"Xã học là sự học của một xã vậy, một trăm mười hộ là một lý, trong lý ắt có xã, cho nên người học tại lý gọi là xã học... Phàm bốn góc trong thành, các đại quán thống lĩnh các xã học để thi hành giáo hóa như trường làng, con em từ tám tuổi đến mười bốn tuổi đều phải nhập học, ước chính, ước phó ghi chung vào một sổ, cha anh dung túng không chịu đưa con đi học, quan lại sở tại sẽ xử phạt..."

— "Hoàng Minh Kinh Thế Văn Biên"

Trước thời Sùng Trinh, bởi vì vào tháng Giêng năm Hồng Vũ thứ tám, Cao Hoàng đế đích thân hạ dụ chỉ "mệnh thiên hạ lập xã học", từ đó Đại Minh bắt đầu hơn hai trăm năm hưng thịnh xã học, nhằm khôi phục nền văn hóa bị tổn hại nặng nề trong thời kỳ chịu ách nô dịch của giặc Mông Thát. Cũng chính vì thế, chế độ giáo dục của Đại Minh có khả năng đã đạt đến trình độ hàng đầu thế giới. Còn tại những nơi văn giáo hưng thịnh như vùng Giang Nam, mức độ phổ cập giáo dục thậm chí còn vượt qua các quốc gia Âu Mỹ thời kỳ đầu thế kỷ 20. Thông thường, trẻ con tám tuổi mụ là có thể nhập học, hơn nữa phần lớn bé trai trong làng đều sẽ đến trường, ngay cả bé gái cũng nhờ trưởng bối trong nhà dạy dỗ mà biết đọc sách, viết chữ, đây cũng chính là lý do việc này thịnh hành vào thời Minh.

Tuy nhiên, tất cả mọi thứ vào năm Giáp Thân, theo bước chân nhập quan và những cuộc tàn sát của Mãn Thanh, đều đã thay đổi. Chưa đầy hai mươi năm, các xã học trong thiên hạ hầu như không còn tồn tại. Cho dù về sau có vài nơi khôi phục lại xã học, nhưng đó không còn là nơi ai ai cũng có thể theo học với mức học phí chỉ vỏn vẹn năm mươi văn tiền nữa. Dẫu vậy, nhiều người vẫn sẽ cho con đi học khi điều kiện gia đình cho phép, Lý Long chính là vào xã học đọc sách khi mới lên tám tuổi.

Xã học không phải là tư thục, trẻ con học tập tại đây không phải tiếp nhận nền giáo dục về cách hành văn bát cổ, mà là nền giáo dục căn bản để biết mặt chữ đọc văn, học đọc, viết, tính toán cùng các pháp lệnh do triều đình ban bố, đương nhiên còn có cả lễ nghi.

Cũng chính vì thế, trong rất nhiều trường hợp, xã học không thể bồi dưỡng ra tú tài, cử nhân. Rất nhiều người sau khi học xong xã học vẫn sống cuộc đời y như trước đây, họ không phải là "người đọc sách".

Sau khi Mãn Thanh bị đánh bại, Đại Minh trung hưng, niên hiệu đổi thành Hưng Càn, xã học một lần nữa nhận được sự coi trọng. Điểm khác biệt so với triều Minh năm xưa là ngoài việc thầy trò xã học được miễn trừ sưu dịch, triều đình còn cấp lộc mễ cho thầy giáo xã học — mỗi tháng hai thạch gạo. Lương gạo tuy không nhiều, nhưng cũng đủ cho thầy giáo và người nhà duy trì cuộc sống, còn học phí của xã học cũng bị hạn chế trong khoảng năm mươi đến một trăm văn, tùy theo từng địa phương mà do quan phủ sở tại quyết định. Sự nâng đỡ của quan phủ cũng có cái giá của nó — khôi phục lại chế độ cũ, thậm chí còn có vài điểm thay đổi.

"Con em từ tám tuổi đến mười bốn tuổi đều phải nhập học, ước chính, ước phó ghi chung vào một sổ, cha anh dung túng không chịu đưa con đi học, quan lại sở tại sẽ xử phạt."

