Có một loại bột đất do các nguyên nhân tự nhiên sinh ra mang lại những kết quả vô cùng kinh ngạc. Loại đất này được tìm thấy ở vùng phụ cận Baiae và trên các vùng đất thuộc các thị trấn quanh núi Vesuvius. Khi trộn chất này với vôi và đá dăm, nó không chỉ gia tăng độ bền chắc cho các công trình trên bờ, mà ngay cả khi dùng nó để xây các trụ móng dưới biển, chúng cũng sẽ đóng rắn cứng cáp ngay trong lòng nước. Nguyên nhân của hiện tượng này xem ra là do đất trên các triền núi ở những vùng này rất nóng và có nhiều suối nước nóng. Điều đó không thể xảy ra nếu bên dưới lòng núi không có những khối lửa khổng lồ đang thiêu đốt lưu huỳnh, phèn hoặc nhựa đường. Do đó, ngọn lửa và sức nóng cuồn cuộn từ sâu trong lòng đất bốc lên qua các khe nứt đã làm cho đất đai ở đó trở nên tơi xốp, còn đá xốp (tufa) ở đây thì nhiều lỗ hổng và hoàn toàn không có độ ẩm. Chính vì vậy, khi cả ba chất liệu này—vốn đều được hình thành theo cùng một nguyên lý bởi sức mạnh của lửa—được trộn lẫn với nhau, việc ngấm nước đột ngột khiến chúng gắn kết lại, và độ ẩm nhanh chóng làm chúng đóng rắn thành một khối vững chắc đến mức cả sóng biển lẫn sức nước đều không thể làm tan rã.

Việc tồn tại hơi nóng thiêu đốt ở những khu vực này còn được chứng minh qua một thực tế khác: tại các ngọn núi gần Baiae, thuộc lãnh địa của người Cumae, có những hốc đá được đào để làm phòng xông hơi; tại đó, hơi nóng dữ dội từ tận đáy sâu xuyên qua lòng đất nhờ lực chèn ép của lửa, rồi thoát lên mặt đất ở vùng này, tạo thành những phòng xông hơi vô cùng hiệu quả. Tương tự như vậy, cổ nhân cũng truyền lại rằng vào thời xa xưa, các luồng nhiệt cuộn trào và tràn ra từ dưới lòng núi Vesuvius đã phun lửa từ đỉnh núi xuống vùng đất phụ cận. Do đó, loại đá gọi là "đá bọt" hay "đá bọt Pompeii" có vẻ như đã bị thiêu đốt chuyển hóa từ một loại đá khác thành trạng thái đá tơi xốp như chúng ta thấy ngày nay.

Loại đá bọt khai thác ở vùng này không xuất hiện ở khắp mọi nơi, mà chỉ có xung quanh núi Aetna và giữa các ngọn đồi thuộc Mysia—nơi người Greece gọi là "Vùng Đất Cháy"—cùng một vài nơi khác có bản chất đặc thù tương tự. Khi thấy tại những nơi như vậy xuất hiện các suối nước nóng và hơi nóng bốc lên từ các hốc đá trên núi, lại thêm người xưa kể rằng từng có những trận lửa lan tràn khắp các cánh đồng ở chính những vùng ấy, ta có thể khẳng định chắc chắn rằng độ ẩm đã bị sức nóng của lửa rút sạch khỏi đá tufa và đất đai, tương tự như quá trình nung vôi trong lò.

Vì vậy, khi các chất liệu khác nhau và không cùng bản chất đã chịu tác động của lửa và bị biến đổi về cùng một trạng thái, nếu sau đó, lúc chúng đang ở trong tình trạng khô nóng mà đột ngột bị nạp đầy nước, nhiệt lượng tiềm ẩn trong bản thể của tất cả các chất liệu ấy sẽ sôi sục lên, khiến chúng kết hợp chặt chẽ với nhau và nhanh chóng mang đặc tính của một khối rắn chắc thống nhất.

Tuy nhiên, vẫn còn đó câu hỏi: tại sao vùng Tuscany, dù có rất nhiều suối nước nóng, lại không tạo ra loại bột đất mà dựa trên cùng nguyên lý ấy có thể dùng để xây nên những bức tường đóng rắn chắc chắn dưới nước? Do đó, tôi thiết nghĩ nên giải thích nguyên do của hiện tượng này trước khi câu hỏi ấy được đặt ra.

Không phải nơi nào và quốc gia nào cũng có các loại đất giống nhau, đá cũng chẳng phải đâu đâu cũng có. Có loại đất mịn; loại lại đầy sỏi đá, hay toàn đá cội; ở những nơi khác, vật liệu lại là cát; nói ngắn gọn, thuộc tính của đất đai cũng đa dạng và khác biệt như chính các quốc gia khác nhau vậy. Đặc biệt, có thể quan sát thấy rằng các mỏ cát hầu như không bao giờ thiếu ở bất kỳ nơi nào thuộc các vùng lãnh thổ Ý và Tuscany nằm trong giới hạn của dãy Apennines; trong khi ở bên kia dãy Apennines về phía biển Adriatic thì chẳng có mỏ cát nào, còn ở Achaea và Asia Minor, hay nói gọn lại là ở bên kia biển, ngay cả thuật ngữ này cũng không ai biết đến. Do đó, không phải ở tất cả những nơi có nhiều suối nước nóng sôi trào đều có cùng một sự kết hợp các điều kiện thuận lợi như đã mô tả ở trên. Bởi lẽ muôn vật được tạo thành theo ý chí của tự nhiên, chứ không phải để chiều theo ý muốn của con người, mà như thể bởi một sự phân bổ ngẫu nhiên.

Chính vì thế, ở những nơi núi non không phải làm bằng đất mịn mà gồm toàn đá mềm, sức mạnh của lửa khi đi qua các khe nứt trong đá sẽ đốt cháy đá. Phần mềm yếu và mỏng mong bị thiêu rụi, trong khi phần cứng cáp còn lại. Do đó, trong khi ở Campania, việc thiêu đốt đất đai tạo ra tro bụi, thì ở Tuscany, sự đốt cháy đá lại tạo thành cát carbuncular (cát cháy). Cả hai loại đều rất tuyệt vời khi xây tường, nhưng một loại thích hợp hơn cho các công trình trên đất liền, loại kia lại tốt hơn cho các trụ móng dưới nước mặn. Đá Tuscany có chất lượng mềm hơn đá tufa nhưng cứng hơn đất, và khi bị nung cháy thấu đáo bởi hơi nóng dữ dội từ dưới lòng đất bốc lên, kết quả là ở một số nơi đã tạo ra loại cát gọi là cát carbuncular.

các mỏ đá travertine trên cánh đồng roman campagna

1. 2. Các mỏ đá cổ đại. 3. Một mỏ đá hiện đại tương tự.

Đỉnh khối đá cho thấy mực đất ban đầu. Mực đất hiện tại cho thấy độ sâu của phần đá đã được khai thác.