Nếu nói đối với một người đến từ thế kỷ 21, khi ở giữa thế kỷ 17 của Trung Quốc, ấn tượng sâu sắc nhất đối với thời đại này là gì, thì e rằng chỉ có một chữ: Lạnh. Đây chính là thời kỳ lạnh giá nhất của Tiểu Băng Hà.

Mùa đông của thời đại này rất dài, dài nhất có thể lên tới bảy tháng. Ngay cả ở Giang Nam, mỗi khi mùa đông đến, sông ngòi cũng bị băng giá phong tỏa. Vì vậy, đối với bách tính thời này, làm sao để sưởi ấm trong mùa đông là vấn đề lớn nhất. Để kiếm củi, không biết bao nhiêu cây cối trên núi lớn đã bị đốn hạ sạch trơn, phóng mắt nhìn đâu cũng thấy núi trọc. Để vượt qua mùa đông và nấu nướng, mọi người đã nghĩ đủ mọi cách. Nhưng do dân số thành thị đông đúc, khó lòng đáp ứng nhu cầu, mỗi khi mùa đông tuyết rơi, bách tính trong thành không tránh khỏi cảnh chịu rét đói.

Sau khi tới thời đại này, Chu Minh Trung thực sự thấu hiểu sự giá lạnh ấy. Khi nhìn thấy sông Hoàng Hà, kênh đào bị đóng băng và lớp tuyết dày cả thước, đối mặt với bách tính đang chịu đói rét, để giải quyết khủng hoảng nhiên liệu, ngài đã đem theo một phát minh từ hậu thế.

Than tổ ong, bếp than tổ ong.

Mặc dù ngay từ thời Tống, than đá đã bắt đầu phổ biến khắp cả nước, nhưng do hạn chế của các loại bếp lò, việc sử dụng nó vẫn chịu nhiều giới hạn. Thế nhưng, than tổ ong mà Chu Minh Trung phát minh đã giải quyết mọi vấn đề. So với loại than cục sử dụng thời trước, than tổ ong cần thứ than vụn và mùn than rẻ tiền nhất, hơn nữa khi làm than tổ ong còn có thể thêm vào một tỷ lệ bùn vàng nhất định. Than tổ ong kết hợp với bếp lò bằng gốm, nếu thay than đúng giờ, bịt kín cửa gió của lò thì gần như có thể giữ lửa suốt cả năm không tắt.

Chính vì than tổ ong sử dụng tiện lợi, lại không bị khói than làm phiền, nên chỉ sau vài năm ngắn ngủi xuất hiện, nó đã thịnh hành khắp cả nước. Và điều này cũng mang lại một vấn đề khác — than đá! Dẫu sao đâu phải nơi nào cũng có mỏ than.

Thế nhưng, đối với Trung Đô mà nói, không nghi ngờ gì là rất may mắn. Ngay tại Từ Châu cách trăm dặm, có hàng chục mỏ than lớn nhỏ, hơn nữa nơi đó sản xuất ra loại than không khói phù hợp nhất cho than tổ ong. Bởi vì than địa phương dễ khai thác vận chuyển, nguồn cung gần, nên hiện nay than đá đã trở thành nhiên liệu chính của bách tính Trung Đô.

Đối với Trung Đô với hàng chục vạn dân, lượng than cần thiết mỗi ngày vô cùng kinh người. Cũng chính vì thế, trên sông Hoàng Hà luôn có thể nhìn thấy thuyền chở than từ Từ Châu chạy tới. Những con thuyền chở than đó không ngừng chuyển than đến Trung Đô, cung cấp cho hàng ngàn hộ gia đình trong thành. Ở ven bờ sông Hoàng Hà còn có mấy kho than, mỗi kho đều chất đống than như núi nhỏ.

"Các ngươi nhìn xem."

Đứng trên đập sông Hoàng Hà, ngón tay Chu Minh Trung chỉ về phía những con tàu trên sông. Dù cách khá xa cũng có thể nhìn thấy những lớp than đen sì chất trên tàu.

"Chính là những con tàu này đã vận chuyển than từ Từ Châu đến Trung Đô, khiến bách tính trong thành không còn nỗi lo rét đói."