Chiếu theo luật, tất cả trẻ con bất kể trai gái đều phải nhập học, còn lộc mễ của thầy giáo do ngạch lương thuyền vận chi trả. Nhằm tranh thủ sự ủng hộ của bách tính đối với việc dời đô, triều đình đã chuyển lương thuyền vận thành lương gạo cho thầy giáo xã học!

Thế nhưng sự thay đổi này đối với Lý Long lại chẳng có chút ý nghĩa nào. Bởi vì hắn đã ngoài hai mươi tuổi, chẳng những vượt quá độ tuổi nhập học, mà cũng đã học xong xã học từ lâu.

"Thế nên mới bỏ lỡ cơ hội."

Thỉnh thoảng hắn lại cảm thán như vậy. Lý do không thể nhập học một mặt là vì tuổi tác, mặt khác vẫn là do gia cảnh bần hàn, dẫu sao nếu gia cảnh khấm khá, vốn dĩ hắn đã có thể theo học tư thục.

Sau đó, Lục An lại mở thêm học đường, học đường cũng giống như thư viện Thanh Hà, là nơi dạy thực học. Lý Long cũng không thể vào đó, bởi vì học đường phải thu học phí. Không chỉ có vậy, mỗi ngày Lý Long đều phải làm chân chạy việc trong tiệm buôn.

"Chính là làm lụng trong tiệm vải."

Đây là công việc của Lý Long, cũng là một công việc không thể bình thường hơn. Làm chân chạy việc bao giờ cũng phải bắt đầu từ bậc thấp nhất, hắn đã làm việc ở tiệm này được ba năm.

Thế nhưng dẫu là một công việc giản đơn như vậy, cũng phải có người đứng ra bảo lãnh.

Mà ngay trong năm nay, chưởng quầy lại mở thêm một nhà tắm công cộng, ấy là vì đông gia thấy việc kinh doanh nhà tắm rất khấm khá, mới quyết định xây nhà tắm mới này ngay đối diện nhà mình.

Nhà tắm công cộng không phải thứ gì mới mẻ, ở Lục An trước giờ vẫn luôn có, tức là dùng những phiến đá lớn xây thành một nhà tắm thật to, khu vực đun nóng và khu vực tắm rửa hoàn toàn tách biệt. Gian đun lửa và gian tắm cách nhau một bức tường, đặt chảo gang lớn cùng bếp lò, phía trên chảo nước trên tường ngăn có trổ đường ống dẫn sang nhà tắm. Có người chuyên trách không ngừng đun nóng nước trong chảo gang, rồi qua đường ống trong tường ngăn đổ vào trong bồn tắm, thế nên trong nhà tắm suốt ngày hơi nóng bốc lên ngùn ngụt.

Mà Lý Long thì làm việc ở đây, hơn nữa lại là do chính hắn chủ động xin đến đây làm thuê.

Sở dĩ hắn chủ động xin đến đây làm việc là vì nghĩ rằng có thể vừa đun lửa vừa đọc sách. Nhưng khi bắt tay vào làm mới biết, đây cũng là một công việc nặng nhọc.

Trước hết chẳng những phải đun củi lửa, mà còn phải dùng thùng gỗ múc từng thùng nước từ dưới giếng lên để đảm bảo trong bồn tắm có nước. Nhóm lửa đun nước gần như đã chiếm trọn phần lớn thời gian mỗi ngày của hắn.

Dẫu vậy, Lý Long vẫn tranh thủ những lúc rảnh rỗi khác để đọc sách.

Đây tuyệt đối không phải việc nhẹ nhàng gì, nhưng đối với Lý Long, tiền công mỗi tháng một lượng rưỡi bạc cùng thời gian rảnh để đọc sách vẫn khiến hắn vô cùng hài lòng.

Sở dĩ hắn cảm thấy rất vừa ý với công việc nhìn qua thì cực nhọc nhưng lại có thời gian đọc sách này, nguyên nhân căn bản nhất là vì đến tận bây giờ hắn vẫn ghi nhớ câu nói của mẹ.

