Ba mươi tư triệu khách đến thăm.

Những nhà đi săn thỏ hoang nghĩ đến săn voi, những kẻ ru rú xó nhà lại muốn làm nhà thám hiểm, những người bỏ vợ lại mơ cảnh nô lệ, những bà phụ nữ có chồng lại mơ đến khí hậu nóng, những người phá sản chờ đợi phục thù, những chàng da trắng thấp béo khinh những anh chàng da đen cao lêu nghêu, những ông Paul Bourget đến hít Kipling, những nhà bảo hoàng nhớ lại Louis XIV, những người cộng hòa nhớ lại chiến dịch Italia, những cậu chàng tự coi như những nhà truyền giáo và những cô gái tự cho mình là những người bị bức hại.

Ba mươi tư triệu người, một cảnh tượng lớn nhất trong lịch sử nước Pháp, ngoài những cuộc chiến tranh ra.

Và ông Louis tí nữa thì lỡ dịp may: ông không phải là công chức. Ông chạy vạy đó đây để xin việc. Ở Bộ Ngoại giao, bến Orsay, Bộ Thuộc địa phố Oudinot, Bộ Chiến tranh, Đại lộ Saint - Germain, Bộ Giáo dục quốc gia, phố Grenelle, ở tất cả các Văn phòng thuộc lĩnh vực các bộ thì bao giờ cũng vẫn một câu hỏi chờ đợi ông: “ông có phải là công chức không?” kèm theo sự dị nghị: “than ôi, ông có chắc thế không? Liệu có một chuyện ghi tên gộp nào ở vào tuổi thanh niên mà có thể ông đã quên không?” Những người phụ trách lo sợ cho hoàn cảnh đó (không phải là công chức) đã giúp đỡ ông. Họ tra cứu hộ ông những niên biểu của những người cũ, những thể lệ mới cho phép vào thẳng các chức vụ công như là những vòng bên ngoài và những đường khuất tất.

Một chị nhân viên tóc hung, sau nhiều nụ cười và những tiếng nói nhiều ngụ ý, đã lẩm bẩm qua chiếc quầy màu nâu:

- Tôi tên là Mylène, tôi chắc chắn rằng trong con người của ông có cái vẻ gì là người chính ngạch.

Nhưng sau khi kiểm tra lại trong một ngôi nhà nhỏ ở phố Louvre chị ta nói: không, chẳng có gì cả. Tôi đã nhầm. Và nếu ông vui lòng thì không nên năn nỉ nữa. Tôi có ba con và một chỗ làm chính thức.

Ông Louis cố hết sức mình. Buổi sáng ở phố Rivoli, ông là người đầu tiên đợi mở cửa. 

- Này, chị Mylène ơi, người yêu của chị đấy! - Các đồng nghiệp cười gằn.

Chị dọa gọi cảnh sát.

Nhưng ông Louis ngồi lại ở đó suốt cả ngày, trên chiếc ghế duy nhất, ngồi dưới tấm quảng cáo cho xứ Phi Châu xích đạo của Pháp, đất đai cây cỏ và động vật. Các công chức nhận thấy một điều lợi ích trong sự có mặt của ông: bao giờ cũng thấy có một người chờ đợi thì phòng tổ chức có thể tưởng rằng công việc bận quá mức.

Có một người nào đó cứ hai giờ lại ném cho ông câu hỏi:

- Thế nào, ông Orsenna, bao giờ cũng ở đây à?

- Tôi muốn gặp ông bộ trưởng, - bố tôi trả lời.

Một buổi tối, người ta chưa lên đèn. Bảng AEF chìm trong bóng tối. Một người mặc áo bơ lu trắng đẩy cửa, một tiếng phụ nữ kêu lên:

- Không còn ai ở đây nữa chứ?

Ông Louis đứng dậy.

- À, ông đấy ư, ông lên tiếng đi chứ, không thì làm sao biết được ông còn đây. Này ông, ông phải làm cho người ta nhận ra ông chứ. Nếu bây giờ tôi phải đi vòng tất cả các buồng... Ông sợ những mũi tiêm ư?

Bà ta nắm cánh tay ông, đưa ông đến một loại căn phòng hẹp.

- Ông hãy để quần áo của ông lên ghế tựa. Bác sĩ ở đây.

Bà chỉ một cái cửa sổ dán đầy những lời khuyên chống bệnh sốt rét, bệnh amip, bệnh ngủ. Ông Louis chẳng làm thế nào để có thể chống lại mạch đập nhanh (chứng máy cơ bắp của dòng họ Orsenna trong những dịp quan trọng): ông tự bắt mạch, ông thở mạnh, đếm thật nhanh nhưng mạch của ông càng nhanh. Có thể là người ta không nhận chính thức những người có mạch đập quá nhanh...  

- Nào, - bác sĩ nói, - những tiền án của bệnh cũ, những bệnh thời thanh niên, những cuộc phẫu thuật?

Ông già, ông hãy trả lời nhanh lên, trời sắp tối rồi, ông định đi vùng nào?

- Nhưng tôi ở lại, - ông Louis nói, - tôi muốn làm việc ở Triển lãm.

- Hử, cũng như tôi, ông sợ các cuộc đi xa ư? Tôi thú thật với ông, dù tôi là bác sĩ, người ta phải giết tôi để bắt buộc tôi ra đi. Nếu ông thấy được những cái gì tôi trông thấy, khi trở về... nhất là các lá gan, các bộ ruột thì điều đó thực sự không làm cho ta thèm muốn các thuộc địa. Tôi thích các bệnh của chúng ta, ngay cả những bệnh làm chết người. Muốn sao thì thà chết ở đất nước mà chúng ta đã biết.

Rồi họ bàn luận đến các bệnh nhiệt đới. Vì họ là những người cuối cùng ở lại thì chỉ còn có họ ở trong Bộ Tài chính thôi.

- Ông có biết lối ra không? - Bác sĩ hỏi.

- Tôi không biết, - ông Louis trả lời.

- Rõ ràng là ông có tâm hồn của một người công chức chính thức: một khi đã vào ở nơi nào đó, là ông ở lỳ... Ha! Ha! Ông hãy tin vào tôi, tôi sẽ giúp đỡ ông.

- Nhưng tôi thích về nhà tôi.

- Chúng ta cộng sức lực của chúng ta lại.

Trong đêm tối (điện đã bị cắt, chắc hẳn là do một sự thu hẹp ngân quỹ; Bộ Tài chính phải tỏ ra là gương mẫu), họ mò mẫm học theo những hành lang bất tận, kêu cứu mà chẳng nhận được một câu trả lời nào. Thỉnh thoảng họ vấp phải một chồng hồ sơ mà ông Louis đọc được các nhan đề nhờ ánh sáng của chiếc bật lửa: đây, bây giờ chúng ta đến bộ phận ghi nợ.

- Thế là chúng ta đã được khỏe chân, - bác sĩ lầu bầu.

Cuối cùng, vào khoảng nửa đêm, qua một cánh cửa để ngỏ bất chợt, họ đi vào sân Napoléon và ra đến phố Rivoli.

- Tha lỗi cho tôi nhé, - ông bác sĩ nói, - tôi chuồn đây, ông bạn thân, nhưng hãy tin vào tôi. Và chúng ta sẽ nói tiếp những cuộc trao đổi. Nhưng ông hãy thú thật với tôi, ông là một thầy thuốc phải không? À, nếu tất cả những đồng sự đều biết rõ được về bệnh amíp...

Ngày hôm sau nữa, ông Louis được một viên cố vấn của ông bộ trưởng tiếp.

