Hưng Càn năm thứ ba, tháng Tư.

Năm nay, từ sau Tết Nguyên đán, sĩ tử khắp dải Đại Giang Nam Bắc đã tụ họp về kinh thành. Trong hai năm qua, những sĩ tử này vẫn luôn chờ đợi ngày Đại Minh mở Ân Khoa.

Học tập văn võ nghệ, bán cho nhà Đế Vương.

Kể từ khi nhà Tùy mở khoa cử, đây đã là lựa chọn của các sĩ tử.

Trong sách tự có nhan như ngọc, trong sách tự có ốc vàng ròng.

Sáng làm người cày ruộng, chiều bước chốn thiên tử.

Sự thay đổi cuộc đời như vậy, chỉ có khoa cử mới có thể ban cho họ. Ban đầu, họ đều từng ảo tưởng về việc thay đổi vận mệnh thông qua khoa cử, nhưng hiện tại, hiện thực Đại Minh không mở Ân Khoa suốt hai năm đã khiến tâm tình họ trở nên u uất.

Triều đình đang nghĩ gì?

Hoàng thượng lại đang nghĩ gì?

Nếu là thời Đại Thanh, có lẽ họ tuyệt đối sẽ không đến kinh sư, bởi họ sợ hãi đao phủ của người Mãn. Nhưng bây giờ, vì tương lai của chính mình, họ đã đến kinh sư, cố gắng thỉnh nguyện với những đồng hương đang làm quan trong triều, hy vọng các vị quan này có thể thay mặt sĩ tử thiên hạ lên tiếng, xin bệ hạ hạ chỉ mở Ân Khoa, để họ có thể báo đáp triều đình, báo đáp Hoàng thượng.

Những vị quan kinh thành kia, bất kể quan lớn quan nhỏ, khi đối mặt với văn bản dâng lên của sĩ tử đồng hương, tự nhiên đều là một phen an ủi, liên tục bày tỏ sẽ thay họ nói lời công đạo. Họ cũng thực sự đã dâng sớ lên nội các, dâng lên bệ hạ, thế nhưng tất cả các sớ tấu đều bị lưu trung không giải quyết.

Cũng chính vào lúc này, kỳ thi văn quan lại một lần nữa diễn ra trong lặng lẽ. Giống như những kỳ thi văn quan trước đây, yêu cầu bắt buộc phải có chứng chỉ tốt nghiệp thư viện. Điều này đồng nghĩa với việc phần lớn sĩ tử thiên hạ đều bị gạt ra ngoài kỳ thi này.

Họ không thông thạo toán học, không thông thạo địa lý, không thông thạo thiên văn, không thông thạo hàng hải, không thông thạo thương mại, không thông thạo thuế vụ... tóm lại một câu, là không thông thạo thực vụ.

Lý do này đã chọc giận sĩ tử tại Trung Đô. Những sĩ tử vốn gửi gắm hy vọng vào đồng hương này, trong cơn giận dữ đã chọn một phương thức khác, một phương thức mang đậm phong cách Đại Minh.

Ngày hôm đó, trước cửa Quốc Tử Giám, mưa gió bời bời.

Hiện tại, bên trong Quốc Tử Giám đang tiến hành kỳ thi tuyển dụng văn quan. Tham gia kỳ thi là 3.576 học viên tốt nghiệp từ mười ba thư viện trên cả nước. Mặc dù họ chỉ cần cạnh tranh hơn hai ngàn vị trí, tỷ lệ cạnh tranh cũng không cao, nhưng dù có thi đỗ hay không cũng chẳng sao cả—rất nhiều thương hội, doanh nghiệp cũng đang chờ đợi họ.

Thế nhưng khi họ đang thi cử, thì bên ngoài Quốc Tử Giám, có hàng trăm sĩ tử từ khắp nơi trên cả nước đang quỳ trước cửa. Gió thổi bay dải mũ nho của họ, mưa quất vào cơ thể họ, trông tựa như những bức tượng.

