí ngày nay hình như chân không, đã được khử trùng, hoàn toàn không có chút tạp chất nào.

Trước tiên là nước phân, Levallois đúng là những chuồng bò và tàu ngựa. Phần lớn các xà ích ở Paris đều gửi tạm ngựa của họ vào các tàu này. Ta cũng nên thông cảm với họ, thuê nhà intra muros[1] , họ biết cho các con vật bốn chân của mình trú ngụ nơi nào? Các con vật đủ loại, ngựa Ả Rập, ngựa Bắc Phi, ngựa pesơrông, xin miễn kể tiếp, tôi biết cách nhận ra chúng ngay cả qua thính giác, tiếng vó của chúng… Dù lông của chúng thuộc loại nào, sắc hồng hoặc lốm đốm, lang trắng hồng bờm đen hoặc loại hồng mượt, ngay trong giờ đầu tiên, chúng tè tồ tồ, sau đấy là những mụ bò sữa phiêu bạt tới Levallois cũng liền bắt chước theo. Chúng đái xong, thường ỉa luôn. Sáng ra, khi mở cổng, khi hé mở cửa sổ, cái mùi súc vật thum thủm nồng nặc từ các nơi ấy xộc vào mũi ta .

- Rõ ràng là, - Louis bảo, - Gabriel gặp may hơn Chúa Hài Đồng. Tất cả những loài có vú đó chăm chút lo cho cháu… Máng tàu ở Nazareth chẳng là gì so với máng ở chỗ ta (vv...)

- Ăn nói hay nhỉ, anh Louis, - bà nội Marguerite đáp.

Bà nội vội vã mặc quần áo cho tôi, rồi hai bà cháu rời khỏi nhà .

 Chỗ thăm viếng đầu tiên bao giờ cũng là xưởng sản xuất ký ninh tại phố Voltaire. Bà nội Marguerite muốn kiểm tra xem nhịp độ sản xuất có bị tụt không: chừng nào bà thấy cột khói kia bốc cao, lòng dạ bà yên tâm cho Đế quốc của chúng ta. Đấy là bằng chứng chứng tỏ các kiều dân của chúng ta lấn chiếm được những vùng đất mới. Gabriel không san sẻ niềm phấn chấn của mình với cột khói đó, có vị như rau diếp xoăn nấu chín, như quả mã tiền. Người ta biết rõ những vi trùng nhiệt đới: nếm vị đắng của thuốc ký ninh, người ta liền thu xếp khăn gói ngay không kịp đòi lại tiền thừa. Những chặng khác cũng chẳng ngọt bùi gì, nhà máy Larming (sản xuất chất kiềm dễ bay hơi, sunfat amoni) làm mũi cay xè, nước Javel Corbière –Esnault, chỉ cần đi dọc tường bao quanh nhà máy thì suốt cả ngày hôm đó ta có cảm giác như bị biến thành lớp gạch mới lau chùi sạch bóng; nến của Holstein toát lên vị nhạt nhẽo đáng sợ hoặc vécni và thuốc nhuộm Gautier- Bouchard hăng hắc làm chảy nước mắt như hành.

Thỉnh thoảng, chúng tôi lại thấy Esun Guy, người đưa thư theo phái Bonaparte, túi khoác ngang vai, xuất hiện sau chỗ ngoặt một khối nhà. Cuộc trò chuyện bắt đầu.

- Bà còn nhớ cái dạo quảng trường Châteaudun vẫn mang tên quảng trường Nữ Hoàng Horteuse chứ? Tôi cứ muốn trả lại quách những bức thư ngày nay! Địa chỉ lạ lùng, bà nghĩ sao?

Âm mưu theo phái Bonaparte này chẳng bao giờ kéo dài quá lâu. Do tính chất bắt buộc của công việc (đúng trưa tôi phải phát hết số thư này) và hơn nữa bà Marguerite cũng có công có việc của mình. Bà vặn hỏi những người lính canh gác, những người gác cổng:

- Có tuyển dụng thêm được ai không?

Bà cứ làm như chàng hidalgo của bà, một ngày nào đó, sẽ đặt chân đến Levallois và yêu cầu có việc làm, đấy là một trong những biện pháp để bà đỡ cảm thấy cô đơn.

Gabriel kéo tay bà nội, dẫn bà tới xem những cảnh chú ưa thích, các xưởng Bribant nơi người ta nấu đầu bò và cừu. Chẳng ai thấy chúng được chở tới. Chắc là về đêm, để không gây khó chịu một ai. Chúng được đem đi đầy các xe chở hàng, nhỏ một thứ nước màu xám, đầu thì còn mắt, đầu khác chẳng còn, cả một đống trắng hếu và quánh như keo, kéo theo cả bầy mèo, quạ, chó gào rống… Chúng được đưa về Paris nơi tìm ra những kẻ ham chuộng…

Chiều tối, sau các cuộc đi chơi đó, bà nội Marguerite dùng một loại bánh nhỏ bằng cây cẩm quỳ, mùi thơm khá bền, phát minh cuối cùng của hãng Oriza sát lên hai má và cổ Gabriel.

- Như thế này bố cháu sẽ không thể bảo Levallois hôi thối.

Khi đẩy cửa, Louis hít hít, mỉm cười, nói về chuyện khác. Bố luôn rất coi trọng những trò hề.

