Có phải đó là ngày hai mươi nhăm tháng Tám năm 1944 không? Ông Louis đã kể lại với tôi. Người dân Paris yêu lịch sử nước Pháp và những bữa ăn bên bờ sông. Hôm ấy, đảo Jatte không nhộn khách. Vào buổi chiều tà, người ta thấy xuất hiện nhiều bàn ăn ở trong các vườn, trong khi Leclerc và quân đoàn của ông đang đi ngang qua Boulogne ở phía Nam thành phố! Rồi thì xuất hiện những chiếc ghế, những khăn trải bàn, những chai nước Vichy hồng và xanh lơ, những chiếc cốc không đồng bộ, những bộ đồ ăn bằng bạc lần đầu tiên được bầy ra sau những hôn lễ từ trước chiến tranh và những chai rượu ngon để dành trong ngày… Và ngày đó đã đến, trời vẫn sáng, dù đã muộn. Người ta đem từ hầm rượu lên những chai rượu quý, người ta vội bỏ chúng, cả những chai rượu boócđô lâu đời nhất, vào trong những sọt đánh cá, rồi người ta hạ thủy xuống sông bằng dây, người ta rất cần có chất mát. Hai bờ sông Seine trở thành một khách sạn, khách sạn dài nhất thế giới, với những tiếng cười đùa không dứt, tiếng hát, tiếng rúc rích, tiếng kèn, tiếng trẻ em hò hét. Tất cả hòa hợp lại như âm thanh của vô vàn đám cưới, lẫn lộn với nhau…

- Có chỗ nào không? – Những người tới chậm hỏi.

- Lẽ ra phải đến sớm hơn chứ!

- Dễ thường chúng tôi không có việc gì khác nữa sao?

Họ cho xem những băng FFI, FTP đeo ở cánh tay.

- Được rồi, chúng ta chịu khó ngồi chật một tý vậy.

- Tôi thích vậy, - các vị anh hùng đáp.

Ông Louis đã phải vất vả lắm mới đem ra được chiếc bàn một chân kiểu Mexique. Bà Marguerite đi theo ông. Bà mặc váy xanh nhạt có chấm trắng, có vòng đăng tên ở quanh cổ, bà bê một chồng đĩa.

Cặp vợ chồng chủ quán ăn Les pieds dans l’eau, một quán ăn đặc sản rất được  những người sành ăn hâm mộ, phục vụ tích cực. Người ta nhìn họ và bình phẩm. Ông Marcel, một kẻ thảm hại trong năm năm trời vừa qua và vợ ông, người có biệt danh là Da-Sơn-Dương, đã phải bận rộn quá mức. Để thỏa mãn khách hàng, họ tăng khẩu phần gấp đôi. Họ luôn mồm xin lỗi.

- Thưa bà Orsenna, xin bà cho phép đặt vài chiếc bàn ở ngoài hiên của bà?

- Gì cơ? – Bà Marguerite hét to, bà giả nghễnh ngãng. – Xin nhắc lại? Bà hãy nói to hơn, bọn Đức đã cút rồi mà.

Một cô gái rất nghiêm túc và hơi xấu, thay đĩa hát và quay máy quay đĩa. Những bài hát trên đài truyền thanh lại được phát lại ầm ĩ, Sablon, Trenet, Chevalier. “Thưa cô Emily, nàng tiên yêu dấu. Ôi! Tôi ham muốn biết bao.”

Thỉnh thoảng, có một lúc, âm nhạc và chuyện trò đều dừng lại cùng một lúc.

Người ta chỉ nghe thấy tiếng nước chảy rì rầm: cuộc giải phóng Paris không hề gây tiếng động.