- Người ta nói với tôi nhiều điều tốt về ông. Tôi sẽ xem có thể làm được gì. Ông mong muốn gì? À, đúng rồi, được vào chính ngạch như mọi người, tôi không giấu ông đâu, khó lắm đấy. Là vì bộ phận nhận người…xem nào, xem nào, tôi có thể giới thiệu với ông một bộ phận nào đây, giữ kho nhé? Ông có thích những đồ vật không?

Ông Louis bĩu môi.

- Đáng tiếc, nhưng phải thích các đồ vật như điên thì mới làm người giữ kho được. Vậy thì làm thủ thư vậy? Tốt lắm? Ông thích sách báo. Tuyệt? Nhưng ông hãy đợi tí tôi nghĩ lại rồi, Triển lãm thuộc địa không dính dáng gì với thư viện. Không phải thiếu thiện chí đâu, nhưng không được, tuyệt nhiên là không, tôi không tìm được cho ông một bộ phận thu nhận nào. Không có bộ phận thu nhận thì không thể vào chính ngạch được, phải không? Trái lại, chúng tôi có thể giao cho ông một nhiệm vụ, một nhiệm vụ có thể thay đổi, rõ thôi. Vả chăng việc quản lý các trò triển lãm tồi tàn này còn dài lắm... đã kéo dài được tám năm rồi... đúng là như voi thai nghén. Ông nhìn xem...

Ông ta chỉ một bức tường xám, hồ sơ để chồng trên hồ sơ, dựa vào một cái tủ có lưới mắt cáo.

- Bây giờ là tính cho năm 1931.Không biết liệu có thấy được ngày kết thúc không. À! Chắc chắn thôi. Triển lãm cần những người như ông, những người thực sự là hăm hở, những người không sợ những cái cặp thai.

Mệt mỏi lúc bắt đầu nói chuyện, ông cố vấn của bộ trưởng hình như đã lấy lại được hy vọng.

- Ông sẽ giúp tôi, ông sẽ giúp tôi, ta sẽ phải quản lý các ủy ban mới. Ông không biết, nhưng tôi sẽ dạy cho ông: ông Angoulvant, rất đơn giản. Gạt bỏ Rayé Angoulvant? Thay thế bằng thống chế Lyautey. Tôi không phản đối ông thống chế, nhưng ta phải thay đổi một nửa các thành viên, vì ông thống chế có những người của ông ấy. Đó sẽ là việc đầu tiên của ông...

- Vậy thì tôi có thể bắt đầu vào lúc nào? - Ông Louis hơi rụt rè, các ngón tay của ông bấu vào mũ.

- Ngày mai, à không, ngay bây giờ, ông hãy nói cô thư ký của tôi để bố trí một căn buồng. Hay là ông ngồi ở phòng đợi. Lúc công việc này tiếp diễn thì phòng đợi là nơi được đấy, tôi nói đùa đấy thôi, ông sẽ có một căn buồng thật sự với một nhiệm vụ thật, có thể thay đổi được. Thôi can đảm lên, và hoan hô Triển lãm.

Thế là đối với ông Louis, bắt đầu thời kỳ mà sau này ông gọi là “những năm tháng đẹp nhất của đời ông”. Ông chạy từ đầu này đến đầu khác của Paris. Đến Sở địa chính để xác thực miếng đất ở Vincennes là không có địa dịch. Ông chạy đến các nhà thầu khoán, những người này mới tiếp ông lần đầu.

- Cuối cùng các ông, các con buôn chính trị, đã sẵn sàng cả rồi chứ, các ông đã đồng ý, vậy tôi có thể bắt đầu các công việc của tôi chứ?

- Nghĩa là... Tôi đến chính là để báo cho các ông biết là phải tiên liệu chậm hơn một chút.

- Thế thì trong trường hợp ấy tôi đòi có một sự giải ước.

- Ông hãy hiểu cho chúng tôi, đây là cả một đế quốc đem ra trình bày.

- Tôi cần gì. Tôi sẽ sử dụng các công nhân của tôi vào việc gì hở? Những công nhân đó đáng nhẽ ngày mai phải bắt đầu xây một ngôi chùa?

- Ông hãy đọc lại phiếu đặt làm. Không phải là một ngôi chùa. Mà là một ngôi đền của Campuchia.

- À! Không phải là lúc chơi chữ.

Và ông Louis lễ phép xin từ giã, bàng hoàng vì sự tấn công mạnh mẽ như thể Triển lãm là một bất động sản tầm thường.

Những tiểu chủ ấy đã đọc nhiều bản “sáng chế”, họ tưởng rằng tất cả sẽ làm trong sáu ngày và nghỉ ngày thứ Bảy. Cần phải giải thích cho họ cái tính cách ẩn dụ, đúng, thưa các ông, tính cách ẩn dụ của sáu ngày sáng thế ấy.

Và ông quay về bộ, cảm thấy như được ban quầng hào quang vì những lời nhục mạ mà ông phải hứng chịu.

Vả lại, ngày hôm sau những người tiểu chủ lại được đi đến. Thật là ngọt ngào. Cuộc khủng khoảng của Mỹ bắt đầu có ảnh hưởng. Các giới thạo tin tức tiên đoán rằng cuộc khủng khoảng đó ngày càng nặng nề. Cho nên, việc đặt làm một ngôi đền Campuchia dù rằng chậm trễ cũng không ai nhả tiền ra.

- Tốt lắm! Bây giờ không nên chần chừ, ông Orsenna, ông hãy chạy đến ông Rosengart.

Đây là một tay xây dựng cừ khôi trong thời đại này. Ông ta đã đề nghị những xe nhỏ để chở khách đi xem từ chòi này sang chòi khác, từ khu Tây Phi Châu sang khu Á Châu. Người ta có thể thích các thuộc địa nhưng không thích đi bộ, có phải không, ông Orsenna?

Ở nơi kia, gần vòng đua, là địa hạt mà ông Louis đã quen biết sẵn.

- Tôi là bố của Gabriel...

- Nhà làm xăm lốp, tất nhiên, tất nhiên.

- Vậy thì, tháng này, ông đến đâu rồi, ông Rosengart?

- Ông hãy đợi giây lát, các mẫu ấy vừa đem thử ở ngoại thành. Ông dùng một ly nhé.

Ông Rosengart gọi rượu Suze, ông gạt giấy tờ ở bàn giấy lại, đây là những mẫu sáng tạo sắp tới, ông Orsena ạ. Người ta có thể nói đây là Hàng May Thượng Hạng.

- Như vậy là ông có biết Levallois?

- Có, tôi có biết sơ sơ Levallois, - ông Louis khẽ nói.

- Như vậy chắc chắn là ông còn nhớ thời kỳ những mẫu làm thử. Ông nhìn đây, ông có thấy đẹp không, những dây chuyền này. Tôi không bao giờ có thể tự làm được như thế.

Một cửa sổ to có kính hướng về các xưởng thợ. Người ta thấy các chiếc xe tập trung lại dần dần. Ông Rosengart và bố tôi nhấc cốc rượu Suze: hoan nghênh những hàng mẫu!

- Tôi không muốn giữ ông lại, - ông Rosengart nói . - Tôi biết thời gian cần để xây dựng một triển lãm. Ông đừng lo, tất cả sẽ sẵn sàng vào đúng lúc. Vả lại, ngày mai tôi sẽ đến thăm ông ở bộ bằng các mẫu làm thử, dù chỉ là để cho ông được yên tâm. 

Nhưng các mẫu đó không đến bao giờ. Người ta mất công chờ đón, gióng tai nghe...

- May mắn là chúng ta có xe lửa chạy vòng quanh và những xe ca điện. Các người chịu trách nhiệm được yên tâm. Nhưng không được buông thả, ông Orsenna, ông hãy đến luôn luôn càng hay, ông Rosengart đã hứa, ông ta phải giữ lời.

