Không có những sự thật toàn bộ; tất cả sự thật đều chỉ là một nửa sự thật mà thôi.
Alfred North Whitehead
Ở ngoài khơi, một thủy thủ tên là Charlie uống rượu lần đầu trong đời, và anh ta đã khá say. Ngày hôm sau, anh ta thấy trong hải trình chính thức của tàu, thuyền trưởng ghi: “Hôm nay Charlie say rượu.”
Charlie đến gặp thuyền trưởng và yêu cầu ông ta ghi thêm rằng đó là lần đầu tiên anh ta uống rượu. “Nếu không thì như thể đó là việc thường xuyên xảy ra với tôi vậy, điều đó hoàn toàn không đúng.” anh ta giải thích.
“Thật tệ quá,” thuyền trưởng nói, “nhưng việc ghi chép là trung thực và vì vậy sẽ không có chuyện thay đổi nó.”
Vài ngày sau, khi đến lượt Charlie ghi hải trình, anh ta ghi, “Hôm nay thuyền trưởng không say rượu.”
Chỉ vì điều gì đó là sự thật không có nghĩa là nó chính xác… hoặc việc đó nói lên toàn bộ câu chuyện.
Cố gắng dẫn dắt mọi người đi sai hướng với những tuyên bố thực được gọi là quanh cokhông thực. Mọi người làm điều đó thường ngày, và một nghiên cứu của Harvard đã cho thấy ngay cả khi điều đó không trung thực, chúng ta vẫn có xu hướng coi nó dễ chấp nhận hơn là việc nói dối công khai. Đây là năm cách phổ biến nhất mà mọi người thường “quanh co”:
Hái anh đào. Người ta chọn ra vài thực tế hỗ trợ cho quan điểm của họ và tảng lờ đi bất cứ điều gì đi ngược lại quan điểm ấy, rồi trình bày dữ liệu như thể nó là bằng chứng đáng tin cậy. Điều này có vẻ thuyết phục với người nghe – những người hiếm khi biết đủ chi tiết để nghi ngờ nó.
Chỉ dẫn sai. Họ nói sự thật nhưng tránh trả lời câu hỏi. Ví dụ, trong nghiên cứu của Harvard, những người tham gia trả lời được yêu cầu bán một chiếc xe đã qua sử dụng có những vấn đề đáng kể về máy móc. Họ được cho lựa chọn là thể hiện sự trung thực hoàn toàn, nhưng 71% vẫn chọn việc đưa ra hướng dẫn sai lệch: “Chiếc xe lái trơn tru và rất nhạy. Chỉ mới tuần vừa rồi nó khởi động mà không gặp vấn đề gì khi nhiệt độ là -5°F.” Thật không? Thật, nhưng thông tin sai lệch trầm trọng.
Sự phóng đại. Họ biến những khác biệt nhỏ thành có vẻ như những khác biệt lớn. Nếu bạn nhấn đủ mạnh, người nghe dường như sẽ chấp nhận ý tưởng, ví dụ, chỉ giảm đi (hoặc tăng lên) 1% số người tham dự (hoặc bất cứ điều gì) cũng gây sửng sốt. Các chính trị gia làm điều này suốt.
Giai thoại. Thực tế không ủng hộ cho khẳng định của bạn ư? Không vấn đề gì: thay vì sử dụng dữ liệu, hãy kể một câu chuyện; sử dụng trải nghiệm của ai đó để “chứng tỏ” quan điểm của bạn. Tất nhiên, trải nghiệm của một người không chứng tỏ được bất cứ điều gì, nhưng thông tin mang tính giai thoại vẫn đang thuyết phục được nhiều người nghe.
Mức trung bình rởm. Chẳng hạn như, giả sử có 11 người lao động làm công ăn lương ở một công ty. Mười người kiếm được 10.000 đô la một năm; người thứ mười một là ông chủ… kiếm được 500.000 đô la. Mức lương trung bình ở công ty đó là 54.000 đô la. Đúng hay sai?
Mỉa mai thay, trong khi nghiên cứu của Harvard cho thấy rằng mức trung bình mà một người cảm thấy về sự quanh co của bản thân là chấp nhận được về mặt đạo đức hơn so với việc nói dối, nó cũng chỉ ra rằng khi mọi người phát hiện ra một trong số các đồng sự của mình đã quanh co, “họ ít có khả năng tin tưởng người đó trong tương lai”. Bài học rút ra: Trong thâm tâm, tất cả chúng ta đều nhận thấy rằng quanh co là nói dối.