Đứng ở hàng trước, Triệu Minh Phục có thể nhìn thấy Khổng Đức Vọng đến từ Sơn Tây đang cung kính bưng bài vị của Chí Thánh Tiên Sư. Họ cứ quỳ như thế, họ đã quỳ hai ngày nay, cũng tuyệt thực hai ngày rồi.

Mưa rơi trên người họ, lấy đi hơi ấm, khiến họ càng cảm thấy cái lạnh ẩm ướt của mưa xuân, thế nhưng tất cả mọi người đều đứng quỳ bất động.

Bên cạnh có một cái lều tạm dựng lên, dưới vài cái nồi sắt, lửa củi đang cháy hừng hực. Bên cạnh bếp lò có một cái bục, bên trên là cháo trong bát lớn cùng các loại điểm tâm.

Đối diện với những cử tử đang quỳ dài, Vương Phu Chi với thân phận là Đề đốc Học chính thỉnh thoảng lại hô lên:

“Kỳ hội thi lần này, đều là mệnh đề về thực học: pháp chính, y chính, nông chính, công học, thuyền chính, những thứ này các ngươi chưa từng học, làm sao mà thi chứ? Cho dù triều đình đặc cách cho phép các ngươi tham gia, cũng không thi đỗ nổi đâu! Bệ hạ đã có ý chỉ, chỉ cần các ngươi nguyện ý, tự nhiên có thể thi vào thư viện, trường học để học tập thực học. Đợi hai năm sau, tự nhiên có thể tham gia thi cử, lúc đó triều đình tất nhiên sẽ lượng tài mà dùng. Đây là ý chỉ của bệ hạ, cũng là sự quan tâm của bệ hạ dành cho các ngươi, chứ không phải Lễ bộ chúng ta làm khó các ngươi!”

Chiếc ô che chắn cho bát cháo điểm tâm, được tùy tùng bưng đến. Vương Phu Chi cầm lấy một bát cháo, đưa đến trước mặt một vị lão cử tử già nua nói:

“Này lão tiên sinh, ông cứ ăn chút đi! Tuyệt thực rốt cuộc cũng chẳng phải cách!”

“Học chính.”

Vị lão cử tử tóc bạc trắng vẫn quỳ bất động, ông ta hét lên đầy khản đặc:

“Chúng ta không phải phản đối thực học, chỉ là Đại Minh không thể phế bỏ bát cổ lấy sĩ! Đây là ý chỉ của Cao hoàng đế, lẽ nào đương kim thánh thượng muốn làm loạn quy củ tổ tông hay sao!”

Đối mặt với lời nói của lão cử tử, Vương Phu Chi biết rằng những cử tử đến đây hôm nay chắc chắn đều là những người chưa từng làm quan cho nhà Thanh. Họ đều là những người có danh tiếng ở địa phương, thậm chí là những kẻ sĩ trung nghĩa từng được triều đình khen thưởng.

“Không ai nói là muốn phế bỏ bát cổ cả!”

Bệ hạ dường như cũng chưa từng nói những lời như vậy, mặc dù có tâm tư đó.

Nhưng vị lão cử tử kia liếc nhìn Vương Phu Chi rồi nói:

“Quả thật không ai nói, nhưng nay đương kim thánh thượng chuộng thực học, đều lấy thực học để chọn sĩ. Thế nhưng Đại Minh ta đâu phải nơi nào cũng có thể học thực học? Tuy nói thư viện cho phép thiên hạ đến thi, nhưng con em nhà nghèo làm sao có thể đi xa vạn dặm để vào thư viện học tập?”

Lời nói của lão cử tử khiến những người xung quanh không khỏi gật đầu tán đồng. Đại Minh tuy không mở khoa cử, nhưng vẫn dùng thi cử để tuyển quan, chỉ là không còn lấy bát cổ làm tiêu chuẩn nữa. Chỉ cần vào thư viện, học tập “kinh thế chi học” xong là có thể tham gia thi văn quan. Nhưng trong mắt nhiều người, đây lại chính là sự bất công lớn nhất—bởi vì không phải ai cũng có cơ hội vào thư viện, không phải ai cũng có tiền trang trải học phí, phí sinh hoạt của thư viện.