Ông Louis thích hồ sơ này hơn là vấn đề các quyền của con người. Hội nhân quyền đã phản đốixe kéo. Theo hội này, những kiểu vận chuyển đó làm nhục loài người. Hội đó dọa đưa đơn kiện lên Tòa án La Haye, cả lên Giáo hoàng mặc dầu hội đó chủ trương vô thần và ngay cả hội Tam Điểm. Có thể là do lời nói của hội ấy nên cuộc đối thoại giữa Loge và Tòa Thánh không phải là không gay go.

“Dù sao cũng phải điều đình, - ông bộ trưởng nói. - Không có xe kéo thì Triển lãm sẽ mất tính chất của nó”.

Trước các luật sư vất vả và rất lo lắng về thân phận con người thì ông Louis bảo vệ quan điểm của bộ.

- Một chút tính cách ngoại lai không có hại gì, thưa luật sư.

- Tính ngoại lai ấy là một điều sỉ nhục cho nhân loại.

Trên bàn giấy của luật sư, điện thoại reo vang không ngừng.

- Ông cho phép? Tôi cần một giây. - Và Louis bỗng nhiên chìm trong những sự tranh cãi không ngừng, những vụ ly hôn, những vụ vỡ nợ, những chuyện thừa kế.

Mệt mỏi, luật sư đặt máy nói xuống, ông thở một chút. Ông từ từ ngước mắt nhìn về phía ông Louis.

- Còn ông, về vấn đề gì nhỉ? Tha lỗi cho tôi, ông xem, cuộc sống của nghề luật sư, cuộc đời mà người ta phải theo đuổi. À! Đúng rồi, những chiếc xe kéo.

Một số buổi tối, ông Louis bảo tôi đến. Bà Wladislawa lạnh lùng đón tôi: ông ấy lại nói với anh về vấn đề sỉ nhục đó.

- Này, Gabriel, về những chiếc xe kéo, anh nói thẳng cho ta biết anh nghĩ thế nào?

Chúng tôi nhanh chóng thống nhất ý kiến với nhau là không vinh quang lắm đâu.

- Nhưng anh xem, Gabriel, liệu một cuộc triển lãm có quyền chọn trong thực tế hay chỉ nên trình bày các khía cạnh tốt đẹp của các sự vật thôi sao?  Gabriel, con hãy thật lòng trả lời ta, về phương diện nghề nghiệp khắt khe, chúng ta không bị bắt buộc phải trưng bày những xe kéo chăng?

Ông Louis chẳng sợ ai cả, trong sổ có ghi những người thiếu thiện tâm.

Tôi suýt quên những cuộc chiến tranh giữa các thuộc địa. Họ đánh nhau trước bản đồ đóng vào tường, khung chữ nhật, Đại lộ Daunesnil, Đường số 38 từ Paris đi Charenton, Đại lộ Gravelle và Đại lộ Château. Những người Phi Châu dọa bỏ Triển lãm nếu phần dành cho miền Nam Sahara không phải là đẹp hơn. Rất tốt,

 “những người Đông Dương” bẻ lại; trong trường hợp đó các ông lấy cả Vincennes, chúng tôi sẽ trưng bày Angkor trong khu vực của chúng tôi và chúng tôi xem cái gì sẽ làm cho những người Pháp phải thích thú, các đền đài của chúng tôi hay các túp lều của các ông...

- Thôi mà, thưa các ông, các ông hãy bình tĩnh.

Không gian khá rộng rãi cho tất cả mọi người.

Nhưng những người thuộc địa không muốn biết gì cả.

- Phi Châu đáng hơn.

- Những kẻ man rợ ấy, vừa mới ra khỏi cuộc sống hái lượm!

- Nếu người ta trưng bày nhiều chuyện độc ác của người da vàng thì trẻ con sẽ không đến đâu.

- Có thể là độc ác nhưng là một nền văn minh thực sự. Các ông có thấy những nét vẻ của Huế ở những người mọi không?

Đêm xuống. Người ta nghe rõ những tiếng chửi rủa dội xuống tận trên đại lộ.

May thay hiếm có những sự bùng nổ ấy. Những người khoa trương là những người hiền lành, những người nhút nhát trong các nhà giáo. Họ không chịu được sự tiếp xúc trực tiếp của các học trò. Họ sắp xếp các đồ vật với tình thân mật và họ rút lui để cho mỗi người đến xem tự có ý kiến riêng. Trong môi trường tế nhị ấy, ông Louis kết những mối dây bằng hữu. Ông làm cho người ta tưởng ông ở quận VI, quận VII, nơi có nhà chức trách, ông đi theo các công chức có chế độ. Ông đi chậm rãi bên cạnh họ trong các phố vắng vẻ sau các cuộc hội họp về. Ông nghe những câu chuyện dài về văn minh, về phạm vi nhỏ hẹp của nước mình, về sự cần thiết cấp bách của Đế quốc, có phải thế không, ông Orsenna?

Ông Louis ra hiệu đồng ý trong đêm tối. Trong khi đi đường, những người nói dài đồng nhất là Hirsch. Phó chủ tịch Hội “Nước đại Pháp” và Labbé, kỹ sư trưởng của cơ quan kiểm soát đường sắt Addis - Abeba - Djibouti.

- Ông Orsenna, ông biết những xứ ấy chứ?

- Không ạ, thưa ông chủ tịch, không ạ, thưa ông kỹ sư trưởng, - ông Louis trả lời.

- Vậy thì tại sao ông lại tận tâm với Triển lãm?

- Tôi không thích sống tù túng.

Họ có thể sẵn sàng ôm hôn ông. Họ nói thêm một hay hai câu về những khoảng rộng, trên bậc cửa của họ.

- Một ngày nào đó, ông sẽ đi đến đấy. Ông hiểu chứ. Nhưng còn lâu.

Louis đã cố giữ gìn cẩn thận, trèo qua tường chứ không đi qua cửa chấn song kêu cót két, tránh những viên sỏi kêu rào rào rồi nhảy qua những chỗ của sàn nhà mà ông đã biết là khá nhạy, nhưng không xong. Trong khi ông đã cởi xong quần áo trong một sự im lặng hoàn toàn thì có tiếng gọi tên ông cất lên:

- Ông Louis?

- Tôi đây.

- Lại những chuyện thuộc địa vớ vẩn à? - Bà Wladislawa không bật đèn bao giờ.

Bà trở dậy và mở cửa sổ. Bà nhìn thành phố dưới ánh đèn và trời sáng dần.

- Khi tôi nghĩ đến cái gì chúng ta có thể xây dựng chung với nhau, ông Louis ạ, xây chung với nhau chứ không trống đánh xuôi kèn thổi ngược. Bởi vì tôi cũng thích sự rạng rỡ của nước Pháp và riêng tôi, trong số những người Ba Lan, tôi đặc biệt yêu thích điều đó. Ông Louis, ông hãy nhìn những người theo Aragon, này, ông ta cùng tên với ông đấy, ông hãy nhìn họ, ngày này qua ngày khác, tất cả những cử động của họ, tất cả hơi thở của họ cùng theo một hướng. Hướng của chủ nghĩa cộng sản. Ông có trông thấy vóc dáng tình yêu của họ không? Ông Louis ạ, có lẽ ở chúng ta tình yêu cũng nhiều như ở những người theo Aragon, với điều kiện là cộng lại và nhân chúng ta lên chứ không phải là trừ chúng ta đi, như vậy chúng ta sẽ gương mẫu hơn họ, ông Louis, ông nghĩ mà xem, có thể hãy còn thì giờ...

Và đến đấy, bà bắt đầu nức nở, một tiếng nấc duy nhất không ngừng mà cắt đoạn khi nhắc tới những người theo Aragon.