Là người phát minh ra than tổ ong, mỗi khi nhắc tới việc này, Chu Minh Trung đều tỏ ra rất đắc ý. Ngài không chỉ phát minh ra than tổ ong và bếp than gốm, mà còn phát minh ra lò sưởi than tổ ong, nhờ vậy mới khiến bách tính tránh khỏi cảnh đói rét. Tất nhiên, sử dụng than tổ ong sưởi ấm trong nhà phải dùng ống khói bằng gốm hoặc tre để tránh bị ngộ độc khí than (carbon monoxide).

"Nhưng mà, Hoàng Hà mỗi năm đến mùa đông đều đóng băng mấy tháng, mấy tháng đó phải làm sao? Hơn nữa mùa đông lại là lúc bách tính cần dùng than nhất. Ngày thường họ chỉ cần ba bốn viên than, nhưng đến mùa đông vì sưởi ấm, mỗi ngày cần ít nhất năm sáu viên. Nếu than không đủ thì có người sẽ bị lạnh, có khả năng bị chết rét. Nhưng đến mùa đông Hoàng Hà đóng băng, tự nhiên không thể dùng thuyền chở than nữa. Nếu dùng xe ngựa thì phí vận chuyển quá cao, dù có vận chuyển được vào thành, giá than cũng sẽ đắt hơn ngày thường rất nhiều, phải làm sao đây?"

"Bẩm bệ hạ, vì vậy Kinh Triệu Doãn trước khi vào đông sẽ yêu cầu các kho than phải chuẩn bị đủ ít nhất năm vạn tấn than, hơn nữa quan phủ cũng sẽ chuẩn bị không dưới năm vạn tấn than, cộng thêm việc bách tính tự chuẩn bị, vài năm nay mùa đông không hề nghe nói có chuyện thiếu cung ứng than."

Ngô Hữu Tài từng chủ quản công việc Giang Bắc, đương nhiên hiểu rất rõ tầm quan trọng của than đá. Từ sau vấn đề thiếu hụt nhiên liệu năm đầu tiên, từ năm thứ hai trở đi, mỗi năm trước khi vào đông, quan phủ đều triệu tập thương nhân buôn than, yêu cầu họ chuẩn bị than, đồng thời cũng đốc thúc bách tính trong nhà dự trữ than. Mấy năm nay, dự trữ than trước mùa đông đã sớm trở thành một phần cuộc sống của quan phủ và bách tính.

"Vậy còn những nơi khác thì sao?"

Nhìn Ngô Hữu Tài, Chu Minh Trung trầm giọng nói.

"Lần này dời đô xuống phía nam, trẫm đi qua các nơi phía bắc, hễ có núi là cây cối đều bị đốn sạch, trên núi chỉ còn cây nhỏ cỏ dại. Trẫm từng hỏi quan địa phương, quan địa phương đều nói rằng thiếu thốn củi lửa, khu vực quanh tỉnh thành ngoài trăm dặm đều không có củi than để khai thác, củi đun đều lấy từ nơi cách xa hàng trăm dặm."

Dân số nhà Minh kể từ sau thời Vạn Lịch vượt qua một trăm triệu, sự tăng trưởng vượt bậc về số lượng dân số khiến việc khai thác thực vật để đốt cháy trên toàn quốc đạt đến quy mô chưa từng có, đến mức các thành phố đông dân và vùng Giang Nam từ lâu đã đạt đến tình trạng có núi là trống trơn, không ngọn đồi nào không trọc.

"Một thành phố bốn mươi vạn người thì phải tiêu hao 400 dặm vuông rừng núi, nhưng có được mấy thành phố xung quanh có rừng núi như vậy? Mấy chục năm nay, dân số giảm mạnh vì cuộc thảm sát của Mãn Thanh, nhiều nơi rừng núi được phục hồi chút ít nguyên khí, nhưng vài chục năm nữa, thịnh thế nhân khẩu tăng, việc chặt phá củi đốt sẽ ngày càng khó khăn, khi bách tính không còn củi để dùng thì phải làm sao?"

"Dùng than!"

