Nhiều lập luận đúng bị hủy hoại bởi vài kẻ ngốc biết mình đang nói gì.

Miguel de Unamuno

Một người đàn ông tin rằng mình đã chết. Vợ anh ta nói với anh ta rằng anh ta chưa chết. Con cái nói với anh ta rằng anh ta chưa chết. Bạn bè nói với anh ta rằng anh ta chưa chết. Nhưng anh ta vẫn khăng khăng là mình đã chết rồi. Cuối cùng, vô phương kế, gia đình bảo anh ta đi gặp chuyên gia tâm lý.

Nhà tâm lý học quyết định chiến lược tốt nhất để chữa bệnh cho người đàn ông là thuyết phục anh ta chấp nhận thực tế: Người chết không chảy máu. Suốt sáu tháng, người đàn ông được cho nghiên cứu giáo trình y khoa và các biểu đồ giải phẫu, tất cả đều hỗ trợ cho luận điểm của nhà tâm lý. Rồi người đàn ông được quan sát các cuộc khám nghiệm tử thi, giải phẫu tử thi và làm trợ lý trong một nhà tang lễ. Cuối cùng, người đàn ông bực dọc nói với nhà tâm lý, “Thôi, đủ rồi. Tôi đã hiểu: Người chết không chảy máu.”

Nhà tâm lý học mỉm cười, rồi cầm lấy tay người đàn ông và châm vào đầu ngón tay anh ta bằng một cây kim. Khi một giọt máu rỉ ra, người đàn ông nhìn vào ngón tay mình và nói, “Này, ông biết gì không! Người chết có chảy máu này!”

Logic không phải lúc nào cũng thắng. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng chúng ta thường lờ đi thực tế – hoặc bóp méo chúng – nếu chúng không hỗ trợ quan điểm của ta. Vì vậy, nếu bạn đang cố gắng thắng trong một cuộc tranh luận và mong người khác thay đổi suy nghĩ, có lẽ là bạn đang phí thời gian. Bạn có thể đúng, nhưng đúng không có ý nghĩa gì ở đây – người ta tin vào điều họ muốn tin.

Có vẻ thật điên rồ khi một người cứ bám lấy một niềm tin bất chấp chứng cứ rõ ràng, nhưng việc đó lại phổ biến đến mức các nhà khoa học đã đặt ra một thuật ngữ cho nó là “hiệu ứng phản tác dụng”. Lý do: Nỗ lực sửa đổi nhận thức sai lầm của mọi người thường phản tác dụng và càng khiến họ bám chặt hơn vào niềm tin sai lầm của mình.

Điều này đã được chứng minh nhiều lần. Ví dụ, trong một nghiên cứu năm 2006, các đối tượng được đưa cho hai bài báo: Bài báo thứ nhất hỗ trợ niềm tin của mình bằng số liệu không chính xác; bài báo thứ hai đã sửa lại thông tin sai. Thay vì thay đổi quan điểm của mình theo bất cứ cách nào, các đối tượng quyết định bài báo thứ hai là sai… và thậm chí có xu hướng coi rằng có một âm mưu đằng sau việc sửa chữa thông tin.

Chuyện này không chỉ là chuyện nhảm. Quét não đã xác nhận những kết quả này. Khi các đối tượng trong một cuộc kiểm tra MRI được cho xem các thông tin xác nhận những gì họ đã nghĩ về một chủ đề cụ thể, các khu vực của bộ não liên đới tới việc học tập đã sáng hẳn lên. Nhưng khi chính các đối tượng đó được cho xem những thông tin trái ngược với niềm tin của họ, các khu vực của bộ não liên quan tới việc “kìm nén suy nghĩ” sáng lên. Điều này cho thấy việc thay đổi suy nghĩ của một người một khi nó đã được hình thành là rất khó. Đó không chỉ là vấn đề logic; mà còn là cơ chế sinh học.

Vậy liệu có thể thay đổi suy nghĩ của mọi người chút nào không? Có thể. Các nhà nghiên cứu nói rằng:

Mọi người sẽ lắng nghe (dù không nhất thiết là phải chấp nhận) thông tin mới nếu vấn đề đó ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống của họ. Nếu họ chẳng bị ảnh hưởng gì, họ sẽ lại xoay ngược lại và bám dính lấy niềm tin ban đầu.

Mọi người thường có xu hướng cân nhắc các bằng chứng mới một cách nghiêm túc (ngay cả khi thay đổi quan điểm của họ) khi trao đổi kỹ lưỡng với một nhóm nhỏ. Trong một nghiên cứu, người ta thấy những người làm việc trong những nhóm nhỏ thay đổi suy nghĩ của mình thường xuyên hơn, gấp khoảng 75% so với khi xem xét một mình.

Những người được yêu cầu trình bày cách thức những ý tưởng của họ hoạt động trong thực tế có thể nhận thấy họ biết về chủ đề ít đến mức nào và điều chỉnh niềm tin của họ. Mặt khác, những người được yêu cầu giải thích tại sao họ lại tin vào điều gì đó thường bám chặt lấy niềm tin của mình hơn.