- Vào giờ này họ ở đâu, hở ông Louis, nếu không phải là người này áp vào người kia, tay trong tay, có thể họ đang làm tình. Và không phải là họ trẻ hơn chúng ta, ông Louis ạ. Ông đừng đi tìm kiếm thủ đoạn nghi binh ấy, chúng ta cũng có thể ham thích để lao vào tình yêu cho đến tinh mơ. Từ Ba Lan tôi đến đây vì thế mà chỉ vì thế, một tình yêu chân thật. Nhưng ông Louis, ông đã làm phân tán cả, ông làm đủ mọi thứ, đủ mọi tầm thước, ông mở rộng tất cả, trừ có tầm thước của tình yêu chúng ta...

Và ông Louis trông thấy cái lưng to bản của bà Wladislawa rung rung lên và mái đầu hung của bà chạm vào ống nhòm mà bà dùng để tìm kiếm những người theo Aragon.

- Xong rồi, ông lại làm sai lệch rồi, ông hãy nhắc lại cho tôi địa chỉ của họ, ở Paris tôi lạc mất. Tôi quay nó về phía nào nhỉ? Vì tôi phải coi chừng chúng (giọng nói của bà có vẻ lành lạnh và hằn học). Tình yêu của họ làm nguy hại cho nước Ba Lan. Họ càng yêu nhau thì chủ nghĩa cộng sản càng thắng lợi. Vì tất cả cái gì tốt cho cho cộng sản thì tốt cho nước Nga, vậy là xấu cho Ba Lan. Ông thử tưởng tượng xem, ông Louis, nếu tình yêu của chúng ta mà chiếm được một phần trước của sân khấu, ở vào chỗ của họ, ông Louis ơi, thì cộng sản còn có cái gì để trình diễn như là một cảnh chọn lọc nữa? Những ngày hôm sau ai sẽ lên hát? Bọn Kulắc ư? Ồ! Louis, trách nhiệm của ông như thế nào mà không yêu tôi tha thiết; để cho bọn cộng sản được độc quyền tình yêu to lớn thì tai họa sẽ thế nào ! Ông Louis, nếu có việc gì xảy ra cho nước Ba Lan thì sẽ là tội của ông, và tôi sẽ nói ra điều đó, đúng thế, ông Louis ạ, mặc dầu ảnh hưởng sẽ như thế nào, tôi sẽ nói. Ồ! Ông Louis, cái xí nghiệp phá hoại của ông thật là khủng khiếp. Khủng khiếp, khủng khiếp…

Sau những tiếng khủng khiếp, khủng khiếp, Louis bèn ra đi. Ông nghe những tiếng ấy khuất dần khi ông đi xuôi về Paris, về bộ. Ông về đến buồng giấy trước mọi người, vừa đúng lúc để trả lời tiếng gọi của bà Marguerite: tôi đây, ông Louis, tôi chúc ông một ngày tốt đẹp, tôi tự hào về ông, không có nhiều vấn đề chứ? Ngày khai mạc Triển lãm giữ nguyên. Nước Pháp vạn tuế, ông Louis, tôi tự hào về ông. Ông Louis đặt lại máy nghe.

Ông không ngủ hay hầu như không ngủ chút nào. Nhưng ông không thấy mệt. Ông lạ hoàn toàn ở trong Triển lãm. Khi người ta sống trong giấc mơ, người ta không cần đến giấc ngủ chung quanh.

Xúc động bởi sự tích cực của ông, chính quyền kết cục phải chấp nhận cho ông vào nơi thiêng liêng nhất, nơi của các quan niệm cao nhất, nơi soạn thảo một cách chậm chạp với tất cả sự thận trọng có thể có được, bản trình bày những lý do, sau khi đã cân nhắc từng chữ, đã bàn cãi từng khả năng để đi đến một quyết định thống nhất:

“Nước Pháp không còn toàn vẹn ở Châu Âu. Khi nói đến Bắc Phi, ở đó nước Pháp đã đem trồng một nhánh khỏe mạnh của nòi giống quốc gia, khi nói đến Đông Dương, đến Tây Phi, đến Phi Châu nhiệt đới, đến Madagascar ở những nơi đó có nhiều người Pháp đang xây dựng Đế quốc mới của chúng ta. Khi lại nói đến các đảo Antilles ở đấy đã tồn tại vẻ đẹp duyên dáng và lâu đời của thế kỷ XVIII với những con cháu của những người thực dân đội mũ có vành ba múi và bộ tóc giả rắc phấn, đấy là nước Pháp tự tái tạo ra trên những mảnh đất ấy, gần hay xa xôi, đã trở thành từ dạo ấy những bộ phận sống động và mạnh mẽ của đất nước sinh sôi.”

Có những cuộc họp triền miên, những cuộc cãi vã về thủ tục kéo dài liên miên.

- Các ông không nghĩ rằng ta nên làm việc trên một văn bản ư? Chúng ta hãy giao một đơn đặt hàng cho Trường sư phạm. Ở phố Ulm, họ viết rất giỏi.

- Không được đâu, ông bạn ơi, chính là ủy ban được lập ra phải phụ trách công việc này. Ủy ban đó không có quyền ủy nhiệm lại cho người khác.

- Chúng ta sẽ giẫm chân tại chỗ, và thời hạn lại sắp đến rồi.

Giọng nói chuyển chanh chua.

- Thôi, các ông – ông thủ trưởng cơ quan Chadeau – Zylber nhắc lại.

- Ồ! Ông với những đau khổ trong cuộc chung sống vợ chồng.

- Tôi xin lỗi các ông.

- Chấp nhân, chấp nhận, - ông giám đốc Viện Bảo tàng mỹ thuật quốc gia Alger, ông Alazard kêu lên.

- Còn ông Crouzet, ông không nói gì từ nãy đến giờ.

- Tôi vẫn nghĩ rằng việc nhắc đi nhắc lại câu “Nói đến” là không hay “Nói đến Bắc Phi”, “Nói đến Đông Dương” lối hành văn ít ra là cũng nặng nề.

- Ông Crouzet, ông không nên quên rằng mục đích là có tính cách sư phạm. Ông là thanh tra giáo dục thì ông phải hiểu điều đó.

- Ta không nên lẫn lộn sư phạm với đế giày bằng chì. Trong những điều kiện đó ông sẽ hiểu được sự im lặng của tôi.

Và rồi, có một số ở đấy chỉ vì một câu duy nhất: đây là tóm tắt hoàn toàn, theo ý họ, của tiến trình thuộc địa. Như vậy là, ông Gruvel, giáo sư Bảo tàng tự nhiên học, là giám đốc Viện thí nghiệm đánh cá và những sản phẩm thuộc địa nguồn gốc động vật. Ông coi ông Louis là bạn. Ông ta nói với ông Louis quan niệm của ông về Văn chương:

- Ông Orsenna ạ, không cần đến tiểu thuyết cũng không cần đến truyện vừa, tôi, tôi chỉ là nhà viết văn với một vài từ: “Một mớ hỗn độn biết cách sắp xếp theo khoa học của các cây cỏ, động vật và con người”. Ông Orsenna, ông hãy nói thẳng thắng, có phải đây là một cuộc triển lãm thuộc địa, là thế và chỉ là thế?

Ở mỗi buổi họp ông bèn đề nghị mớ hỗn độn của ông.

- Sau này, ông Gruvel ạ, - ông Chadeau – Zylber nói, - ta phải đợi bản chính tốt.

Cuối cùng đến ngày có bản chính tốt.