Không có bất kỳ nghi ngờ nào, dùng than là lựa chọn duy nhất để giải quyết vấn đề. So với củi, than gần như là lấy mãi không hết, thậm chí chi phí còn thấp hơn.

"Bẩm bệ hạ, chính vì vậy mới cần phổ biến sử dụng than tổ ong thay cho củi đốt. Hiện nay than không khói từ mỏ than Từ Châu không chỉ cung cấp cho Trung Đô, mà còn dọc theo kênh đào cung cấp cho Nam Kinh và các vùng Giang Nam. Hơn nữa, vì thuế mỏ than thu được rất nhiều, nên quan phủ các nơi cũng lần lượt khuyến khích thương nhân, thân sĩ khai thác mỏ than, mở mang mỏ than. Vừa có thể làm đầy nguồn thuế, vừa có thể tạo điều kiện cho bách tính, giải tỏa nỗi lo thiếu củi của bách tính."

Nhắc tới thuế mỏ than, Cố Viêm Vũ hướng ánh mắt về phía bệ hạ, đây chính là "phát minh" của bệ hạ, chính xác mà nói, là phương thức thu thuế. Chính bệ hạ đã thay đổi cách thu thuế mỏ than, sắt, đồng, thiếc, chì... mới khiến Đại Minh hiện nay mỗi năm có thể thu được hàng triệu lượng thuế mỏ.

"Ngày nay, chi tiêu triều đình dư dả, bách tính không phải chịu cảnh rét buốt, đều là công lao của bệ hạ năm xưa."

Cố Viêm Vũ không quên nhân cơ hội nịnh hót hoàng đế, đây là một trong những trách nhiệm của đại thần.

"Chẳng qua đều là chuyện cũ mấy năm trước thôi..."

Mặc dù miệng nói vậy, nhưng sắc mặt Chu Minh Trung vẫn tỏ ra rất vui vẻ, dù sao đây cũng là nguồn tài chính do ngài tìm ra.

Tất nhiên, quá trình tìm ra con đường làm giàu này có thể nói là gập ghềnh trắc trở. Lúc đó Chu Minh Trung đang chiếm giữ Giang Bắc, để làm đầy ngân khố, cũng từng như những người trên diễn đàn hậu thế nói — thu thuế thương nhân.

"Dĩ thuế ức thương, cố dĩ quốc bản!"

Cầm tám chữ này của Chu Nguyên Chương làm thánh chỉ, Chu Minh Trung từng rầm rộ muốn làm theo lời nhiều cư dân mạng hậu thế nói, thu cái gọi là "thuế thương nhân" ở Giang Bắc. Nhưng sau nhiều lần hỏi han, ngài mới biết, thời đại này thực sự có thuế thương nhân, và vẫn luôn thu.

Ngay từ đầu thời Minh, bách tính ra ngoài kinh doanh phải xin "Quan khoán", Quan khoán chính là lộ dẫn, thực tế là giấy phép kinh doanh cho phép thương nhân buôn bán hàng hóa. Xin "Quan khoán" cần nộp cho chính quyền một khoản phí thủ tục nhất định, gọi là "Lộ dẫn tiền", tức là thuế giấy phép kinh doanh. Thương nhân lấy được giấy phép kinh doanh vận chuyển hàng hóa đến nơi khác bán, dọc đường qua các cửa ải cần khai báo số lượng hàng hóa, nộp một khoản thuế quan nhất định. Sau khi vận chuyển hàng hóa đến nơi tiêu thụ, thương nhân cũng không thể trực tiếp bán hàng trên thị trường, mà phải theo quy định gửi hàng vào Tháp phòng, quan phủ, nộp Tháp phòng thuế và miễn nha tiền, sau khi có được phiếu thu thuế do chính quyền cấp mới có thể vào thị trường giao dịch. Những người ngồi cửa hàng kinh doanh trong thành thị (Tọa cổ), mở cửa hàng cũng phải xin chính quyền "Chiếm tịch", nộp một khoản "Chiếm tịch tiền", lấy được giấy phép kinh doanh mới có thể mở tiệm. Sau khi khai trương còn phải chịu hai loại thuế thương nhân: một là thuế giao dịch hàng hóa, tính theo tổng giá trị hàng hóa, "ba mươi lấy một"; hai là thuế Thị tứ môn than, tức là nộp thuế cố định dựa trên loại hình cửa hàng.

