Mặc dù trong hai năm qua, việc sử dụng đá vụn, đá cát cùng vật liệu đá để xây dựng các tuyến quan đạo cứng hoặc bán cứng đã thay thế cho các tuyến quan đạo bằng đất nện cũ khắp toàn cõi Đại Minh, nhưng những con đường này vẫn không mấy bằng phẳng, ngồi trên xe ngựa vẫn có cảm giác xóc nảy đôi chút.

Vương Phu Chi ngồi trong xe ngựa, nhìn phong cảnh vùn vụt lướt qua ngoài cửa sổ, có chút lơ đễnh. Phải đến hai năm trước, ông mới nhận chiếu chỉ đặc biệt của Hoàng đế để nhập triều làm quan. Trước đó, ông vẫn luôn giảng dạy tại thư viện. Thật ra theo ý nguyện ban đầu của ông, ông sẵn lòng trở về quê nhà để lập thư viện, truyền bá thực học ở quê hương, nhưng cuối cùng, ông vẫn tiếp nhận chiếu chỉ đặc biệt của Hoàng đế.

Hôm nay, ông đành phải gác lại các công vụ ở Lễ bộ để cùng bệ hạ xuất hành. Với tư cách là Lễ bộ Thị lang, hiện tại ông đang phụ trách học chính (chính sách giáo dục), mà hôm nay bệ hạ lại mời ông cùng đến vùng nông thôn để tham quan xã học.

Đối với xã học, Vương Phu Chi không hề xa lạ. Xã học chỉ là nơi dạy người ta đọc, viết, tính toán, luật pháp và lễ tiết. Nói một cách nghiêm khắc, nơi đó không hẳn là học đường, nhiều nhất cũng chỉ là nơi để bách tính vỡ lòng biết chữ. Cho dù là thế, kể từ khi bệ hạ đăng cơ đến nay, ngài lại cho đại hưng xã học khắp nơi trên toàn quốc, mục đích chính là để khôi phục lại cục diện trước thời Giáp Thân, thiên hạ không ai là không biết chữ. Thậm chí việc dời đô cũng có một phần nguyên nhân là để trù bị kinh phí cho việc mở xã học — lương vận hà được dùng làm bổng lộc lúa gạo cho các giáo viên xã học. Có lẽ là để nắm bắt tiến độ hưng thích xã học hiện nay đi, bằng không một xã học bình thường thì không đáng để bệ hạ thân sinh ngự giá vi hành.

Thế nhưng, trong thâm tâm Vương Phu Chi, ông vẫn luôn muốn kiến nghị với Hoàng đế về việc mở lại khoa cử — hiện tại đã là năm Hưng Càn thứ hai rồi, thế nhưng Đại Minh vẫn chưa mở khoa cử, chẳng lẽ bệ hạ thực sự không muốn mở lại khoa cử nữa sao? Khoa cử, đây chính là con đường tiến thân của sĩ tử toàn thiên hạ. Nghĩ đến đây, thần sắc trên mặt ông lập tức trở nên nghiêm nghị hơn rất nhiều. Ngay lúc này, xe ngựa dừng lại. Rất nhanh, có một thị vệ bước xuống mở cửa xe và nói:

"Vương Thị lang, chúng ta đến nơi rồi."

Sau khi xuống xe, hiện ra trước mắt Vương Phu Chi là một viện lạc không mấy nổi bật. Trên tấm biển ngạch của đại môn có đề bốn chữ "Trương Trang xã học", chẳng qua chỉ là một xã học chốn thôn quê bình thường không thể bình thường hơn. Những xã học như thế này, ở mỗi một ngôi làng của Đại Minh đều có một cái. Năm ngoái, sau khi bệ hạ đăng cơ, đã có chiếu lệnh cho các phủ, châu, huyện xây dựng xã học, tìm mời danh sư, người dân trong dân gian có con em từ mười lăm tuổi trở xuống đều phải đưa vào nhập học, ai không đưa sẽ phạt cha và huynh trưởng của chúng.

Từ đó về sau, xã học rộ lên khắp Đại Minh. Sự hưng thịnh của xã học cũng đồng thời giúp cho rất nhiều sĩ tử của Đại Minh tìm được kế sinh nhai. Đương nhiên, kế sinh nhai này chỉ là tạm thời, trong tương lai, rất nhiều người trong số họ vẫn sẽ đi tham gia khoa cử, với điều kiện tiên quyết là triều đình mở lại khoa cử.