“Đối với công dân của Vương quốc Anh khái niệm “Đế quốc Anh” đáp ứng được một sự kiện rõ ràng và hiển hiện, thì ở Pháp, khái niệm một Đế quốc thuộc địa không những không thân thiết với những con người riêng biệt mà còn không được thể hiện rõ ràng trong cuộc sống chung…”

Ông thủ trưởng cơ quan đề nghị việc hình dung lâu dài Bộ thuộc địa.

“Đằng sau một dãy cột thanh tú và duyên dáng là toàn thể mặt ngoài cao to hiện thành một bức tranh tường bằng đá đồ sộ rất sống động…”

Ông Louis cúi mình về phía ông Gruvel.

- Có thể là đúng lúc cho mớ hỗn độn của ông.

- Ông nói có lý.

Và Gruvel nói tiếp:

“Một mớ hỗn độn biết cách sắp xếp theo khoa học của các cây cỏ, động vật và con người sẽ được định hình, dưới sự cứng chắc của vật chất, sức mạnh dồi dào của Đế quốc non trẻ chúng ta, đầy ắp của cải và sức lực.”

- Những dòng chảy này theo tôi thì thích hợp hoàn toàn, ông Chadeau Zylber nói. - Ủy ban đã thông qua? Hoàn toàn. Một cuộc họp rất tốt. Chỉ còn một vài buổi họp tốt như thế này thì chúng ta tới đích.

Khi ra về, ông Crouzet nắm cánh tay ông Louis.

- Ông bạn thân mến của tôi, tôi không bao giờ quên sự giúp đỡ của ông. Bộ Giáo dục quốc gia, ông biết đấy, có thể nhận ông nếu ông yêu cầu được chính ngạch. Tôi có thể đặt ông vào hàng danh sách vòng ngoài.

- Than ôi! Tôi không còn tuổi nữa.

- Như vậy thì thật đáng buồn. Vòng ngoài có thể lấy nhiều người nhưng không thề làm gì được với sự quá tuổi. Cũng không sao, miễn cứ trả lại như vậy. Cũng được thôi.

Và ông, một tác giả sung sướng, miệng huýt sáo, đi về phía sông Seine.

Cho đến bây giờ, ông Louis không có bạn. Ông không có thì giờ. Đời ông chỉ là một chuỗi tạm dừng: mỗi bận là một khoảng ánh sáng tròn quanh một người đàn bà. Ông có thói quen uống một cốc rượu hồi chẳng hạn, ở một quán cà phê tại một góc nào đó, trước khi lên tìm người đàn bà đó, hay bàn gẫu một chuyện, buổi chiều ngày Chủ nhật với một ông bố vợ tầm phơ, thì ánh sáng đã tắt và người đàn bà đã thiếp đi. Con tàu lại chạy. Ông phải quên đi những gương mặt, những khu phố và những địa chỉ.

Chắc chắn là bến đỗ Wladislawa khá bền lâu. Nhưng một tình yêu gương mẫu không phải là miếng đất lợi cho sự phát sinh các tình bạn. Còn đối với Chadeau – Zylber thì ông sáng suốt và không tin vào những quan hệ thân mật với các bề trên.

Ông thủ trưởng thường đến ngồi trong các buồng bé màu xám của nhân viên tạm tuyển: tôi không làm phiền ông chứ, ông Orsenna? Ông đợi trời tối. Bộ vẫn còn người. Ông bèn kể chuyện về những thất vọng của ông, một chỗ làm ở Cameroun, người vợ ra đi, gà trống nuôi hai đứa con, gay go nhất là ngày Chủ nhật, ông hãy tin tôi, ông Orsenna ạ, một người đàn ông một mình với hai đứa con trong một căn phố Boulard, đời sống không dễ dàng gì sau Cameroun. Và vợ tôi lại còn muốn cướp đi của tôi hai đứa con: Pauline và Jean – Baptiste. Louis chia sẻ nỗi buồn nhưng không để bị lừa gạt: không nên lẫn lộn giữa tình bạn và nhu cầu tâm sự.

Rồi đến bài viết của tờ Ô tô.

Mùa hè, phố Oudinot. Nhiệt độ lên rất nhanh sau mười giờ. Người ta hỏi những người đang làm ca:

- Đúng, - họ nói, - đúng, trời cũng gần giống như ở đằng ấy.

Người ta hỏi họ có cách nào để chịu đựng được. Không có, những người thuộc địa trả lời.

Và im lặng, ở phố Outdinot, trong hành lang của Nha giám đốc các vấn đề Phi Châu, phó sở giám đốc của Tây Phi thuộc Pháp, văn phòng Sénégal, văn phòng Guinée, văn phòng của Bờ Biển Ngà, văn phòng Dahomey, văn phòng Tôgô... hầu hết tất cả bờ biển cho đến Namibie (trừ một vài mảnh đất của Đức hay của Bồ Đào Nha lọt vào giữa).

Những câu chuyện thì thào. Ngay những lời đồn đại cũng không được hoan nghênh. Buồn chán ghê gớm ở buồng giấy mùa hè, khi thời giờ như không tiến lên được, chìm vào trong không khí như những bước chân đi lún trong nhựa nóng chảy của các vỉa hè.

- Ông hãy thử xem, - một đồng sự nói, khi giơ tờ Ô tô. – Tôi đảm bảo với ông là ông phải thử xem.

Thế là việc xem báo thể thao đã đi vào cuộc sống của ông Louis.

Và ông nhanh chóng nhận thấy sự thật hiển nhiên: những tờ thể thao giúp ích cho cuộc sống con người…

Đến lượt ông, ông đi sâu vào thời sự ấy, ông cũng sôi động và hào hiệp như một thị trường nhiệt đới. Ông cảm thấy một cảm giác say sưa mà chúng ta đều biết rõ, những người bạn của thể thao, ông bắt đầu liếc đọc tiết mục về bơi thuyền, ông cảm thấy hơi thất vọng, à Rowing không đến được đoạn đầu của dòng sông. Ông dự một buổi đấu ngắn ngủi về quần vợt, những người thắng cuộc ở Winbledon về giải đánh đôi nam nữ đã từ chối từ nay về sau không chơi cùng nhau nữa. Một sự bất hòa có kéo dài hay ko? Vấn đề là phải theo dõi. Giây phút thông cảm (dối trá) đối với những tay ganh đua nhau ở cuộc chạy marathon ở Lost Angeles (để ghi sẵn ở cuộc chơi): người Pháp El Ouafi liệu có thể xác nhận sự thành công của anh ta ở Amsterdam không? Với cái tên ấy, anh ta chắc chắn quen với cái nóng bức đầu mùa hè v. v… Ông đã đi sâu vào những tờ báo không đếm xuể ấy, trong đó người ta thỏa thích biết được ở trong ngày, những thắng lợi, những thất bại, những sự tận tâm, những điều phản bội, các cuộc du lịch, sự chăm sóc của y tế , các kỹ thuật, các tai nạn về cơ bắp, những bi kịch của con người, đấy là không kể đến điều kỳ lạ, đến sự quá độ xả ra hàng ngày: Cuộc Đua Vòng quanh nước Pháp.

Khi cuộc đua này kết thúc (thắng lợi thuộc về Dewaele, nước Bỉ), ông Louis mới đo được sự trống trải. Cuối tháng Bảy là thời điểm xấu nhất trong năm đối với các nhà thể thao. Đây cũng coi như một sự nghỉ ngơi ở gia đình khi người ta yêu một thứ khác.

Cho nên, một bài báo ngày 1 tháng Tám đã làm ông mủi lòng rơi lệ.

Để có một cuộc Đua Vòng quanh nước Pháp vĩnh viễn

“Những tiếng hoan hô đã tắt, công viên đã đóng cửa, áo vàng đã gấp lại, người ta đã quên Izoard… Biết sống thế nào đây?...”