"Ba mươi lấy một" có thấp không?

Không thấp cũng không cao.

Bởi vì có người thân làm kinh doanh, Chu Minh Trung biết, ở thế kỷ 21 ngành bán lẻ áp dụng người nộp thuế quy mô nhỏ khi bán hàng hóa hoặc dịch vụ chịu thuế cũng áp dụng tỷ lệ doanh thu và thuế phải nộp, thuế suất là 3%, ngược lại còn thấp hơn "nhà Minh không thu thuế thương nhân".

Nhưng đây đều là thuế suất trên văn bản. Ngay cả ở thế kỷ 21, cơ quan thuế vì không thể thống kê doanh thu của tiểu thương nên không thể thu đủ thuế từ cửa hàng, siêu thị, nhà hàng... trong thành phố theo luật, cuối cùng chỉ có thể chọn cách thu cố định theo cửa tiệm, một tháng bao nhiêu tiền. Tùy theo ngành nghề, quy mô mà số thuế phải nộp khác nhau.

Đại Minh cũng như vậy, cái gọi là "ba mươi lấy một" vì không thể thống kê doanh thu nên thu được rất ít, thu thuế cực nhọc mà không có kết quả.

Điều này cũng dẫn đến một kết quả — nơi thực hiện tỷ lệ "nặng thuế ức thương" "ba mươi lấy một" rất khó thu được tiền thuế, bởi vì quan phủ không thể thống kê được doanh thu của các cửa hàng trong thành, mà trốn thuế — đây là bản năng của thương nhân.

So sánh thì thu thuế Thị tứ môn than, căn cứ vào ngành nghề, quy mô khác nhau, thu thuế tiền lại thực tế hơn. Mặc dù hạn ngạch thu hạn chế, và có cơ hội cho lại thuế tham ô, nhưng vẫn có thể thu được một số tiền thuế nhất định. Chỉ là, vào thời Minh, thuế Thị tứ môn than cũng như thuế giao dịch là thuế thường quy, hạn ngạch của loại trước cực thấp, mà loại sau vì khó thống kê nên cực khó thu. Cho nên mới có chuyện thời Tuyên Đức tăng gấp năm lần thuế Thị tứ môn than, mục đích cũng là để có nguồn thuế.

Chỉ là thuế Thị tứ môn than từ quy mô cửa hàng đến ngành nghề, giống như thế kỷ 21, có quá nhiều lỗ hổng để lách. Lại thuế đều dùng thuế Thị tứ môn than để tham ô, quan viên cũng dùng việc này để vơ vét. Vả lại thuế Thị tứ môn than bản thân nó không cao, trong khoản thuế của Hộ Bộ bị liệt vào "tạp phú".

Thuế thương nhân thực sự lớn là gì?

Là thuế quan thu tại các cửa ải thuế quan quan trọng dọc Đại Vận Hà và nội địa — mỗi năm hơn một triệu lượng thuế quan. So sánh ra, mãi đến năm Khang Hy thứ 24, "thuế quan" của Mãn Thanh mới vượt qua thời Sùng Trinh.

Sau khi biết được câu trả lời này, Chu Minh Trung đương nhiên vô cùng thất vọng. Nhưng thất vọng thì thất vọng, vẫn phải nghĩ cách làm đầy nguồn thuế. Cuối cùng, ngài để ý đến tài nguyên khoáng sản như mỏ than, mỏ sắt. Có lẽ quan phủ không bao giờ có thể phái một lại thuế đến mỗi cửa hàng để giám sát kinh doanh, tránh thương nhân làm sổ sách giả, nộp ít thậm chí không nộp thuế, nhưng có thể ước tính dựa trên sản lượng của mỏ than, sau đó thu thuế theo dự tính — đây là cách thu thuế đối với các lò than nhỏ vào thập niên 90.

