Có thể là do món hầm của căn bếp Ucraina vô danh nào đó; có khi quân du kích đã bỏ thuốc độc vào nước uống, có lẽ chỉ đơn giản là do Werner ngồi quá lâu ở quá nhiều nơi ẩm thấp với ống nghe gắn trên tai. Đột nhiên cậu bị sốt, đến cùng với cơn sốt ấy là trận tiêu chảy chết tiệt và khi Werner nhảy xuống chỗ bùn phía sau chiếc Opel cậu có cảm giác như thể cậu đang thải ra chút văn minh cuối cùng còn sót lại trong mình. Nhiều giờ trôi qua mà cậu chẳng thể làm được gì ngoài việc tựa má vào thành xe tìm chút hơi mát. Tiếp đó là cơn run rẩy, đến rất nhanh và áp đảo, làm mọi cách mà người cậu vẫn không ấm lên, cậu muốn nhảy vào trong ngọn lửa.
Volkheimer đưa cà phê, Neumann Hai đưa những viên thuốc mà giờ Werner đã biết là không phải để chữa đau lưng. Cậu từ chối cả hai thứ, năm 1943 đã chuyển sang năm 1944. Gần một năm qua, Werner chẳng viết lá thư nào cho Jutta. Lá thư cuối cùng cậu nhận được của cô vào sáu tháng trước bắt đầu bằng câu: tại sao anh không viết thư?
Cậu vẫn phụ trách việc tìm kiếm những tín hiệu phát sóng trái phép, khoảng hai tuần một lần. Cậu tận dụng những thiết bị thô sơ của quân Xô Viết, được cán từ thép mỏng, được hàn vụng về; tất cả chẳng có hệ thống gì cả. Làm sao mà chúng có thể chiến đấu bằng loại thiết bị tệ như vậy? Werner có ấn tượng là phong trào kháng chiến được tổ chức hết sức quy củ; đó là những kẻ nổi dậy hết sức nguy hiểm, có kỷ luật; chúng làm theo mệnh lệnh của những chỉ huy tàn bạo, hung ác. Nhưng khi tận mắt chứng kiến thì thực tế sao lại khác xa so với suy nghĩ của cậu đến thế - chúng nghèo khổ và bẩn thỉu; chúng sống trong hang hốc. Chúng là những kẻ khố rách áo ôm, những kẻ cố cùng liều thân chẳng có gì để mất.
Dường như cậu chẳng bao giờ có thể hiểu được giả thuyết nào mới sát với thực tế. Bởi vì, Werner nghĩ, chúng thực sự đều là quân khởi nghĩa, đều là du kích quân, mỗi một người mà họ gặp. Bất cứ ai không phải là người Đức đều muốn lính Đức chết, kể cả những tên tay sai cho quân Đức. Họ tránh xa chiếc xe tải khi nó chạy rầm rầm vào thị trấn; họ giấu mặt, giấu gia đình mình; các cửa hiệu của họ tràn ngập giày của người chết.
Quan sát họ.
Cảm giác của cậu trong những ngày tồi tệ nhất của mùa đông bất tận này - trong khi dính chặt với chiếc xe tải, súng trường, điện đài, trong khi các sư đoàn Đức xung quanh họ đang rút quân - là sự khinh miệt sâu sắc với tất cả những con người họ gặp qua. Những ngôi làng bị tàn phá, bị đốt cháy, những mẩu gạch vỡ trên đường, những xác chết bị đông cứng, những bức tường bị phá tan tành, những chiếc xe lộn ngược, những con chó sủa ăng ẳng, chuột và rận nhung nhúc chạy nhốn nháo: làm thế nào mà họ có thể sống như thế? Ở bên ngoài đó, trong rừng, trong núi, trong làng, họ có nhiệm vụ phải nhổ tận gốc rễ sự hỗn loạn. Thầy Hauptmann đã nói rằng, tổng entropy của bất kì hệ thống nào chỉ giảm trong trường hợp entropy của một hệ thống khác tăng lên. Tự nhiên đòi hỏi sự đối xứng. Ordnung muss sein. Phải có trật tự.
Tuy nhiên họ đang tạo ra trật tự nào ngoài đó? Va li, hàng người nối đuôi nhau, những đứa bé khóc inh ỏi, lính tráng lũ lượt quay về những thành phố với đôi mắt ánh lên sự bất diệt - trật tự đang tăng lên trong hệ thống nào vậy? Chắc chắn không phải là ở Kiev, hay Lvov, hay Warszawa. Tất cả là địa ngục. Chỉ là có quá nhiều người, như thể cứ mỗi phút những nhà máy khổng lồ của nước Nga lại cho ra đời một người mới. Giết một nghìn và họ lại sản xuất thêm mười nghìn.
Họ ở trong núi khi tháng Hai đến. Werner run rẩy phía sau xe tải trong khi Neumann Một đi nát những khúc ngoặt quanh co. Những đường hào ngoằn nghèo phía dưới trong một mạng lưới dài bất tận, lính Đức chiếm đóng một bên, quân Nga chiếm đóng phía bên kia. Những làn khói dày đặc trong thung lũng, thỉnh thoảng ánh sáng đạn pháo lóe lên bay vút trên trời như quả cầu lông.
Volkheimer giũ một tấm chăn và phủ qua vai Werner. Máu cậu chảy róc rách trong cơ thể giống như thủy ngân, bên ngoài cửa xe, lỗ chỗ qua màn sương mù, mạng lưới chiến hào và ụ pháo bên dưới hiện ra rõ ràng trong một thoáng và Werner có cảm giác như thể cậu đang nhìn xuống sơ đồ mạch điện của một cái máy thu thanh khổng lồ, mỗi người lính bên dưới là một electron bị hút thành một đường bay về phía quỹ đạo điện từ của chính mình, chẳng thể nói được lời nào về việc bị hút về quỹ đạo cũng như một electron. Rồi họ đến một khúc cua và cậu chỉ cảm nhận được sự hiện diện của Volkheimer ở bên cạnh, trời chiều lạnh giá bên ngoài cửa xe, cây cầu này tiếp nối cây cầu kia, đồi núi trùng trùng điệp điệp, trời càng lúc càng tối. Ánh trăng khuyết, bàng bạc lúc ẩn lúc hiện phía bên kia con đường, một con ngựa trắng đứng nhai nhóp nhép trên cánh đồng, đèn pha rọi máy bay quét trên bầu trời, ô cửa của một căn nhà gỗ nhỏ trên núi sáng đèn và trong một tích tắc khi những hình ảnh ào ào lướt qua, Werner thấy Jutta ngồi ở bàn, những khuôn mặt trẻ thơ rạng ngời bao quanh cô, bức tranh thêu tay của cô Elena treo phía trên bồn rửa bát, thi thể của hàng tá đứa trẻ con được xếp thành đống trong một cái thùng bên cạnh bếp lò.