"Trong sách tự có Nhan Như Ngọc, trong sách tự có hoàng kim ốc. Nếu con không muốn nghèo khổ cả đời, thì hãy đi đọc sách."

Đọc sách!

Đối với rất nhiều con em hàn môn, đây có lẽ là con đường duy nhất để thay đổi số phận. Thực ra, nhà họ Lý không phải hàn môn thực sự, ít nhất không phải lúc nào cũng là hàn môn. Lý Long nhớ hồi nhỏ mình cũng từng sống trong nhà cao cửa rộng, khi ấy, ông nội hắn tuy chưa từng ra làm quan, nhưng cũng là thân sĩ có công danh tại địa phương. Về sau giặc Thanh tràn tới, tất cả đều đã đổi thay.

Ông nội vì giúp đỡ bạn bè dấy binh kháng Thanh đã cầm cố sạch sản nghiệp mấy đời, lại phái cha cùng các chú bác trong nhà tòng quân tương trợ. Sau khi bạn hữu bại trận, ông nội không chịu làm nô lệ cho giặc Thanh nên đã chọn tuẫn quốc Thành Nhân, kể từ đó, cơ nghiệp nhà họ Lý liền suy sụp. Còn mẹ hắn dựa vào mấy mẫu ruộng cằn cùng nghề may vá thêu thùa nuôi nấng hắn khôn lớn, tự nhiên chẳng có tiền dư dả để cho hắn theo học tư thục.

Dựa vào đọc sách để đổi đời.

Cùng lắm cũng chỉ làm một chưởng quầy biết viết biết tính, đó là tác dụng duy nhất của xã học — dạy cho học trò biết đọc biết viết, hiểu luật pháp, rõ lễ nghi. Nếu muốn thi cử đỗ đạt thì ắt phải vào tư thục, bái danh sư. Nhưng con em nhà nghèo có mấy ai học nổi tư thục?

Nghe nói ở Thanh Hà có thư viện không lấy tiền!

Chẳng biết từ bao giờ, tin tức này đã qua mặt báo truyền đến tai Lý Long, từ khoảnh khắc ấy, tâm trí hắn đều hướng về ngôi thư viện không mất tiền nọ.

Chỉ là, hắn không biết mình có thể thi đỗ vào thư viện hay không. Dù sao hắn cũng chỉ mới học sáu năm xã học, tuy cũng từng đọc qua kinh thư, nhưng luận về làm văn e rằng kém xa những đồng sinh nơi tư thục.

Dẫu biết cơ hội của mình vô cùng mong manh, nhưng Lý Long vẫn tận dụng mọi thời gian để đọc sách. Đương nhiên, ngoài đọc sách, hắn cũng xem cả báo chí. Mỗi khi xem báo, thỉnh thoảng nhìn thấy vài cái tên, hắn lại không kìm được mà nghĩ, nếu năm xưa mình tòng quân, liệu có thể mưu cầu một xuất thân chăng?

Dù hắn là người Lục An, tuy Lục An cũng mộ lính, nhưng vì là con một nên được miễn quân dịch, bởi thế hắn mới không đi lính. Song đối với nhiều con em nhà nghèo, tòng quân lại là một cách để thay đổi vận mệnh.

Sau khi giải ngũ, chẳng những có mấy chục mẫu, thậm chí hàng trăm mẫu huân điền, mà huân điền lại không phải nộp điền phú, suốt đời miễn trừ sưu dịch. Đương nhiên, điều này không có nghĩa là họ hết trách nhiệm. Một ngày tòng quân, một đời vì dịch, dẫu ở chốn thôn dã cũng vẫn là quân ngũ, nếu nơi thôn dã có giặc cướp, quân nhân phục viên bắt buộc phải tiễu trừ phỉ tặc, bảo vệ quê hương. Nhưng dẫu có như vậy, đối với con em nghèo khó, đi lính vẫn là chuyện tốt khiến người ta đổ xô như vịt. Chỉ có điều, chẳng phải ai cũng làm lính được, tòng quân cũng phải qua khảo hạch tuyển chọn.