Cách này thoạt nhìn có vẻ thô bạo, nhưng lại mang về cho Giang Bắc hàng chục vạn lượng thuế mỏ, hơn nữa mang lại cho Đại Minh hơn ba triệu lượng tiền thuế, phần nào làm sung túc tài chính Đại Minh.

"Nơi có sông ngòi quả thật có thể vận chuyển qua đường sông, nhưng nếu không có sự tiện lợi của đường sông thì phải làm sao? Ví dụ như Lục An phủ, bách tính ở đó không cần than sao?"

Tuy có chút đắc ý, nhưng cũng không đến mức quên mình, nên Chu Minh Trung vẫn không quên lý do mời mọi người lên đập.

"Dựa vào xe ngựa? Hiện nay quan lộ quả thật đang được tu sửa, so với trước kia, chi phí vận chuyển quả thật giảm đi không ít, nhưng dù là vậy, phí vận chuyển vẫn khá cao? Dùng xe ngựa vận chuyển than đi xa ba bốn trăm dặm thì phí tổn là bao nhiêu?"

Sau khi hỏi ngược lại như vậy, Chu Minh Trung tiếp tục nói.

"Đừng nói là vận chuyển đi vài trăm dặm, ngay cả các mỏ than ở Từ Châu, lúc vận chuyển than đến bến tàu, chỉ cách vài chục dặm, mười mấy dặm, phí vận chuyển đã khiến giá than của các mỏ khác biệt nhau rồi. Đường thủy quả thật thông suốt, nhưng không phải nơi nào cũng có đường thủy, nơi không có đường thủy thì phải làm sao?"

"Bẩm bệ hạ, đường thủy đi thuyền, đường bộ đi ngựa, từ xưa đã vậy, dù phí vận chuyển có tăng thêm đôi chút cũng không còn cách nào khác."

Đối với câu trả lời của Cố Viêm Vũ, Chu Minh Trung không phản bác. Đừng nói là thời đại này, ngay cả đến thế kỷ 21 cũng như vậy, cùng lắm là thêm lựa chọn máy bay.

"Đường thủy đi thuyền, đường bộ đi ngựa, quả thật không sai, thế nhưng, cách thức đi ngựa này, lại có thể thay đổi một chút!"

Đúng lúc tiếng nói vừa dứt, một con thuyền buồm nhiều mái chèo trên sông Hoàng Hà đang lao nhanh qua, Chu Minh Trung liền chỉ vào con tàu giữa sông nói.

"Ngươi xem con thuyền nhiều mái chèo này, thời trước trên sông ngòi cực kỳ hiếm thấy, nhưng hiện nay lại rất bình thường, bởi vì nó tốc độ nhanh, đi lại vững vàng, nên mới được thương nhân và bách tính hoan nghênh. Đường thủy như vậy, đường bộ cũng vậy. Hiện nay xe ngựa bốn bánh lớn nhất đã có thể chở bốn năm tấn hàng hóa, xe lớn hai bánh kiểu cũ nhiều nhất chỉ chở được một tấn hàng, chi phí vận chuyển đường bộ này giảm đi há chỉ gấp đôi? Chìa khóa giảm chi phí vận chuyển này chính là ở phương tiện giao thông. Chỉ cần cải tiến phương tiện giao thông, là có thể giảm chi phí, tất nhiên, còn có cả quan lộ mới nữa. Hiện nay thương nhân muốn đi quan lộ, chính là vì quan lộ bằng phẳng, tiện cho xe ngựa bốn bánh kéo hàng nặng, dù có nộp chút phí qua đường, cũng là tính toán có lợi."

Phí qua đường, đây là đặc điểm của quan lộ mới xây dựng của Đại Minh, những con quan lộ được tu sửa mới tinh đó, học hỏi "kinh nghiệm tiên tiến" của đường cao tốc hậu thế — thiết lập trạm thu phí để thu phí qua đường. Hiện nay phí qua đường đang dần trở thành một khoản thu quan trọng của tài chính Đại Minh.

"Bệ hạ chẳng lẽ muốn chế tạo xe ngựa lớn hơn?"

Trương Hoàng Ngôn không khỏi nghi ngờ hỏi, nhưng chỉ thấy bệ hạ nở một nụ cười nói.

"Đó là đương nhiên!"