Đừng tin bất cứ điều gì bạn nghĩ.
Ngạn ngữ cổ
Một người đàn ông nằm trên giường chờ chết, ra hiệu cho vợ lại gần. “Em yêu,” ông nói, “em đã ở cạnh anh qua tất cả mọi việc trong đời.” Vợ ông cúi xuống dịu dàng cầm lấy tay ông. Người đàn ông tiếp tục, “Khi anh mất việc, em ở cạnh anh. Khi nhà bị cháy trụi… khi công ty của anh phá sản… khi anh bị đau tim – em đều ở ngay đây bên cạnh anh.” ông nhìn lên người vợ. “Và giờ khi anh sắp đi đến đoạn cuối con đường, rốt cuộc anh đã nhận ra một điều.”
“Điều gì vậy anh yêu?” người vợ nhẹ nhàng hỏi.
“Em đúng là vận rủi.”
Thỉnh thoảng chúng ta cộng 2 với 2 bằng 5. Đó là lý do tại sao thật tốt khi nhớ câu nói này: Sự tương quan không hàm chỉ quan hệ nhân quả. Điều đó có nghĩa là cho dù hai việc xảy ra đồng thời, chúng ta không nên giả định rằng cái này gây ra cái kia. Thực tế, chúng có thể chẳng liên quan gì tối nhau. Điều này nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng như câu chuyện trên minh họa, mọi người thường liên hệ các sự kiện theo những cách khó hiểu. Ví dụ, nếu đội yêu thích của bạn thắng trong khi bạn đang mặc chiếc áo màu xanh lá cây may mắn của mình, liệu cái áo của bạn có phải là nhân tố thúc đẩy không? (Một số người thực sự sẽ nói có đấy.)
Não bộ của con người được tạo ra để tìm kiếm những hình mẫu trong môi trường của chúng ta, đặc biệt đối với những sự kiện có vẻ biểu thị cho nguyên nhân và kết quả. Sau rốt, sự tồn tại của chúng ta như một giống loài dựa vào khả năng tính toán rằng việc ăn một số loại cây nhất định sẽ giết chúng ta, hay việc thò tay vào lửa sẽ bị bỏng.
Hầu hết thời gian chúng ta thấy điều này là đúng, nhưng thỉnh thoảng chúng ta thấy những hình mẫu mà chúng không thực sự tồn tại. Vì vậy chúng ta cần phải cảnh giác với những lập luận sai lầm của bản thân và của những người khác – ngay cả khi nó có vẻ hợp lý đến hoàn hảo đi nữa. Tin tưởng vào một chiếc áo may mắn sẽ không làm bạn bị tổn hại, nhưng khi bạn đưa ra những quyết định về các mối quan hệ, sức khỏe hoặc kinh doanh dựa trên logic phi lý, kết quả có thể tai hại.
Đây là ba yếu tố mà mọi người hiểu nhầm là quan hệ nhân quả:
Sự ngẫu nhiên
Ví dụ: Bạn nhận thấy rằng bất cứ khi nào trăng tròn là giá một loại cổ phiếu nhất định lại tăng lên. Vì vậy, bạn tính toán việc đầu tư của mình để trùng với kỳ trăng tròn tiếp theo… và cổ phiếu rớt giá. Sự tương quan chỉ là ngẫu nhiên mà thôi.
Ví dụ thực tiễn: Cứ mỗi năm từ năm 1999 đến 2009, bất cứ khi nào Nicholas Cage cho ra thêm phim, số lượng người Mỹ rơi xuống hồ bơi và đuối nước tăng lên. Khi anh cho ra ít phim hơn, số lượng này giảm. Những bộ phim của Cage có phải chịu trách nhiệm về những ca chết đuối không? Tất nhiên là không, mối tương quan chỉ là ngẫu nhiên.
Một biến số trùng hợp
Ví dụ: Bạn nhận thấy rằng bất cứ khi nào bạn mặc quần short, bạn đời của bạn có vẻ vui hơn. Vì vậy bạn mặc suốt… nhưng điều đó có vẻ không thay đổi được điều gì. Tại sao? Bởi lần đầu bạn chỉ mặc quần short khi trời ấm, và trời ấm chứ không phải chiếc quần short làm tâm trạng bạn đời của bạn tốt hơn. Thời tiết ấm là biến số trùng hợp.
Ví dụ thực tiễn:
Những người mang giày khi đi ngủ dường như khi thức dậy sẽ bị đau đầu. Tại sao? Những người say rượu thường đi ngủ mà không thay đồ… và tỉnh dậy với sự khó chịu. Biến số trùng hợp ở đây là việc say rượu.
Người có đôi bàn chân to hơn thường là người hay chữ. Tại sao? Mọi người có đôi bàn chân to hơn thường là những người trưởng thành, và những người trưởng thành thì biết chữ nhiều hơn trẻ em. Biến số trùng hợp ở đây là tuổi tác.
Kết quả đảo ngược
Ví dụ: Bạn nhận thấy rằng bất cứ khi nào cối xay gió quay nhanh hơn, sẽ có nhiều gió hơn. Vì vậy bạn giả định rằng cối xay gió là nguyên nhân tạo ra gió. Hiển nhiên là bạn phải đảo ngược lại mệnh đề này rồi.
Ví dụ thực tiễn: Một người đang gặp nguy hiểm trầm trọng vì bệnh tim nên chuyển sang chế độ ăn kiêng lành mạnh hơn nhưng rốt cục vẫn chết vì một cơn đau tim. Theo thống kê, điều này có vẻ như họ chết vì một cơn đau tim sau khi đạt tới một chế độ ăn kiêng lành mạnh hơn, và bạn có thể từ chối chế độ ăn kiêng của mình, bởi sau rốt nó có thể giết bạn.