Khi những kẻ cùng trang lứa đang chạy bộ, đứng trung bình tấn, luyện sức mạnh ở trong làng để chuẩn bị cho kỳ kiểm tra tuyển quân hàng năm, Lý Long chỉ có thể dùng ánh mắt ngưỡng mộ nhìn ngắm tất cả, bởi vì hắn là con một trong nhà, ngay vòng đầu tiên đã bị gạt ra.

Chẳng lẽ cả đời chỉ có thể lặng lẽ vô danh như thế này?

Chẳng lẽ cả đời cũng chỉ làm chưởng quầy một nhà tắm công cộng?

Đây là lời hứa của đông gia dành cho hắn, hai năm nữa sẽ giao nhà tắm này cho hắn quản lý. Mặc dù lời hứa của đông gia đối với người thường mà nói tất nhiên sẽ đội ơn đội đức, nhưng Lý Long lại không cam lòng như vậy. Đối với tương lai, hắn có kỳ vọng cao hơn, hắn khao khát có thể chấn hưng thanh danh của gia tộc họ Lý, khao khát có thể nổi danh xuất chúng.

Thế nhưng, tất cả dường như đều quá xa vời đối với hắn!

Chẳng lẽ cả đời cứ thế này sao?

Lại một lần nữa, nhìn ngọn lửa trong lò, mày Lý Long nhíu chặt. Hơi nóng tỏa ra từ ngọn lửa đang cháy rực khiến cõi lòng hắn nóng bừng, nhưng trong tâm can lại ngày càng lạnh lẽo, dường như số mệnh đã an bài!

Số mệnh an bài ư?

Không thể nào!

Đúng lúc này, ánh mắt hắn rơi vào nửa tờ báo trên mặt đất, trên tờ báo đó có một mẩu quảng cáo, đó là thông báo chiêu sinh của thư viện Hồng Lô tại Trung Đô. Nhìn bản thông báo kia, trái tim Lý Long đập thình thịch dữ dội.

Hồng Lô!

Hồng Lô tự, tên một nha môn. Thời Tần gọi là Điển Khách, Hán đổi thành Đại Hành Lệnh, đến thời Vũ Đế lại đổi thành Đại Hồng Lô. Hồng Lô vốn mang ý nghĩa cất cao giọng tán tụng, dẫn dắt nghi lễ. Theo lời trên báo, học trò được thư viện Hồng Lô giảng dạy mai sau đều sẽ đến Hồng Lô tự nhậm chức điển quan, chỉ có điều, bọn họ sẽ đi sứ phiên bang, thường trú tại phiên bang làm sứ thần.

Phiên bang!

Vùng đất phiên bang dị vực, nơi đó nào phải chốn cho người ở. Dẫu cho trên mặt báo miêu tả các vùng thuộc địa chẳng khác nào "miền cá gạo" trù phú như Giang Nam, nhưng bệnh dịch hoành hành, chướng khí ngút ngàn là điều không thể tránh khỏi. Thường trú tại phiên bang làm sứ thần, so với bị lưu đày tới Nam Dương, Đông Bắc thì có gì khác biệt?

Đương nhiên là có khác biệt!

Lý Long lẩm bẩm tự nói.

"Thường trú tại phiên bang làm sứ thần, đó cũng là thiên sứ của thượng quốc!"

Không sai!

Thiên sứ thượng quốc, dẫu là quốc quân nước khác cũng phải lấy lễ nghênh tiếp!

Đi dị vực làm sứ thần, cửu tử nhất sinh là thật, nhưng tòng quân chẳng phải cũng cửu tử nhất sinh đó sao? Bọn họ có thể tòng quân mưu cầu phú quý, cớ sao ta lại không thể đến chốn này!

"Cha mẹ còn, không đi xa..."

Tay phải nắm chặt lấy nửa tờ báo sắp sửa bị nhét vào trong lò, Lý Long lại tự lẩm bẩm:

"Đi xa ắt có nơi chốn!"