Lời kết luận của tờ báo chỉ có thể làm ông mê say:

“Và nếu có một cuộc đua quanh Đế quốc bổ sung cho cuộc đua của Mẫu quốc?”

Ngay buổi sáng hôm đó, ông đã viết thư cho một người tên là Dekaerkove, ở trên có chữ đầu: E. Élie? Emile?

Họ phải gặp lại nhau gần tòa báo, trong một hiệu ăn nhỏ xứ Auvergnat, hiệu Le Puy - de - Dôme dành riêng cho “những nhà thể thao”. Ông Louis bao giờ cũng có một chút e dè trước khi giáp mặt với một đám người mới. Trước cửa, ông ngập ngừng tay để trên quả đấm. Ông vừa mới vào trong cơ quan nhà nước thì bây giờ lại thấy ông rời bỏ nơi đó để đến với giới thể thao. Ông có phải từ bỏ cái trước không?

-  À! Ông đấy à, ông thuộc địa?

Tất cả những người có mặt trong hiệu ăn đều ngoảnh hướng về phía người mới đến.

- Sao người ta không thể tìm được một nơi yên tĩnh hơn? - Ông Louis hỏi.

- Không thể được, bao giờ cũng phải làm sao để người ta có thể tìm được tôi mà báo tin những kết quả. Ví dụ như tin nêu mới có một kỷ lục thế giới. Trời hơi nóng, nhưng biết đâu, với Nam bán cầu…

Thỉnh thoảng có một người gào lên, đúng là gào lên từ một góc xa trong phòng.

- Này ông Dekaerkove, năm sau, Aubisque, Galibier Và Izoard?

Như vậy ông Louis biết được những trách nhiệm thật sự của nhà làm báo. Ông làm nghề ái quốc nhất trong các nghề nghiệp: là người ấn định giải Đua Vòng quanh nước Pháp. Mỗi năm, chính ông chọn hành trình. Ông bắt đầu bằng những chính quốc, có thể những thành phố chính. Ông gặp ông thị trưởng.

- Ông có thích nhận Đường Đua Lớn không?

Ông ủy viên thành phố đỏ mặt, nói lắp bắp: chắc chắn, chắc chắn.

Ông Dekaerkove báo tin về các bảng giá, mời các chủ tiệm ăn có rượu ngon, ra các mệnh lệnh thông thường về luân lý, những lệnh về giữ gìn sạch sẽ trong phòng đăng ký kết hôn, ông ấn định một luật lệ tối thiểu. Tiếp theo, ông soạn thảo hành trình chính thức, sắp xếp xen kẽ những đường dốc và những đường phẳng trá hình, những đường xuống dốc vòng vèo, các đoạn đồng bằng có thể đi nhởn nhơ trước khi đi nước rút cuối cùng.

Do đó, ông biết tất cả nước Pháp từng xã một.

- Này, để xem, ông hãy làm thử, ông nói cho tôi biết một tên làng, bất cứ làng nào. Ông Louis chọn Le Thoureil, một nơi ở bờ sông Loire mà chúng tôi đã đi qua cùng với Marguerite trước khi chúng tôi trượt mất cuộc đi các thuộc địa.

- Le Thoureil, gượm đã, à! Đúng! Hai cái nhà ấy đối diện nhau, trên một khu vườn đầy những cây hồng thục quý. Đúng là ở đấy có bãi tắm sông phải không? Hãy cẩn thận đấy, mặt đường thường hay hỏng vì nước lụt.

- Khá lắm! Khó có thể tin được. Tôi còn có thể thử nữa chứ?

- Xin mời ông!

- Thế thì Moernach (Thượng nguồn sông Rhin).

- Ông hãy cho tôi một giây. Đúng rồi, có bể nước phân thẩm lậu ở cổng vào làng. Tôi nhớ ra rồi, năm 1926, các lốp xe của các tay đua bị thối hoắc cho đến chiều…

Tôi đã gặp nhiều hiện tượng theo kiểu của Dakaerkove trong các đảng phái chính trị. Họ cũng thuộc lòng nước Pháp trong đầu, nhưng là nước Pháp trong kỳ bầu cử, từ tổng này đến tổng khác, những kết quả bỏ phiếu từ 100 năm nay. Nhưng ở đây, sự hiểu biết mang sắc êm thấm hơn, không có xung đột, một tình yêu lớn có tính cách địa dư.

Hàng năm, ông quay về nhà, mệt mỏi về việc vạch đường đua, gan ông to ra, ông ngủ đẫy một tuần, chỉ uống rượu Saint - Yorre và bắt đầu nghĩ đến đường đua tiếp theo. Đó là nghề nghiệp của ông, ông để thời gian vẽ các hình lục lăng, các hình lục lăng của ông.

- Không phải là tôi không còn yêu nước nữa, phải tin như vậy. Nhưng thỉnh thoảng ta phải biết mở rộng các chân trời của mình.

Chính vì vậy, ông ta đề nghị cuộc Đua Vòng quanh Đế quốc, hay ít ra để bắt đầu là vòng quanh Phi Châu đen.

- Ý nghĩ hay đấy, - ông Louis nói, - tôi sẽ trình bày với thủ trưởng cơ quan tôi về việc này, sự gợi ý của ông đã rơi trúng thời điểm. Đó sẽ là phần thể thao của Triển lãm chúng tôi.

Họ tiếp tục bàn cãi cho đến hết buổi chiều.

- Trời ơi ! - Ông Louis bỗng thốt lên. - Tôi về chậm rồi.

Và ông xin phép cáo lui.

- Ngày mai nhé, - các nhà thể thao nói với ông.

- Ông xem đấy, không phải là khó lắm đâu. Họ đã chấp nhận ông nói, - Dakaerkove nói.

- Ai là người ở giữa tim nước Pháp hơn tôi, tôi hỏi bà đấy, bà Marguerite, - ông Louis nhắc lại vào buổi chiều khi ở Levallois, - ai?

Và sau khi ăn bữa tối với mẹ, ông quay về nhà không hài lòng, bà Wladislawa càng ầm ĩ khi thấy ông.

- Ông Louis ơi, một người phụ nữ Ba Lan có ý nghĩa gì trong cuộc sống của ông, hử, ông có thể cho tôi biết được không?

- Nhưng bà biết rõ đấy, tôi cũng thích một cuộc Triển lãm thế giới. Bà hãy đợi một chút, bà Wladi ạ, bà hãy bình tĩnh!

- Những người theo Aragon, họ có đợi để yêu nhau không? Họ có bình tĩnh không? Ông Louis, sự thiếu vắng của ông trong tình yêu là tội ác với nước Ba Lan đấy.

Bây giờ, mỗi buổi chiều, khi các phòng làm việc đã đóng cửa, ông Chadeau - Zylber kiểm điểm lại.

- Ông Orsenna, liệu chúng ta đã nghĩ đến mọi thứ chưa?

Người ta không còn nghe thấy gì nữa, không một tiếng chân trong cả bộ, không một tiếng ghế cót két.

- Người ta nói là họ đã ra về hết. Ông sẽ thấy là một ngày nào đó, họ sẽ bỏ mặc cả hai chúng ta. Với Triển lãm trên tay chúng ta. Tôi đã nghĩ đến rồi. Chúng ta đã nghĩ đến các trẻ con chưa? Triển lãm phải làm hài lòng trẻ con. Ông biết rằng vợ tôi đang đến gần đấy? Hôm qua, bà ta rình căn nhà của chúng ta từ bờ hè trước mặt. Đúng đấy, Orsenna ạ, ông hãy sắp xếp đi, Triển lãm phải làm hài lòng trẻ con.

Ông Louis để dành đầu năm 1931 để đi các cửa hàng chuyên doanh, đến các nhà sản xuất xe có bàn đạp chân, những đoàn tàu chạy bằng điện, đến những người xây dựng các vòng đu quay. Ông bàn với họ những hình thức mới, có tính cách ngoại lai hơn.

