Tôi chỉ tin vào con số thống kê mà tôi xử lý.

Winston S. Churchill

Ba người – một chính trị gia, một nhà kinh tế học và một nhà thống kê cùng đi săn. Lặng lẽ di chuyển trong khu rừng, họ phát hiện ra một con hươu.

Chính trị gia giương khẩu súng trường của mình lên, nhắm vào mục tiêu, và nổ súng… và bắn chệch sang bên trái khoảng 15 mét.

Nhà kinh tế học chế giễu, nhắm vào mục tiêu, rồi bắn… và chệch sang bên phải khoảng 15 mét.

Nhà thống kê nhảy lên vui sướng và la lên, “Chúng ta hạ được nó rồi!”

Chúng ta ngập trong số liệu thống kê hằng ngày – và đơn giản là chúng ta chấp nhận chúng là sự thật. Nhưng chỉ vì chúng có vẻ có căn cứ không có nghĩa là chúng chính xác – chúng có thể lệch lạc, một chiều hoặc dối trá hoàn toàn.

Vậy điều đó có nghĩa là tất cả các thống kê đều sai? Tất nhiên là không. Nhiệm vụ ở đây là lắng nghe nghiêm túc, giữ thái độ hoài nghi đúng mực, và rút ra những kết luận của riêng bạn.

Dưới đây là vài mẹo để phát hiện ra những thống kê sai lạc:

Kiểm tra việc tính toán. Trước khi khảo sát các dữ kiện, hãy chỉ nhìn vào các con số. Nghe có vẻ điên rồ, nhưng thỉnh thoảng phần trăm trên biểu đồ hoặc đồ thị cộng vào lớn hơn (hoặc nhỏ hơn) 100% – và không ai chú ý cả.

Sử dụng hệ thống ra-da cảnh báo “điều xấu” của bạn. Nhờ có Internet, có hàng loạt số liệu thống kê được tạo ra trôi nổi khắp nơi. Vì vậy, nếu một thống kê có vẻ đáng ngờ, thì có thể là như vậy đấy. Hãy để ý các con số; các thống kê sai lạc thường có vẻ chính xác chỉ vì chúng ta muốn vậy.

Hãy tự hỏi bản thân xem có điều gì bị bỏ qua không. Thật dễ tạo ra nửa sự thật đầy thuyết phục bằng cách chọn ra những thông tin đúng thời điểm phù hợp với một chương trình nào đó (xem câu chuyện số 32).

Colgate từng quảng cáo rằng 80% nha sĩ khuyên dùng kem đánh răng của họ. Ngầm ý trong đó là 20% nha sĩ khuyên dùng bất cứ loại nào khác. Nhưng thực tế, các bác sĩ được khảo sát cho phép sử dụng một số nhãn hiệu khác nữa chứ không chỉ một – điều mà Colgate “quên” không nói tới.

Cân nhắc nguồn. Số liệu thống kê có thể bị thao túng để chứng minh điều gì đó, vì vậy một trong những điều đầu tiên phải kiểm tra là ai đưa ra thông tin, và họ đang cố gắng chứng minh điều gì? Ví dụ, các thống kê về hút thuốc lá có thể “chứng minh” rằng “thuốc lá không có hại hoặc gây chết người”, dựa trên tùy nguồn là Hội Ung thư Hoa Kỳ hay Viện Thuốc lá Hoa Kỳ. Bạn sẽ tin ai?

Xem xét cẩn trọng ngôn ngữ được sử dụng. Các thống kê thường bị thay đổi bởi các từ ngữ biến ảo – “từ ngữ hoặc các tuyên bố có chiều hướng nhập nhằng hoặc lệch lạc”. Những điều này biến các thống kê xác đáng thành những nửa sự thật vô nghĩa. Ví dụ, có khoảng 400 người đang nhìn qua vai bạn ngay lúc này. Ngụ ý rằng 400 là một con số đầy ý nghĩa, nhưng thực tế, nó chẳng có ý nghĩa gì cả bởi bất cứ con số nào nhỏ hơn 400 đều là đúng – gồm cả số 0. Những cách nói đáng ngờ khác gồm: “một số người nói”, “như nhiều người nói”, “từng có câu nói rằng…” và một tỉ tỉ cách nữa.