“Năm xưa Cao hoàng đế vì sao chuyên lấy bát cổ để chọn sĩ? Chính vì nếu không dùng bát cổ, con em nhà nghèo trong thiên hạ căn bản không có hy vọng ngóc đầu lên được. Vì vậy, Cao hoàng đế mới dùng bát cổ để chọn sĩ, coi là sự công bằng cho thiên hạ. Cho dù là con nhà giàu ở Giang Nam hay con nhà nghèo ở Tây Nam, trước chế định bát cổ đều công bằng như nhau...”

Đối mặt với lời lẽ của vị sĩ tử già, biết rằng những gì ông ta nói là sự thật, Vương Phu Chi chỉ đành khuyên nhủ:

“Ta nói, sao các người lại cố chấp như vậy? Ta, ta Học chính đảm bảo với các người, bệ hạ sẽ không bỏ mặc các người đâu! Tương lai, tương lai, nhất định sẽ có chỉ dụ sau!”

Nói đoạn, Vương Phu Chi lại một lần nữa giơ chiếc bát lớn về phía trước:

“Các người ăn một miếng đi mà! Ta cầu xin các người đó!”

---❊ ❖ ❊---

Mưa đập vào cửa sổ, như thể đang đổ lệ rào rào.

Nghe tin hai ngày nay sĩ tử tụ tập tại Quốc Tử Giám ngày càng đông, Chu Minh Trung chỉ ngồi trên ngai vàng, thần tình trang nghiêm ngồi ngay ngắn.

“Bệ hạ, sĩ tử đều nói, lấy thư viện để chọn sĩ không phải là con đường công bằng. Cao hoàng đế lấy bát cổ để chọn người, tuy có phần thiên lệch nhưng cũng không mất đi đạo công bằng...”

Đối với cách nói này của Vương Phu Chi, Chu Minh Trung không hề phản đối. Đây là sự thật, cũng là lý do các bậc hiền triết khai quốc của Đại Minh và Chu Nguyên Chương chọn bát cổ—công bằng.

Thực ra trong thời cổ đại, việc tuyển chọn nhân tài trên phạm vi toàn quốc đòi hỏi hình thức thi cử phải phù hợp với những hiện tượng như lãnh thổ rộng lớn, điều kiện tự nhiên, kinh tế, văn hóa có sự chênh lệch lớn như Trung Quốc. Do hạn chế về kỹ thuật truyền tin thời cổ, nếu nội dung và hình thức khoa cử một khi sửa đổi, cần một khoảng thời gian rất dài mới có thể truyền khắp cả nước, vì thế hình thức khoa cử thường sẽ không điều chỉnh, nội dung cần cố định lâu dài thậm chí bất biến.

Ngoài ra, một yếu tố quan trọng mà triều đình cần cân nhắc chính là sự chênh lệch giàu nghèo. Nếu hình thức và nội dung khoa cử xuất hiện sự phát triển “đa dạng hóa”, thì biết bao con em nhà nghèo sẽ không còn hy vọng ngóc đầu lên được.

Vì khoa cử là kỳ thi toàn quốc, cho nên người nắm quyền chắc chắn phải tính đến đại cục, cố gắng duy trì sự công bằng và chính nghĩa. Trước hết, nội dung thi bát cổ văn đều xuất phát từ Tứ Thư Ngũ Kinh. Những cuốn sách này vào thời đó đã rất phổ biến, hơn nữa giá cả cũng khiến đại chúng chấp nhận được. Như vậy, dù là sĩ tử kinh thành hay sĩ tử ở biên cương xa vạn dặm đều có giáo trình thống nhất. Mọi người có thể tranh đấu trên cùng một vạch xuất phát, khiến sĩ tử nhà nghèo có cơ hội “sáng làm người cày ruộng, chiều bước chốn thiên tử”. Bằng không, nếu nội dung thi đa dạng muôn hình muôn vẻ, thì trong tình cảnh sách vở chưa phổ biến lúc bấy giờ, tất yếu sẽ sinh ra hiện tượng giáo dục không công bằng. Nhà giàu có thể mua lượng lớn sách vở cho con em học tập, còn nhà nghèo không chỉ không mua nổi sách, mà ở nhiều nơi còn không thể mua được sách. Như vậy chẳng khác nào đóng sập cánh cửa cơ hội để con em nhà nghèo bước lên thang trời.