Nhưng đến bao giờ bệ hạ mới đồng ý mở lại khoa cử?

Theo lẽ thường, sau khi triều đại mới kiến nguyên, việc đầu tiên chính là lập tức mở ân khoa, ban ơn khắp thiên hạ, có như vậy mới có thể trấn an lòng dạ sĩ tử trong thiên hạ, thế nhưng bệ hạ lại đi ngược lại với đạo lý đó, cho đến nay vẫn chưa mở ân khoa.

Ngay lúc này, Vương Phu Chi nhìn thấy bệ hạ. Thấy Vương Phu Chi bước tới, Chu Minh Trung mỉm cười nói:

"Vương khanh, tuy nói trong hai năm qua đường sá đã cơ bản được tu sửa, nhưng vẫn chưa thể so sánh với đường nhựa ở kinh sư. Cho dù có xe ngựa bốn bánh thì vẫn có chút xóc nảy. Tương lai khi có đủ nhựa đường, đến lúc đó rốt cuộc vẫn phải tu sửa thành đường cứng. Dọc đường đi này, Vương khanh đã vất vả rồi."

Mặc dù bề ngoài có vẻ như đang nói về việc đường sá không tốt, nhưng thực ra thần sắc của Chu Minh Trung lại có vẻ vô cùng đắc ý. Dù sao đi nữa, quan đạo của Trung Quốc chưa từng có được sự bằng phẳng như hiện nay. Nguyên nhân ngài không muốn bãi bỏ lao dịch chính là vì việc chỉnh sửa quan đạo mỗi năm đều cần đến một lượng lớn lao dịch. Một khi bãi bỏ lao dịch, việc chỉnh trị hàng chục vạn cây số quan đạo trên toàn quốc mỗi năm sẽ là một khoản chi phí không hề nhỏ. Tuy nhiên trong tương lai, lao dịch nhất định sẽ bị bãi bỏ, nhưng đến thời điểm đó, những con đường quan đạo này cũng bắt buộc phải biến thành "đường cao tốc", những con đường thu phí của thế kỷ 17, thông qua việc thu phí để duy trì việc tu sửa quan đạo.

"Vi thần hoàng khủng! Bệ hạ trăm công nghìn việc mà vẫn không quản nhọc nhằn đến đây, vi thần nào đâu dám nhận hai chữ vất vả."

Vương Phu Chi vội vàng hành lễ đáp lời.

Xã học chốn thôn quê thường chỉ có một hoặc hai giáo viên. Bởi vì đang là giờ lên lớp, thế nên lúc hai người bước vào, bên trong xã học chốn thôn quê chỉ có mấy gian phòng này lại chẳng có ai cung kính nghênh đón. Đi theo bên cạnh bệ hạ, Vương Phu Chi liền cất giọng hỏi nhỏ:

"Bệ hạ làm thế nào mà biết được nơi này?"

"Bởi vì nơi này nghèo nhất!"

Câu trả lời của bệ hạ khiến Vương Phu Chi ngẩn người ra một chút, trong chốc lát, vậy mà không biết phải đáp lại thế nào.

Nơi này nghèo nhất!

Nhìn mấy gian nhà gạch xám này, lắng nghe tiếng đọc sách vẳng ra từ bên trong, Chu Minh Trung mỉm cười nói:

"Cách đây không lâu, trẫm nghe nói tiên sinh xã học ở đây vì muốn để học sinh đến đọc sách, chẳng những đem bổng lộc lúa gạo của chính mình ra mua bút mực giấy cho con em trong thôn, mà còn đặc biệt lấy nhà riêng của mình làm xã học, cho nên trẫm mới đặc biệt đến đây xem thử, cũng coi như là vi hành vậy!"

Vào thế kỷ 17, Hoàng đế vi hành xuất tuần vẫn là chuyện có thể xảy ra, suy cho cùng vào thời điểm này, không có mấy ai biết được dung mạo của Hoàng đế. Giống như hiện tại, y phục trang sức của Chu Minh Trung thoạt nhìn trông giống sĩ phu hơn, còn Vương Phu Chi thì hoàn toàn không khác gì học giả bình thường.

"Bọn trẻ bây giờ vẫn đang lên lớp phải không? Vậy chúng ta không làm phiền việc học của chúng nữa. Vương khanh, ông là học chính của Đại Minh, ông hãy thử nói xem, xã học này hưng thịnh từ khi nào?"