Vào nửa đêm, những người Mỹ đầu tiên xuất hiện cùng với thuốc lá và những dĩa hát mới. Bà Marguerite đã ôm hôn tất cả bọn họ, cả những người da đen, giữa tiếng hoan hô của mọi người. Từ ngày đổ bộ, bà lại thấy yêu nước Mỹ. Bọn Đức đã làm bà thất vọng: chúng liên tiếp thua trận. Chúng lại coi khinh các nước nhiệt đới, chúng chỉ quan tâm đến Châu Âu. Chúng tưởng rằng những đế quốc có thể thực sự hình thành mà không cần thuộc địa!

Màn đêm chưa hoàn toàn buông xuống mà bà Marguerite đã cảm thấy mệt mỏi, khi người ta đã nhiều tuổi, da thịt chẳng còn được bao nhiêu, thì rượu đã mau lẹ áp đặt theo sở thích của nó.

Bà nhắc đi nhắc lại: Nước Mỹ muôn năm, nước Mỹ muôn năm!

Sau đó, trong khi những tiếng cười đùa vui vẻ từ lầu một dội xuống (bà có thể cho tôi mượn một hoặc hai phòng riêng cho đêm nay được không? Ông chủ quán Pied dans l’eau đề nghị), thì bà Marguerite có vẻ nghiêm nghị và lo ngại.

- Im nào Louis, anh có nhận thấy gì dưới chân anh không?

- Không. Bà có nghĩ rằng phải đi nằm không?

- Đảo Jatte.. . Đảo Jatte đã rung chuyển…

Chúng ta xuống phía biển đi! Louis, hãy mang cho tôi chiếc áo len… người ta nói rằng ở ngoài khơi trời lạnh.

Thế rồi bà ngủ ngay, con có biết không, Gabriel, đàn bà gục ngay vào giữa chiếc dĩa đựng dâu tẩm đường.

Từ ngày trở về, Gabriel đã nối lại quan hệ với những người quen biết cũ ở Londres. Ông vây quanh các quan chức Mỹ ở Ritz hay ở phố Sait – Florentin. Ông giữ dáng điệu tươi tắn và cực kỳ lịch sự.

- Bà tôi rất muốn được chết ở đất nước các bạn!

Chiều nào bà cũng hỏi tin tức.

- Họ đã làm hết sức mình, - Gabriel đáp. – Họ nói chắc chắn rằng chỉ vài tuần lễ nữa…

- Nhanh hơn nữa, nhanh hơn nữa, người ta thấy rõ là ông chưa già đâu.

Các nhà báo của Washington tới Đảo Jatte chụp ảnh, Marguerite bà già Pháp trăm tuổi, người di cư già nhất của chúng tôi vv… Đôi vợ chồng chủ quán Pieds dans l’eau lợi dụng điều đó để đề cao mình, tăng cường thăm hỏi những người quen và thường quan tâm một cách tế nhị đến sức khỏe của Roosevelt…

Bà Marguerite đã đi chuyến tàu biển đầu tiên. Bà chỉ ôm hôn chúng tôi một lần ở ga Saint-Lazare. Tạm biệt Louis, lần này thì anh nên cưới vợ nhé. Tạm biệt Gabriel, hãy cố gắng có một đứa con, dù là với cô nào trong hai cô cũng được. Trong ba giờ trên xe lửa, bà không trả lời câu hỏi nào của chúng tôi cả. Bà mỉm cười với một cái gì đó không thuộc về chúng tôi. Một ban đón tiếp ôm hoa đứng đợi bà ở sân ga.

Bà đã đi qua phòng thuế quan như một ngôi sao điện ảnh, dưới những chớp sáng của máy ảnh và không hề quay lại.

Chúng tôi nhìn thấy bà leo nhanh lên thang tàu rồi biến mất trong chiếc tàu Liberty Ship. Hìn ảnh cuối cùng của bà Marguerite mà chúng tôi nhìn thấy, một dáng người nhỏ nhắn màu xanh nhạt, bao quanh là những thanh niên lực lưỡng mặc đồ xanh nước biển.

Ngày hôm trước, bà đã cho chúng tôi biết:

- Từ giờ trở đi, tôi là công dân Mỹ.