Nhưng sự công bằng như vậy lại mang đến một kết quả khác—học sinh chuyên nghiên cứu bát cổ mà không hỏi han việc khác, cuối cùng dẫn đến việc chỉ biết bát cổ mà không biết thực vụ. Lấy bát cổ để chọn sĩ, chọn ra lại là loại sĩ tử nào?

“Công bằng...”

Ngẩng đầu nhìn Vương Phu Chi, Chu Minh Trung trầm ngâm nói:

“Nếu cái giá của sự công bằng là cần một đám quan lại không biết binh, không biết chính, không biết thuế, không biết nông, không biết thế sự, thì sự công bằng như vậy có ích lợi gì?”

Công bằng!

Hai chữ này nhìn qua rất quan trọng, nhưng nếu vì công bằng mà đánh đổi bằng tương lai của quốc gia, thì sự công bằng đó có ý nghĩa gì?

Cười lạnh một tiếng, Chu Minh Trung lại phản vấn:

“Huống chi, trên thế giới này chưa từng có cái gọi là công bằng tuyệt đối. Ngay cả khi lấy bát cổ chọn sĩ, con em nhà giàu cũng có thể mời thầy giỏi, xem văn hay, như vậy tự nhiên là làm ít được nhiều. Còn con em nhà nghèo, họ có gì? Hơn nữa, điều kiện của thư viện có cao không? Họ chỉ cần biết viết văn, biết thời vụ, rõ thực vụ, hiểu toán học là có thể thi vào thư viện, trường học. Cho dù không thể vượt qua kỳ thi văn quan, cũng có thể vào thương hội. Như vậy, chẳng phải tốt hơn việc cả đời chỉ biết đâm đầu vào bát cổ sao?”

Cả đời đâm đầu vào bát cổ!

Từ xưa đến nay, chẳng biết bao nhiêu người như thế. Nếu xuất hiện cảnh ông cháu cùng đỗ tiến sĩ lại càng được coi là giai thoại, nhưng vị tiến sĩ đời ông đó đối với quốc gia thì có ích lợi gì?

“Về phần học phí, nếu trẫm nhớ không nhầm thì Thư viện Thanh Hà, học phí một năm là bao nhiêu? Chẳng qua chỉ vài lượng, phí sinh hoạt mỗi tháng cũng chỉ hơn một lượng, hơn nữa không ít trường chuyên môn còn được miễn học phí. Như vậy, lẽ nào lại là trẫm không từng chăm lo cho con em nhà nghèo?”

Đối với Chu Minh Trung đến từ hậu thế, ông chưa bao giờ phản đối công bằng, nhưng sự công bằng này tuyệt đối không được hy sinh tương lai của quốc gia. Ông sẽ không vì công bằng mà chọn lối bát cổ tưởng chừng như rất công bằng kia, ông sẽ thông qua cách miễn học phí để tạo ra một sự công bằng khác, để con em nhà nghèo có cơ hội cạnh tranh công bằng.

“Bệ hạ, chẳng lẽ, chẳng lẽ, thật, thực sự mặc kệ, mặc kệ họ tiếp tục như vậy sao?”

Vương Phu Chi không đành lòng, nhìn vị bệ hạ đã quyết tâm mà hỏi.

Liếc nhìn ra ngoài cửa sổ, Chu Minh Trung im lặng một lát rồi nói:

“Nếu đổi lại là Mãn Thanh, họ sẽ làm thế nào? Trẫm mặc kệ họ làm càn như vậy, đã là pháp ngoại khai ân rồi!”