Những chỗ tồi tệ nhất là dòng sông Seine. Từ mạn ấy bốc lên những mùi ám rất lâu, một thứ mát mẻ giả tạo hòa trộn mùi thối rữa, một bầu không khí của căn hầm với bao mùi hấp hơi đủ loại. Sương mù thường thấy trên mặt sông càng làm tăng thêm cái cảm giác này của cuộc sống ở tầng hầm. Từ tháng Mười đến tháng Ba, ít khi thấy bầu trời. Người ta tưởng tượng ra những công trình xây dựng ở trên Lavallois, một thành phố khác, những tầng lầu chói chang dưới ánh nắng, các bà mặc áo tắm, các con tàu căng buồm. Những ngày mù sương, sương thực sự, bố Louis như người điên, bố đóng kín các cửa trong nhà, cấm không được ra ngoài, chẳng là nhà ở kề bên dòng sông nên bố hoảng sợ. Để đi đến cửa hiệu sách, bố mang theo la bàn, bố đã vạch trên mặt kính của la bàn, bằng bút chì xanh lơ tô đậm, những góc không xảy ra nguy cơ bất trắc, Đông- Bắc, Đông, Đông – Nam. Các góc khác đều bị gạch bỏ bằng bút chì đỏ.

Gia đình Orsenna chỉ đi về hướng có nước vào những ngày trời rất đẹp. Bà Marguerite đã giải thích cho đứa cháu nội hướng đi: về mạn này là biển. Sau đó, hai bà cháu men theo con đường kéo thuyền, đến tận xưởng đóng tàu Cavés được chia ra làm hai khu vực: khu vực nồi hơi (một nghề đáng khinh, một nghề không mùi mè, được nhận biết qua các tiếng ồn ào, do búa chùy nện vào tôn) và khu vực đóng tàu, nhận biết được qua mùi gỗ sồi cháy. Thợ mộc dùng lửa uốn gò, từng chiếc từng chiếc sườn thân tàu. Tàu thuyền đủ loại nằm ngổn ngang trên bãi cỏ. Chúng chờ thủy triều dâng ngang tầm để rời khỏi chỗ.

Chắc là Levallois đã bốc mùi. Và bốc mùi nồng nặc suốt vụ hè hoặc những tuần lặng gió. Người ta bảo vào thời nay, mùi vị của địa phương đã được tảy sạch nhiều. Rất tiếc! Tiếc thật! không khí phảng phất một thứ mùi giữa mùi súc vật chết trương và hóa chất thải, một sự mập mờ giữa hương thơm dịu mát của nước hoa Oriza và vị đắng ngòm của ký ninh, một sự bốc men, một niềm cuồng điên muốn sáng tạo không ngừng và mặc, nếu nó nồng nặc mùi như vậy, nó phảng phất một làn hơi ráo riết của công nghiệp và phong phú đối với khứu giác mà tôi phải xin ngả mũ và nuối tiếc.

Đúng thời thơ ấu, Gabriel đã hít thở mùi hôi thối của chính thế kỷ XIX. Những xú khí đó đã nuôi dưỡng chú. Đừng trông chờ chú bỏ nó.

Tôi còn nhờ tới những cuộc dạo chơi khác. Vào những ngày rất đẹp trời, hai bà cháu tôi đã rời Levallois và lân la tới các nghĩa trang, Auteuil, Montmartre và thậm chí cả nghĩa trang Père – Lachaise khi trời thực sự tịch không một bóng mây. Hai bà cháu tôi đi thơ thẩn giữa các phần mộ. Tôi mới biết đọc.

- Cháu để ý đọc họ tên nhé,- bà nội Marguerite bảo tôi,  - mắt bà không được tinh như mắt cháu, nếu gặp một mộ chí nào có ghi Gabriel, nhớ báo bà nhé.

Tôi đảo mắt ngó nhìn bà, bà nội phải tập tễnh chạy mới theo kịp tôi, bà nội lụ khụ, bà đi không có mục đích rõ ràng, thơ thẩn giữa các phần mộ, hai tay thọc trong túi váy, khuôn mặt và ánh mắt xanh lơ của bà lẩn sâu dưới vành mũ đen tuyền… Tôi thầm nghĩ là bà nội đã già rồi, tại sao bà nội lại già lụ khụ như vậy giữa các nghĩa trang đó? Chẳng còn chút gì lưu lại hình dáng chàng hidalgo của bà. Tôi cho rằng bà nội sẵn lòng đánh đổi ngôi mộ có thật của Gabriel Đệ Nhất, thức sự có thật lấy niềm hy vọng mong manh là chàng vẫn còn đang sống.

Trên đường về (cứ mỗi kilômét lại uống nước cam thảo hoặc nước dừa), bà nội giả thích tôi nghe những suy tư của bà về cái chết.

- Cháu Gabriel ạ, tất nhiên là ông không nằm ở đấy, những người chết không giống ta đâu, họ đi đây đó khắp nơi. Để bà nói cháu nghe một điều bí mật- bà nội hạ thấp giọng, - tất cả các nghĩa trang đều liên lạc với nhau.

❀ ❀ ❀

[1] Trong nội thành. (Tiếng Latin trong nguyên bản. N.D. ).