- Đáng nhẽ, là những con lợn hồng chạy lên chạy xuống, đáng nhẽ là những thứ gắn máy ở bên ngoài, ông không thể đề nghị có những con đà điểu, những thuyền độc mộc ư?

- Tôi không biết liệu, tôi có những người thợ thủ công để…

- Những người thuộc địa thuần túy nhăn nhó đấy.

- Không phải là vấn đề biến Triển lãm thành khu vườn thuần hóa

Ông Louis cố chấp. Ông thuật rõ những sự tiến bộ của ông. Ở đấy có một xứ Congo đáng mê, ở chỗ khác, trong khu vực xứ Cameroun, có một chòi săn với ba khung cảnh lớn có tầm chiều sâu do họa sĩ Jde La Nozière thực hiện (phải vất vả lắm để bắt ông ta làm!). Ở giữa: một bầy năm con sư tử sau khi ăn no, đang nằm nghỉ dưới ánh nắng gay gắt nhất trong ngày. Ở phía bên phải, trong vùng sâu thẳm của rừng nguyên thủy, có hai con khỉ độc lang thang trong thế giới riêng của chúng, vẻ chậm chạp đàng hoàng quen thuộc. Ở bên trái, một con báo ở tư thế sẵn sàng nhảy chồm lên khi đang rình một con nai đến uống nước ở suối.

Ông Louis đem đến những dự kiến và phác họa, ông Chadeau - Zylber thì xoa tay.

- Tôi tin rằng các con tôi sẽ không thất vọng. Tôi sẽ thu hút được chúng. Mãi mãi. Mặc cho cô gái, cô có thể mặc quần áo vào.

Vừa nói, ông vừa nhăn mặt, rồi vung tay, vẻ hẹp hòi, vội vàng, một cái vung tay hoan nghênh của một kẻ e lệ.

Ngày khánh thành được báo Le Temps đưa tin: ngày 6 tháng Năm. Đáng nhẽ người ta đã phải báo trước cho chúng ta trước khi báo chí đăng tin, ở bộ người ta càu nhàu. Nhưng người ta đã dẹp im các tâm trạng đó.

- Này, ông Orsenna, - ông Chadeau - Zylber nói, - tôi trông cậy vào ông để vặn chặt những cái ê cu cuối cùng, bởi vì tôi với các nhân vật của tôi…

Ông ta chạy vội về buồng giấy của ông, ở đây, các tiếng chuông không ngừng réo.

Người ta nghe thấy ông trả lời:

- Vâng, thưa ông nghị sĩ… chắc chắn là Ngài sẽ được mời đến … Nhưng các thiệp mời có chậm… ông hãy xác định giờ cho ông đại sứ của ông…

Vì những chuyện cũ không sáng sủa, Bộ Ngoại giao đã bị đẩy ra ngoài các công việc chuẩn bị của Triển lãm. Họ thờ ơ. Và họ đã không gửi nhân viên của bộ phận nghi thức tới. Mặc dù các lời hứa hẹn, các sự can thiệp.

- Ít ra là ông không đẩy người ta chứ? - Người ta hỏi ông Mangin, người gác cổng, một cựu chiến binh ở Verdun.

Người gác cổng nói lẩm bẩm là mặc dù ông bị thương tật, nhưng ông cũng biết sự khác nhau giữa một tên Đức và một nhà ngoại giao.

Cuối cùng, người thành thạo công việc được báo tin đã đến vào ngày 20 tháng Tư, một ngày mưa rào. Mặc dù đã có mang ô, mà giày của ông vẫn bị ướt. Nhưng phía trên vẫn còn tinh tươm, cổ áo thẳng nếp, tóc đen chải mượt, tay trái cầm găng.

Người ta trình bày tình hình với ông. Có quyết định ngay.

- Nghi thức do ông cho biết, và làm sao có thể trách ông được, nghi thức là một nghiệp vụ, cái nghi thức ấy tôi xin nói, sẽ đẩy chúng ta đến ít ra bốn cuộc chiến…

Giọng nói của ông rất dịu dàng, ít có vẻ khinh miệt hơn, nhưng nặng nề.

- Tốt. Chúng ta bắt đầu từ số không. Ông thống sứ có khẳng định sự có mặt của ông ấy không?

Phố Oudinot không nguôi giận: con người này chắc chắn là Do Thái, một tên Do Thái, người ta đã đưa một người đứng đầu nghi thức là người Do Thái. Bộ Ngoại giao tự nhận thấy mình ở đấy. Giữa các dân tộc thiểu số, người Israel và người Bambulas, họ hiểu rõ nhau: đấy là điều mà Bộ Ngoại giao phải nghĩ đến.

Về thời kỳ đó, ông Louis đã gọi điện cho ta vào tất cả các giờ cả ngày lẫn đêm. Ta đã nói với ông nhưng vô hiệu, rằng bố Louis, con phải làm việc, bố Louis, con còn có việc Monaco trong vòng chưa đầy một tháng, bố Louis, con còn Hai Mươi Bốn Giờ cuộc đua Mans, bố biết chứ? Ông gọi ta ở Levallois, phải đến ngay, Gabriel, bố có việc muốn nói với con. Vậy là chúng ta nói ở ngoài thềm. Bà Wladislawa ở một mình trong phòng:

- Có thể Triển lãm thuộc địa đang giết chết cuộc sống lứa đôi của chúng ta.

- Bố Louis, xảy ra chuyện gì vậy?

- Xem đây.

- Ông đưa cho tôi một tờ truyền đơn. Trong bóng tối, tôi không thể đọc được. Tôi lại gần một bên cửa sổ có ánh sáng.

ĐỪNG ĐẾN THĂM TRIỄN LÃM THUỘC ĐỊA

Rạng ngày 1 tháng Năm năm 1931 và trước hai ngày khánh thành Triển lãm thuộc địa, người sinh viên Đông Dương tên là Tạo bị cảnh sát Pháp bắt mang đi.

Dư luận thế giới mủi lòng vô vọng về số mạng của hai người bị xử tử hình Sacco và Vanzetti. Tạo bị giao tùy tiện cho tòa án quân sự và tòa án quan lại, chúng ta không còn có một đảm bảo nào cho cuộc sống của anh ta. Việc mở màn đẹp đẽ ấy chính là điều cần phải có cho Triễn lãm ở Vincennes năm 1931.

(…) chúng ta khác với những người ấy, dù chỉ vì chúng ta là những người da trắng, chúng ta thường nói họ là những người da màu, còn chúng ta là những người không màu; chỉ vì có sức mạnh duy nhất của kỹ nghệ kim khí của Châu Âu mà năm 1914, những con người ấy đã phải phanh thây cho một đài tưởng niệm tập thể rất thấp (…), thế là đã cho phép chúng ta khánh thành, theo kiểu của chúng ta, cuộc Triển lãm thuộc địa và coi tất cả những người nhiệt tình cho công cuộc ấy như những kẻ tham tàn. Những Lyautey, Dumesnil nắm địa vị cao sang trong xã hội bây giờ của chính nước Pháp của Moulin Rouge chỉ là những hình nộm các bộ xương trong đám hóa trang gần (…)

Cái giáo lý của sự toàn vẹn lãnh thổ quốc gia nêu lên để biện minh về mặt tinh thần cho những việc bám sát ấy, cái giáo lý ấy căn cứ vào một sự chơi chữ, không đủ để làm cho người ta quên đi các sự kiện là không có một tuần lễ nào là người ta không giết người ở các thuộc địa. Trên các bục khai mạc Triển lãm thuộc địa có mặt ông thống sứ, hoàng đế Việt Nam, Hồng y giáo chủ địa phận Paris và nhiều thống đốc và những kẻ võ biền trước đài của các nhà truyền giáo, đài của hãng Citroen và Rennault, sự hiện ấy tỏ rõ sự đồng lõa của toàn bộ giai cấp tư sản trong sự ra đời của một quan niệm mới đặc biệt là không thể tha thứ được, cái quan niệm “Nước Đại Pháp”. Chính là muốn khắc sâu cái quan niệm lừa đảo đó mà người ta đã xây dựng những đài của cuộc Triển lãm Vincennes.

