Vào tháng Tư năm 1944, chiếc Opel lắc lư đi vào một thành phố màu trắng toàn những cửa sổ trống rỗng. Volkheimer nói, “thành phố Vienna” và Neumann Hai tuôn một tràng về cung điện Hapsburg, món Wiener schnitzel*. Họ ngủ trong một dãy phòng cổ kính trang nghiêm có đồ nội thất kê sát tường, lông gà bít kín những bồn rửa bát bằng đá hoa, báo được dán vụng về trên cửa sổ. Bên dưới là một trạm trung chuyển có những đường ray tàu hỏa bị bỏ hoang. Werner nghĩ đến thầy Hauptmann với những lọn tóc xoăn và đôi găng tay bằng lông, Werner hình dung thầy trải qua thời thanh niên ở Viên với những quán cà phê sôi động, nơi những nhà khoa học tương lai thảo luận về Bohr, Schopenhauer, nơi những bức tượng cẩm thạch nhìn chằm chằm từ mép tường xuống như những vị thần hộ mệnh tốt bụng.
Là món thịt bê chiên theo kiểu Vienna.
Có lẽ thầy Hauptmann vẫn đang ở Berlin. Hay ở tiền tuyến, như những người khác.
Sĩ quan chỉ huy của thành phố không có thời gian dành cho họ. Một phụ tá nói với Volkheimer rằng có các báo cáo về những chương trình phát thanh chống phá cần phải quét sạch ra khỏi quận Leopoldstadt. Họ lái xe vòng qua vòng lại khu vực đó. Sương giá đọng trên các chồi non, Werner ngồi phía sau xe tải run lập cập. Với cậu, nơi này có mùi chết chóc.
Cậu chẳng nghe thấy gì trên máy thu phát sóng suốt năm ngày liền, ngoài những bài ca, bài tuyên truyền, tin tức của các đại tá đang bị bao vây yêu cầu đồ tiếp tế, xăng, quân lính. Werner có thể cảm nhận được mọi thứ đang tan rã; bộ khung chiến tranh đang bị xé toạc ra.
“Đó là Staatsoper*”, một đêm Neumann Hai bỗng buột miệng nói. Mặt tiền tòa nhà to lớn hiện lên trang nhã, tường bổ trụ, có lỗ châu mai. Những chái nhà oai vệ tỏa ra cả hai phía, không hiểu sao vừa to lớn, vừa thanh thoát. Ngay lúc đó nó tác động mạnh vào tâm trí Werner vì sự phù phiếm kỳ lạ khi xây nên những tòa nhà tuyệt đẹp, sáng tác nhạc, ca hát, in những cuốn sách đồ sộ đầy những con chim sặc sỡ trước cơn địa chấn, trận đại hồng thủy của thế giới - con người muốn gì đây! Tại sao lại bận tâm đến việc sáng tác nhạc khi sự yên lặng và gió choáng ngợp không gian chứ? Tại sao lại thắp đèn khi mà chắc chắn bóng tối sẽ nuốt chửng ánh sáng chứ? Khi mà tù nhân Nga bị xích ba hoặc bốn người lại với nhau trong lúc những tên binh nhì Đức rút chốt lựu đạn rồi nhét vào túi tù nhân và bỏ chạy chứ?
Nhà hát opera thành phố Vienna, Áo.
Những nhà hát opera! Những thành phố dưới ánh trăng! Thật lố bịch. Họ tốt hơn nên úp mặt xuống lề đường và đợi những thanh niên kéo những chiếc xe chất đầy xác chết đi qua thành phố.
Giữa buổi sáng Volkheimer lệnh cho họ đỗ xe ở công viên Augarten. Ánh mặt trời xua tan sương mù, những bông hoa đầu tiên hé nở trên cây. Werner cảm thấy người mình sốt hâm hấp, một lò sưởi có cửa chốt. Neumann Một, nếu anh ta không nằm trong danh sách hi sinh trong vòng mười tuần sắp tới khi quân Đồng minh tấn công Normandy thì sau này có thể làm nghề thợ cạo, có mùi bột tan và rượu whiskey, sẽ đặt ngón tay trỏ lên tai người cắt tóc để cố định đầu, quần dài và áo sơ mi anh ta luôn phủ đầy tóc vụn, anh ta sẽ buộc những tấm bưu thiếp có hình dãy núi Alpes quanh viền cái gương lớn rẻ tiền sáng chói trong cửa hiệu của mình, anh ta sẽ chung thủy với cô vợ đẫy đà của mình suốt đời - Neumann Một nói, “Đến lúc cắt tóc rồi.”
