Tôi đang ở ‘trong’ đám đông. Và tôi biết ở ‘trong’ đám đông thì sẽ biết điều gì.

Lời bài hát The ’In’ Crowd của nhóm Billy Page

Một người đàn ông ở một thành phố lớn đang du lịch đến miền Tây và một đêm anh ta đi vào một quán bar cao bồi. Khi anh ta đang uống vài vại bia thì một người đàn ông bước vào căn phòng đông chật người và hét lên, “Tất cả bọn Cộng hòa chó chết đều đáng ghét!” Những bảo vệ của quán ngay lập tức xúm lại chỗ gã kia, đánh cho gã ta một trận rồi ném ra đường.

Người đàn ông thành phố không thể tin vào mắt mình, nhưng trước khi anh ta có thể nói gì với người pha chế, một gã khác bước vào trong quán và hét lên, “Tất cả bọn Dân chủ chó chết đều đáng ghét!” Một lần nữa, đám bảo vệ xúm lại, đánh cho gã này một trận và ném ra đường.

Người đàn ông quá sửng sốt. Cuối cùng anh ta cũng quay ra được sang phía người pha chế và nói, “Tôi không hiểu. Các anh là người Dân chủ hay Cộng hòa?”

“Chẳng Dân chủ hay Cộng hòa gì,” tay pha chế trả lời, “chúng tôi là dân cưỡi ngựa.”[1]

Bạn có thể không biết ai đó thuộc nhóm nào, nhưng bạn có thể khá chắc việc họ đồng cảm với nhóm nào đó. Các nghiên cứu cho thấy phần lớn cảm xúc của chúng ta về nhận dạng xã hội xuất phát từ mối liên hệ với những nhóm mà chúng ta có liên quan, và những nhóm mà chúng ta không có liên quan gì.

Thực ra, điều này có nghĩa là bạn có thể học được nhiều về những gì mọi người tin tưởng và họ sẽ ứng xử thế nào, chỉ bằng việc biết được họ thuộc nhóm nào. Và ngược lại, nếu bạn biết một cá nhân nhìn nhận tính tư lợi của họ ra sao, bạn có thể dự đoán đầy hiểu biết về những nhóm nào họ cảm thấy là đội của họ.

Cách tiếp cận này không hẳn là rõ ràng, không ai có thể đoán trước được hoàn toàn, nhưng những giá trị kết nối một người với đội nhóm của họ đưa ra một cái nhìn khá chính xác về đòi sống nội tâm của họ. Bạn bỏ qua những giá trị ấy là nguy hiểm cho tính mạng của bạn.

Vào cuối những năm 1970, hai nhà tâm lý học người Anh, Henri Tajfel và John Turner, đưa ra thuyết nhận dạng xã hội để giải thích hành vi nhóm con người. Giả thuyết của họ: Thuộc về một nhóm là một phần quan trọng đối với sự tồn tại của con người – chứ không phải là thứ gì đó sai trái hay hời hợt. Các nhà khoa học mô tả “trải nghiệm gia nhập” như một tiến trình ba giai đoạn.

Phân loại xã hội. Đầu tiên, chúng ta chia mọi người vào các hạng mục khác nhau: da đen, da trắng, người Mỹ Latin, người Cơ đốc giáo, người Hồi giáo, người khuyết tật, công nhân, trí thức, và cứ thế cứ thế. Không có ý nghĩa đặc biệt gì ở đây, chỉ là khuynh hướng của con người là phân loại mọi thứ quanh mình theo trật tự để khiến chúng dễ hiểu hơn. Nhưng nó cũng khởi đầu cho việc nhìn nhận con người như thành viên nhóm thay vì là cá nhân đơn lẻ. Tuy nhiên, ở điểm này, không hàm ý mâu thuẫn trong nhóm.

Nhận dạng xã hội. Chúng ta bắt đầu nhận dạng công khai với một nhóm cụ thể (hoặc các nhóm). Đây là “trong nhóm”; những nhóm mà hiện tại chúng ta không thuộc về là “nhóm ngoài”. Chúng ta bắt đầu bỏ qua các quy chuẩn và quan điểm thái độ của nhóm trong ăn mặc, cử chỉ và nói năng như những thành viên trong nhóm của chúng ta.

So sánh về mặt xã hội. Giờ mọi việc đã bắt đầu hoạt động. Lòng tự trọng của chúng ta gắn liền với vị thế của nhóm chúng ta. Và vì thực sự không có cách nào để đo tính được vị thế này ngoại trừ việc so sánh với các nhóm khác, nên chúng ta bắt đầu đầu tư vào việc thiết lập sự mạnh mẽ của nhóm trong và tạo sự kém cỏi cho nhóm ngoài. Chúng ta có xu hướng giảm thiểu sự khác biệt giữa các thành viên nhóm trong và thổi phồng khác biệt với nhóm ngoài.

Điều này có thể là khởi nguồn của định kiến và phân biệt đối xử, nhưng là điều không thể tránh khỏi. Nếu chúng ta cảm thấy xã hội công bằng và chính đáng, chúng ta có xu hướng đầu tư cải thiện vị thế nhóm bằng việc phát triển đặc tính tích cực thay vì phá hoại các nhóm khác. Chỉ khi nào chúng ta cảm thấy hệ thống không công bằng đến mức chúng ta có xu hướng trở nên cạnh tranh hơn với các nhóm khác, chúng ta mới thách thức hiện trạng và cố gắng tác động đến sự thay đổi về chính trị và xã hội.

❀ ❀ ❀

[1] Một loại đồ uống được pha bằng rượu mạnh kèm với nước, sữa, chanh… hàng bia, rồi xếp hàng lấy soda, thậm chí cả hàng lấy sữa nữa. Nhưng rồi anh ta đành bỏ cuộc.