Chu Minh Trung đánh giá môi trường xung quanh một lượt, vừa đi vừa hỏi.

Đại Minh vốn dĩ không có chức vụ học chính, mà chỉ có Đề học Ngự sử. Theo chế độ nhà Minh, lấy ngự sử để đề đốc trường học ở hai kinh, ngạch mỗi nơi là một người, cuối đời Vạn Liêu, Nam Kinh tăng thêm một người. Chức trách của họ là đề đốc trường học ở hai kinh cùng các phủ, châu, huyện thuộc trực lỵ. Mà Chu Minh Trung đã đổi thành Đề đốc học chính, do Lễ bộ thị lang kiêm nhiệm. Trong kế hoạch của ngài, chức trách của Lễ bộ trong tương lai sẽ chuyển hướng sang giáo dục.

"Bẩm công tử, năm xưa Mông Nguyên xâm lấn mấy chục năm, khiến cho sĩ phong nước Trung Hoa của chúng ta ngày càng suy đồi, đạo đức ngày càng sa sút. Do đó, Cao hoàng đế vào năm Hồng Vũ thứ hai đã hạ chiếu khắp nơi lập trường học. Cao hoàng đế từng dụ cáo toàn quốc rằng: 'Trị lý lấy giáo hóa làm đầu, hiếu hóa lấy trường học làm gốc. Kinh sư tuy có Thái học, mà trường học trong thiên hạ chưa hưng, nên khiến quận huyện đều lập trường học, mời mọc sư nho, dạy dỗ học sinh, bàn luận thánh đạo, khiến con người ta ngày thấm tháng nhuận, để khôi phục lại nếp cũ của các tiên vương'. Sau đó vào năm Hồng Vũ thứ tám, có dụ chỉ ban cho Trung thư tỉnh: 'Xưa đời Thành Châu, nhà có tráng, làng có dương, cho nên dân không ai không quen thuộc với việc học, thế là hiếu hóa được hành mà phong tục được đẹp. Nay kinh sư và các huyện đều có học, mà người dân chốn hương xã chưa thấy được hiếu hóa, nên quan lại sắp đặt lại xã học, mời mọc sư nho để dạy dỗ con em dân gian, may ra có thể dẫn dắt dân chúng hướng thiện, mỹ tục vậy'..."

Vương Phu Chi suy nghĩ một lúc rồi đáp như vậy. Ông chọn một câu trả lời chính xác nhất — dụng ý ban đầu của Cao hoàng đế khi tổ chức xã học, đương nhiên ông cũng không quên nhắc đến bệ hạ.

"Sở dĩ bệ hạ đại hưng xã học, cũng là vì giặc Thanh xâm lấn, khiến cho sĩ phong Trung Hoa của chúng ta ngày một suy đồi, đạo đức ngày một sa sút, để giáo hóa thiên hạ, quét sạch khí thế của rợ Thát nên mới đại hưng xã học."

Đây dĩ nhiên cũng là câu trả lời mang tính chất chính thức, cũng là một điều tất yếu. Suy cho cùng, dù là Cao hoàng đế hay là bệ hạ đi chăng nữa, thì đều phải đối mặt với một hoàn cảnh gần như giống nhau, thế nên họ không hẹn mà cùng lựa chọn — giáo hóa bách tính.

Chỉ là, so với Cao hoàng đế, bệ hạ tỏ ra cấp tiến hơn nhiều, đối với việc phổ cập xã học cũng coi trọng hơn. Theo yêu cầu của bệ hạ, Đại Minh bắt buộc phải đạt được mục tiêu mỗi thôn một xã, bắt buộc phải làm được "ấp vô bất học chi hộ, gia vô bất học chi nhân" (làng không nhà nào không học, nhà không người nào không học), chỉ có làm được điều này mới có thể khiến Đại Minh trung hưng trở lại, mới có thể quét sạch hồ phong trong thiên hạ. Và để hiện thực hóa yêu cầu này của triều đình, các địa phương chủ yếu thông qua các phương thức khuyến khích, dụ dỗ khuyên can và cưỡng chế con em công chúng nhập học để phổ biến xã học.