Anh ta đặt một cái ghế đẩu trên vỉa hè, ném một cái khăn khá sạch qua vai Bernd và không ngừng cắt. Werner dò được một chương trình phát thanh quốc gia đang phát những bản nhạc valse và đặt loa trên cánh cửa mở phía sau chiếc Opel để mọi người cùng nghe. Neumann Một cắt tóc Bernd, rồi đến Werner, rồi đến Neumann Hai say xỉn, bọng mắt. Werner nhìn Volkheimer ngồi trên ghế đẩu, nhắm mắt khi một điệu valse đặc biệt ủy mị vang lên, Volkheimer đã giết ít nhất cả trăm người, có khi nhiều hơn, anh ta bước về phía cái lều thảm thương đang phát sóng điện đài trên đôi giày to lớn chiếm đoạt được, lặng lẽ tiến ra sau lưng người Ucraina gầy gò nào đó đang đeo ống nghe, môi kề ngay micro và bắn vào gáy người đó, rồi quay lại xe tải bảo Werner đi lấy máy phát sóng, lặng lẽ, điềm tĩnh đưa ra mệnh lệnh, kể cả khi một phần cơ thể của người đàn ông đó vẫn còn dính trên điện đài.
Volkheimer luôn đảm bảo Werner có đủ thức ăn. Anh ta mang cho cậu trứng, chia sẻ nước xuýt cho cậu, dường như sự yêu mến anh ta dành cho Werner vẫn không thay đổi.
Công viên Augarten là một địa điểm phức tạp, khó lùng sục, đầy những đường phố chật hẹp và những dãy chung cư cao tầng. Tín hiệu vừa truyền qua các tòa nhà vừa dội lại. Chiều hôm ấy, một lúc lâu sau khi ghế đẩu đã được cất đi và những bản nhạc valse đã ngừng, trong khi Werner đang ngồi bên máy thu phát sóng mà chẳng nghe được gì thì một cô bé tóc hoe đỏ mặc áo choàng không tay màu hạt dẻ xuất hiện trên một ngưỡng cửa, có lẽ sáu hay bảy tuổi, trông nhỏ hơn tuổi, có đôi mắt to tròn lanh lợi khiến cậu nhớ đến Jutta. Cô bé băng qua đường đến công viên và chơi một mình ở đó, bên dưới những tán cây đâm chồi nảy lộc, trong khi mẹ cô đứng ngay góc và cắn móng tay. Cô bé trèo lên một cái đu và đưa tới đưa lui, lúc lắc hai chân, hình ảnh cô bé ấy mở cái van nào đó trong tâm hồn Werner. Cậu nghĩ, đây là sự sống, đây là lý do chúng ta sống, để chơi đùa như thế này trong một ngày mà cuối cùng mùa đông cũng chịu thả những móng vuốt của mình ra. Cậu đợi Neumann Hai đi vòng quanh xe tải, nói điều gì đó thô tục, để phá hỏng không khí này, nhưng anh ta không làm thế và cả Bernd cũng vậy, có lẽ họ không hề nhìn thấy cô bé, có lẽ tạo vật thuần khiết duy nhất này sẽ thoát khỏi sự ô uế của họ, cô bé vừa đu đưa vừa hát, Werner nhận ra bài hát vui vẻ đó, một bài hát đếm số mà những cô gái chơi nhảy dây ở con hẻm phía sau Trại Trẻ hay hát, Eins, zwei, Polizei, drei, vier, Offizier, cậu muốn ra chơi cùng cô bé biết bao, đẩy cô đu lên cao hơn, cao hơn nữa, hát funf, sechs, alte Hex, sieben, acht, gute Nacht! Rồi mẹ cô bé gọi gì đó mà Werner không nghe rõ và nắm lấy tay cô. Họ đi vòng qua góc cua, chiếc áo choàng không tay bằng nhung bay phất phơ ra sau và khuất dạng.
