Những giải thích ít giả định nhất dường như là đúng nhất.
William of Ockham (Nguyên lý Dao cạo của Ockham)
Một y tá làm việc cho một trung tâm y tế gia đình ở địa phương đang trên đường đi làm như mọi ngày thì bất ngờ chiếc xe hết xăng. May mắn là cô chỉ cách trạm xăng có một dãy phố, vì vậy cô nhanh chóng đi bộ đến đó và hỏi người bán cho cô mượn một bình đựng xăng. Nhưng người bán hàng nói với cô rằng tiếc là anh ta chỉ có một bình đựng xăng duy nhất và có người nào đó vừa mượn rồi. Vội vã và tuyệt vọng, người y tá quay trở lại chỗ chiếc xe để tìm xem có thứ gì đựng được xăng không, nhưng thứ duy nhất cô có thể thấy trên xe là một chiếc bô. Vì vậy cô đã cầm chiếc bô đến trạm xăng, bảo người bán hàng đổ đầy xăng vào đó, rồi đem lại chỗ chiếc xe. Khi cô vừa bắt đầu đổ xăng từ cái bô vào xe thì có hai gã bán hàng bất ngờ đi qua, hai gã dừng xe lại và trố mắt nhìn đầy nghi hoặc.
“Chà,” một tay nói, “con mẹ y tá kia sắp kiếm bộn tiền rồi còn gì!”
Suy nghĩ của hai người kia có lý mà đúng không? Bạn thấy một người đang đổ thứ gì đó từ cái bô ra và cho rằng đó là nước tiểu. Chúng ta đã đưa ra những giả định “logic” một cách hoàn hảo như vậy suốt còn gì. Vấn đề là kết luận của chúng thường sai.
Hành xử này phổ biến đến mức có một thuật ngữ tâm lý học cho nó: “kết luận thành kiến“(jumping to conclusion bias – JTC). JTC có thể là một đặc điểm bẩm sinh giúp chúng ta tồn tại từ thời tiền sử – vì vậy chúng ta không có vẻ gì sẽ ngừng nó lại sớm. Nhưng chúng ta có thể nhận thức được mình như thế và cố gắng nắm bắt một số “kết luận” điên rồ hơn trước khi chúng biến mất khỏi Trái đất. Đó không chỉ là cách để không bị trông ngớ ngẩn – nó còn là cách bảo vệ chúng ta khỏi việc đưa ra những quyết định phá hoại dựa trên “thông tin” mà ta đã đơn giản tạo ra.
Nghiên cứu chỉ ra rằng cách tốt nhất để tránh khỏi kết luận thành kiến là bạn cần phải có những bằng chứng giống những bằng chứng bạn đòi hỏi từ người khác. Điều đó không dễ dàng, vì vậy hãy cố gắng ghi nhớ bốn câu hỏi này và sau đó đưa ra khi bạn cần tiến tới một kết luận:
Các sự kiện thực tế là gì? Hãy liệt kê chúng.
Chúng có đúng là thực tế hay bạn đang để cho cảm xúc của mình tô hồng điểm lục cho chúng?
Dựa trên “bằng chứng”, những người khác có đi tới kết luận tương tự không?
Hãy tưởng tượng một người bạn cụ thể nào đó đưa ra cho bạn kết luận tương tự. Bạn sẽ nói gì với họ – có giống những điều bạn sẽ nói với bản thân không?