Cũng chính nhờ yêu cầu mang tính cưỡng chế này, chỉ trong vòng ba năm ngắn ngủi, Đại Minh mới đạt được việc phần lớn các thôn làng trên toàn quốc đều xây dựng xã học. Mặc dù vẫn còn một khoảng cách nhất định so với mục tiêu "ấp vô bất học chi hộ, gia vô bất học chi nhân", nhưng theo quan điểm của Vương Phu Chi, nhiều nhất là qua ba năm nữa, mục tiêu này sẽ được hiện thực hóa — đồng thời với việc lương vận hà được đổi thành bổng lộc lúa gạo cho giáo viên xã học, triều đình cùng quan phủ cũng gia tăng đầu tư cho xã học. Theo kế hoạch của triều đình, năm nay và năm sau sẽ đầu tư 50 vạn lượng để xây dựng một vạn rưỡi xã học trên toàn quốc. Mỗi xã học đều sẽ có sáu gian phòng chính làm phòng học chủ thể, cùng sáu gian phòng phụ làm nhà ở, nơi làm việc và thư quán cho giáo viên xã học. Sự coi trọng của Đại Minh đối với xã học hiện nay vượt xa các triều đại trước, thậm chí còn vượt qua cả sự coi trọng đối với khoa cử và các sĩ tử trong quá khứ.

"Ừm, sở dĩ Đại Minh ta có thể quét sạch khí thế của giặc Thát, hoàn toàn là nhờ vào xã học. Nhưng Vương khanh, ông hãy thử nói xem, vì sao xã học của Đại Minh ta cứ lúc thì phế hưng, lúc lại hưng rồi phế, rất khó duy trì được sự liên tục?"

Xuyên qua khe cửa sổ, Chu Minh Trung có thể nhìn thấy độ tuổi của các học sinh trong xã học không đồng đều. Không những thế, trình độ học tập của bọn họ cũng khác nhau, đây cũng là đặc điểm của xã học, bởi vì trong xã học thường chỉ có một giáo viên.

"Bẩm công tử, theo ý kiến của ti tiện, sở dĩ như vậy là vì có ba nguyên nhân: Một là khó đảm bảo kinh phí học (điều hành trường học), triều đình và quan phủ không có khoản kinh phí chuyên biệt để sáng lập và duy trì xã học. Rất nhiều trường xã học đều nhân lúc thô sơ giản dị mà dùng đền chùa và quan thự bỏ hoang để lập nên, như tri phủ Nam An đời Thành Hóa là Trương Bật đã 'hủy dâm từ, bách số khu, kiến vi xã học' (phá bỏ dâm từ, hơn trăm khu, xây thành xã học). Về phần nguyên nhân thứ hai, đó là triều đình mặc dù đã nhiều lần ban hành chiếu lệnh, nhưng đối với tình hình thực thi xã học lại không thiết lập được chế độ khảo hạch kiểm tra hoàn chỉnh tương ứng. Quan lại địa phương hưng biện xã học thiếu phương pháp khảo sát cụ thể, việc quản lý xã học lỏng lẻo hay không hoàn toàn phụ thuộc vào nhận thức của quan viên đối với xã học. Hơn nữa, việc hưng phế của xã học không ảnh hưởng lớn đến tiền đồ chính trị của quan viên, cho nên rất nhiều quan lại địa phương coi việc này là chuyện vặt vãnh, không hề nghiêm túc đôn đốc."

Câu trả lời của Vương Phu Chi khiến Chu Minh Trung tâm đắc gật đầu. Tuy nhiên, ngài biết rằng đây vẫn chưa phải là điểm mấu chốt nhất. Lắng nghe tiếng đọc sách của học sinh trong phòng học, Chu Minh Trung ra hiệu cho ông nói tiếp.

"Về phần nguyên nhân thứ ba mới là mấu chốt nhất, đó là xã học Đại Minh ta thiên trọng đức dục, coi trọng giáo hóa, lập học đặt thầy 'phi vi giáo cử nghiệp, toàn vi chính đồng tập...' (không phải để dạy khoa cử, hoàn toàn là để nắn chỉnh thói quen của trẻ nhỏ...)"

Đột nhiên, Vương Phu Chi giống như đã tìm ra đáp án, lời nói trong miệng đột ngột khựng lại, dường như ông đã hiểu rõ vì sao bệ hạ lại dẫn ông đến xã học, không chỉ đơn thuần là "bộc phát ngẫu hứng", mà là muốn nhân xã học này, muốn ở nơi này để nói cho ông biết, hiện tại cái gì mới là quan trọng nhất đối với thiên hạ.

Đối với Đại Minh mà nói, thứ quan trọng nhất là gì?

Là mở ân khoa, ban ơn khắp thiên hạ ư?

Đương nhiên không phải!