Chưa đầy một tiếng sau, cậu dò được thứ gì đó phát ra ngoài tạp âm: một chương trình phát thanh đơn giản bằng tiếng Đức Thụy Sĩ. Bắn trúng chín, phát ở tần số 1600, đây là KX46, có nhận được không? Cậu không hiểu hết tin đó. Rồi biến mất. Werner băng qua quảng trường, tự tay điều chỉnh máy thu phát sóng thứ hai. Khi tin đó được lặp lại, cậu lập lưới tam giác, thay số vào phương trình, rồi ngước lên và đôi mắt cậu nhìn thấy thứ gì đó trông giống một cần ăng-ten kéo dọc bên hông một tòa chung cư cạnh quảng trường.
Quá dễ dàng.
Đôi mắt Volkheimer đã tràn đầy sinh khí, một con sư tử đánh hơi thấy con mồi. Như thể anh ta và Werner vừa mới trao đổi bằng lời.
Werner hỏi, “Có nhìn thấy cần ăng-ten được kéo dọc đằng kia không?”
Volkheimer dùng ống nhòm quan sát tòa nhà. “Cửa sổ đó à?”
“Đúng vậy.”
“Chẳng phải ở đây có quá nhiều sao? Toàn bộ những căn hộ đó à?”
“Cửa sổ đó”, Werner trả lời.
Họ đi vào trong. Cậu chẳng nghe thấy tiếng súng nào. Năm phút sau, họ gọi cậu đi lên một căn hộ tầng năm dán giấy dán tường đầy hoa. Cậu cứ nghĩ sẽ được lệnh kiểm tra qua thiết bị, như mọi khi, nhưng chẳng có gì: không có xác chết, không có máy phát sóng, thậm chí chẳng có một bộ ống nghe đơn giản. Chỉ có những ngọn đèn lộng lẫy, ghế sô pha thêu, giấy dán tường lòe loẹt.
“Nạy sàn nhà lên”, Volkheimer yêu cầu, nhưng sau khi Neumann Hai nạy lên vài thanh ván sàn và nhìn xuống, rõ ràng thứ duy nhất bên dưới sàn nhà là vải lông ngựa chống thấm đã hàng chục năm tuổi.
“Có lẽ là căn hộ khác? Tầng khác?”
Werner băng qua phòng ngủ, trượt mở cửa sổ và nhìn qua ban công bằng sắt. Thứ mà cậu nghĩ là một cần ăng-ten chỉ là một tay đòn được sơn chạy dọc một bên tường bổ trụ, có lẽ được dùng làm mấu để gắn dây phơi quần áo. Hoàn toàn không phải là ăng-ten. Nhưng cậu nghe thấy một mẩu tin được truyền đi. Đúng không?
Một cơn đau buốt nhói qua đầu cậu. Cậu đặt tay ra sau đầu, ngồi trên thành chiếc giường bừa bộn, nhìn vào đống quần áo trong phòng - một cái váy trong vắt qua lưng ghế, một cái bàn chải tóc có lưng bằng thiếc đặt trên bàn, những hàng chai lọ mờ xỉn nhỏ xíu trên bàn trang điểm, với cậu tất cả những thứ đó mang đậm nét nữ tính, bí ẩn và khó hiểu, như cái cách vợ của ông Siedler đã khiến cậu lúng túng bốn năm về trước khi cô kéo váy lên và quỳ xuống trước cái máy thu thanh khổng lồ.
Phòng của một phụ nữ. Khăn trải giường nhàu nhĩ, trong không khí thoang thoảng mùi kem dưỡng da và tấm ảnh một người đàn ông trẻ - cháu trai? người yêu? anh em trai? - trên tủ quần áo. Có lẽ cậu đã tính nhầm. Có lẽ tín hiệu đã phân tán khắp các tòa nhà. Có lẽ cơn sốt đã ảnh hưởng đến trí óc của cậu. Những bông hoa hồng trên tấm giấy dán tường trước mặt cậu như trôi dạt, xoay tròn, hoán đổi vị trí.
