Tôi có những giá trị của tôi, và nếu bạn không thích chúng, được thôi, tôi có vài giá trị khác.

Mark Twain

Một cậu bé mười tuổi đang hỏi cha mình về việc trở thành một doanh nhân giỏi. “Bố ơi,” cậu bé hỏi, “đạo đức là gì ạ?”

“À, nó là thế này, con trai,” cha cậu trả lời. “Con biết bác Jim và bố cùng sở hữu một cửa hàng thế nào rồi chứ?”

“Dạ, vâng ạ.”

“Thế, giả sử một khách hàng đến và mua một chiếc mũ với giá 50 đô la nhưng tình cờ trả quá số tiền thêm 20 đô la nữa. Nếu ta chia số tiền đó với bác Jim, thì đó là đạo đức con ạ.”

Đó là một lỗi phổ biến, đặc biệt đối với những người trẻ tuổi, là cho rằng chỉ vì điều gì đó rõ ràng là đúng hoặc sai với bạn, những người khác cũng sẽ có chung – thậm chí là tôn trọng – quan điểm với bạn. Không có lời bào chữa nào cho hành vi xấu; đó là thực tế. Ví dụ như những kẻ cướp trong chương trình The Sopranos trên TV nghĩ rằng việc giết ai đó phản bội chúng là đạo đức. Hành vi đạo đức của chúng có giống của bạn không? Không (chúng tôi hy vọng thế), nhưng nó đúng với bọn chúng. Mọi người có định nghĩa riêng về hành vi “đạo đức”. Hãy chuẩn bị đương đầu với những người có định hướng đạo đức được thiết lập khác với tiêu chuẩn của bạn.

Từ điển định nghĩa đạo đức là “việc thiết lập những quy tắc xác định liệu những hành động của một cá nhân hoặc nhóm cá nhân là đúng hay sai.” Vì vậy nếu bạn muốn biết ai đó có khả năng làm gì trong một tình huống nào đó, hãy xem xét đạo đức của họ. Điều đó giống như đọc một bộ quy tắc đối với cuộc đời họ. Nhưng đừng kỳ vọng nó sẽ là một nghiên cứu dễ dàng – hệ thống niềm tin của con người có thể thực sự phức tạp. Ví dụ như một người có thể cảm thấy bình thường khi: ăn cắp cửa người lạ chứ không phải bạn bè, nói dối với ông chủ chứ không nói dối vợ, gian dối trong bài thi chứ không phải trong thể thao. Giải mã những trái ngược này có thể thật thách thức, nhưng hãy nhớ:

Đừng để những giá trị của riêng bạn xen vào cách xem xét giá trị của người khác một cách quá rõ rệt. Nghịch lý là những giá trị của chúng ta có vẻ đúng đắn với ta trong khi thực chất là chúng mang tính vô cùng cá nhân.

Mỗi người có một bộ quy tắc đạo đức dẫn dắt, và chừng nào có một logic nội tại, họ chắc hẳn còn không quan tâm đến việc liệu những quy tắc của họ có ý nghĩa gì với bạn không (hay với bất cứ ai khác).

Bạn không cần phải đồng ý hay tán thành quan điểm đạo đức của người khác. Nhưng nếu bạn không thể hiểu và chấp nhận họ như thế, bạn sẽ gặp bất lợi trong kinh doanh, chính trị và tất cả các tương tác xã hội.