Đó là muốn gây cho các công dân của mẫu quốc cái ý thức là những người chủ sở hữu mà họ phải có, để nghe những tiếng súng nổ ở những nơi xa xa kia mà không phải giật mình. Đây là vấn đề muốn sáp nhập vào các cảnh trí đẹp đẽ của nước Pháp mà một bài hát về căn nhà bằng tre đã đề cao trước chiến tranh sáp nhập, một viễn cảnh những tháp hồi giáo và những ngôi chùa.

Nhân tiện đây, người ta không thể quên được một tờ quảng cáo về sự tuyển mộ quân đội thuộc địa: một đời sống dễ chịu, những cô mọi da đen vú nẫy nẫy, anh chàng hạ sĩ quan rất oai vệ trong bộ trang phục bằng vải, đi du ngoạn trên chiếc xe do người bản xứ kéo - những trò ăn chơi, những chuyện thăng cấp.

Mặc dù Đảng xã hội tai tiếng và Hội nhân quyền Giêgiút tức giận, nhưng chúng ta vẫn khá mạnh dạn phân biệt giữa cách thức cai trị tốt và cai trị xấu các thuộc địa. Những tên xung kích bảo vệ quốc gia của chế độ tư bản, đứng đầu là tên nhơ bẩn Boncour, có thể kiêu hãnh về Lune-Park ở Vincenies (…)

Để trả lời những bài diễn văn và những chuyện xử tử hình, chúng ta yêu cầu rút ngay khỏi các thuộc địa và truy tố những tướng lĩnh và các quan chức chịu trách nhiệm về những vụ tàn sát ở Annam, Liban, Maroc và Phi Châu Trung tâm.

Có chữ ký của: André Breton, Paul Eluard, Benjamin Péret, Georges Sadoul, Pierre Urik, André Thirion, Renés Crevel, Aragon, René Char, Maxime Alexandre, Yves Tanguy, Georges Malkine.

- Theo ý của con, Gabriel, ta phải làm gì ? Bà Wladislawa ấn vào dưới mũi bố cái này và bây giờ thì bà đang sửa soạn va li.

Ta đã khuyên ông khá nhiều. Nhưng ông lại làm ngược nhiều điều. Và việc làm trái ngược đó đã đem lại nhiều điều tai hại mà ta phải lặng thinh.

- Gabriel, con ngủ đấy à, trong khi bố cần đến con thì con ngủ.

Ở bên trên chỗ chúng tôi, đèn phòng bà Wladislawa khi bật khi tắt.

- Gabriel con xem đấy, không phải như con, bà Wladislawa không thể ngủ được. Rõ ràng là con chẳng hiểu gì về tình yêu cả. Rõ ràng là ta không có được một thằng con giai mà ta mong muốn, mà ta có thể nương tựa được v. v…

- Nghi thức là một giấc mơ thật sự, Orsenna. Ông có thể trả lời các câu hỏi này không: ông vua chư hầu liệu có hơn một ông đại sứ không? Một ông giàu có hơn ông giáo trưởng của các người Gaules không? Đấy là tôi chỉ nói cho ông những thí dụ đơn thuần, những bài toán nhỏ cấp hai thôi. Nhưng ông thử tưởng tượng xem khi ta phải bố trí một đoàn người tùy tùng, những lễ đài muôn vẻ… không, ông tin tôi, tôi được nhẹ bớt vì đã chuyển tay được rồi. Tôi sẽ có thể chỉ phải bắt tay vào những con ốc cuối cùng thôi.

Ông không quên các con của chúng ta chứ?

Chiều hôm quan trọng nhất, người ta chỉ nói đến thời tiết. Tất cả các bộ đều nhìn lên trời qua các cửa sổ.

- Ông có nghĩ rằng trời sẽ mưa không?

Ông Chadeau-Zylber tới tìm ông Louis khá muộn.

- Ông Orsenna, ông đi theo tôi, chúng ta đi rà soát lại hệ thống chiếu sáng.

Họ cho chiếc xe Renault đậu ở cửa Dorée.

Ở Triển lãm có một sự bận rộn sôi sục, một đám lúc nhúc những con ma, đèn cầm ở tay, vây các mảng tối sầm hay sáng lóa mà người ta khó phân biệt, giữa cái mùi phảng phất của công trường, mùi vữa, xi măng mới nhào, gỗ cắt, một không khí chửi rủa. Quá ở bên phải, tôi nhắc anh, các hình vật tổ không được thẳng còn con sư tử là để hôm nay hay ngày mai? Một xe tải hỏi đường: ông ơi, gian của Nam Dương quần đảo ở đâu hả?, những mặt nạ bằng sợi cọ thò ra ngoài thùng xe… Cuối cùng, những chiếc xe ô tô Rosengart đã đến đỗ xếp hàng từng cái một trên bến đỗ xe lối vào, trong khi những cây quý hiếm tiến đến, lá dài quét trên mặt đất, phía trước thì nóng, phía sau thì dễ gãy… Cả một rừng cây tiến lên trên những bánh xe giữa một tiếng ồn ào lạ thường, những tiếng cọt kẹt và những tiếng rì rầm, những tiếng của lũ quỷ ở chợ và những tiếng gió hú trong cành cọ.

Và bỗng nhiên, những cây đèn sáng lên xanh trắng đỏ dọc theo phố lớn các thuộc địa, từ Madagascar đến hai gian của khu truyền giáo. Trên tất cả những chỏm đền Angkor, các người thợ làm cho xong những phần chạm trổ. Ở trên nóc của tòa các lực lượng hải ngoại, một chấm đen đang đặt lá cờ tổ quốc, chắc chắn đấy là một anh thợ săn núi Alpes.

Tất cả Đế quốc đang ở đấy, đúng là cả một Đế quốc, không có những điều trở ngại. Ví dụ nhưng không có cái không khí đế quốc. Với tất cả những nhà lụp xụp, những đền đài, quân đội và các cây lớn.

- Đáng tiếc, - ông thủ trưởng nói, - đã đến giờ đưa lũ trẻ con đến.

Rồi cái điều thích thú đó bị cụt hứng. Thợ điện chạy đi mọi phía thay hàng chục bóng đèn bị hỏng, thợ trát vữa lại tiếp tục công việc trên Angkor. Những bộ phận nghề nghiệp gia công nốt vào Đế quốc.

- Này, ông Osenna, lên xe với tôi, chúng ta đi kiểm soát lần cuối cùng các con ốc.

Và như vậy, cả đêm, họ đi dọc ngang các đường đi, gọi ơi ới những người phụ trách các gian: thế nào Pierrotin, tất cả đều tốt ở Saint-Pierre-et-Miquelon, chứ? Còn Linton, trông anh có vẻ lo lắng, có cái gì không ổn ở Sénégal? Nào ông Spitz, xin ông, ông soát lại cho hệ thống thông nước ở Tây Phi thuộc Pháp.

Đến rạng sáng, ông thủ trưởng dừng lại, mọi việc đã ổn.

- Tôi tin rằng chúng ta sẽ thành công ở Triển lãm của chúng ta. Tôi có thể đi đánh thức lũ trẻ con đây.