“Không có gì à?” Volkheimer hỏi từ căn phòng khác và Bernd trả lời lại, “Không có gì.”
Werner ngẫm nghĩ, trên hành tinh nào khác, người phụ nữ này và cô Elena có thể là bạn bè. Một hiện thực dễ chịu hơn thực tế này. Rồi cậu nhìn thấy, treo trên nắm đấm cửa, một tấm vải nhung màu hạt dẻ có mũ trùm đầu, áo choàng không tay của một đứa trẻ và trong căn phòng ngủ khác ngay đúng khoảnh khắc đó, Neumann Hai la lên một tiếng như tiếng súc miệng cao vút, ngạc nhiên, có một tiếng súng, rồi tiếng một phụ nữ hét lên, kế đến là thêm vài tiếng súng nữa, Volkheimer bước qua đó, vội vàng, những người khác đi theo và họ thấy Neumann Hai đang đứng trước một tủ quần áo, hai tay ôm súng, xung quanh toàn mùi thuốc súng. Một phụ nữ nằm trên sàn nhà, một cánh tay quặt ra sau như thể từ chối một điệu nhảy, không có chiếc điện đài nào bên trong tủ quần áo mà chỉ có một đứa trẻ đang ngồi bệt với một viên đạn xuyên qua đầu. Đôi mắt thẫn thờ của cô bé mở to, đầy nước, miệng nó kéo thành hình bầu dục vì ngạc nhiên, đó là cô bé chơi đu và chắc chắn không quá bảy tuổi.
Werner chờ đứa trẻ chớp mắt. Chớp mắt đi, cậu nghĩ, chớp, chớp, chớp. Volkheimer đã đóng tủ quần áo lại, dù không thể khép kín vì chân của cô bé thò ra ngoài, Bernd lấy tấm chăn phủ lên người phụ nữ nằm trên giường, làm thế nào mà Neumann Hai không nhận ra chứ, nhưng tất nhiên là anh ta không nhận ra, bởi vì mọi thứ là như vậy với Neumann Hai, với mọi người trong đơn vị này, trong đội quân này, trong thế giới này, họ làm những gì được sai bảo, họ hoảng sợ, họ chỉ nghĩ đến bản thân mình khi hành động. Thử kể tên một người không hành động vì bản thân xem.
Neumann Một thõng vai, có gì đó đắng nghét trong mắt anh ta. Neumann Hai đứng đó với mái tóc mới cắt, mấy ngón tay run run di chuyển vô định trên báng súng. “Tại sao họ lại trốn chứ?”, anh ta thắc mắc.
Volkheimer nhét đôi chân mềm oặt của đứa trẻ vào trong tủ quần áo. “Ở đây chẳng có cái máy thu phát sóng nào”, anh ta kết luận và đóng cửa lại. Cơn buồn nôn chạy dọc quanh khí quản của Werner.
Bên ngoài, những ngọn đèn đường rung rinh trong cơn gió cuối ngày. Những đám mây bồng bềnh trôi từ hướng Tây qua thành phố.
Werner trèo lên chiếc Opel, có cảm giác như thể những tòa nhà đang rền rĩ xung quanh cậu, trở nên cao hơn và cong oằn. Cậu ngồi tựa trán lên bàn đặt tai nghe, nôn giữa hai chân.
Vì vậy thật ra, các em à, về mặt toán học, tất cả ánh sáng đều vô hình.
Bernd trèo lên, đóng cửa xe lại và chiếc Opel khởi động, tròng trành khi ngoặt qua một góc cua và Werner có thể cảm thấy những con đường đang dâng cao lên xung quanh họ, từ từ xoắn vào trong một đường xoắn ốc sâu, chiếc xe tải sẽ võng xuống vào trong trung tâm của nó, càng lúc càng lún sâu.
