Mười Cuốn Sách Về Kiến Trúc

Lượt đọc: 453 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 1
Nguồn Gốc Của Ba Thức Cột Và Tỉ Lệ Của Thức Cột Corinth

❊ ❊ ❊

Các cột thức Corinth, ngoại trừ phần đầu cột, đều có tỉ lệ hoàn toàn giống với thức cột Ionic; tuy nhiên, chiều cao của phần đầu cột lại khiến chúng mang vẻ cao ráo và mảnh mai hơn về mặt thị giác. Điều này là do đầu cột Ionic chỉ cao bằng một phần ba đường kính của thân cột, trong khi đầu cột Corinth lại cao bằng toàn bộ đường kính thân. Do đó, vì có thêm hai phần ba chiều cao ở phần đầu cột, vẻ cao ráo ấy tạo cho bản thân các cột một dáng vẻ thanh mảnh hơn.

Các bộ phận khác đặt phía trên các cột, đối với thức cột Corinth, được cấu thành hoặc theo tỉ lệ của thức Doric hoặc theo tập quán của thức Ionic; bởi vì thức Corinth chưa bao giờ có bất kỳ sơ đồ nào mang tính đặc thù riêng cho các gờ mái hoặc các đồ trang trí khác của mình, mà có thể có các khối nhô (mutules) ở phần gờ và các giọt nước (guttae) trên dầm chính theo hệ thống rãnh kép của phong cách Doric, hoặc theo tập quán Ionic, nó có thể được bố trí với một dải trang trí (frieze) được chạm khắc các hình khối và đi kèm với các khối răng cưa (dentils) cùng phần gờ mái.

Như vậy, một thức kiến trúc thứ ba, được phân biệt bởi phần đầu cột của nó, đã ra đời từ hai thức kiến trúc kia. Tên gọi của ba thức cột—Doric, Ionic và Corinth—bắt nguồn từ hình dáng cột của chúng, trong đó thức Doric xuất hiện đầu tiên và từ thời cổ đại. Bởi vì Dorus, con trai của Hellen và nữ thần Phthia, là vua xứ Achaea và toàn bộ vùng Peloponnesus, đã xây dựng một ngôi đền vốn thuộc thức cột này trong khu đất linh thiêng của nữ thần Juno tại Argolis, một thành phố rất cổ xưa, và sau đó là những ngôi đền khác cùng thức cột ở các thành phố khác của xứ Achaea, dẫu cho các quy tắc về tỉ lệ đối xứng lúc bấy giờ vẫn chưa ra đời.

Sau đó, theo các lời sấm của vị thần Apollo ở Delphi và với sự đồng thuận chung của toàn thể xứ Hellas, người Athen đã cử mười ba đoàn thực dân đến Tiểu Á cùng một lúc, chỉ định người lãnh đạo cho từng đoàn và trao quyền tổng chỉ huy cho Ion, con trai của Xuthus và Creusa (người mà thần Apollo tại Delphi trong các lời sấm đã thừa nhận là con trai mình). Ion dẫn dắt những đoàn thực dân ấy đến Tiểu Á, chiếm lấy vùng đất Caria, và ở đó sáng lập nên những thành phố lớn gồm Ephesus, Miletus, Myus (từ lâu đã bị nước nhấn chìm, và các nghi lễ thiêng liêng cũng như quyền bầu cử của nó đã được người Ionia chuyển giao cho người dân Miletus), Priene, Samos, Teos, Colophon, Chius, Erythrae, Phocaea, Clazomenae, Lebedos và Melite. Thành phố Melite này, do sự ngạo mạn của thần dân mình, đã bị các thành phố khác tiêu diệt trong một cuộc chiến tranh được tuyên bố bằng sự đồng thuận chung, và để thay thế cho nó, nhờ lòng nhân kỉ của vua Attalus và Arsinoe, thành phố của người Smyrnaea đã được kết nạp vào hàng ngũ những người Ionia.

Giờ đây, sau khi xua đuổi người Caria và người Lelegan, các thành phố này đã gọi vùng đất đó là Ionia theo tên của vị thủ lĩnh Ion, và tại đó họ khoanh vùng các khu đất thánh dành cho các vị thần bất tử rồi bắt đầu xây dựng đền thờ: trước hết là một đền thờ kính thần Panionion Apollo như những gì họ từng thấy ở Achaea, và gọi nó là thức Doric bởi vì họ đã lần đầu tiên nhìn thấy loại đền thờ ấy được xây dựng tại các quốc bang của người Doric.

Khi muốn dựng các cột trong ngôi đền đó, nhưng lại không có sẵn các quy tắc về tỉ lệ đối xứng, và đang tìm kiếm một phương cách nào đó để có thể giúp chúng chịu được sức nặng cũng như đạt được vẻ đẹp thị giác vừa ý, họ đã đo dấu chân của một người đàn ông và so sánh nó với chiều cao của người đó. Khi nhận thấy rằng ở một người đàn ông, bàn chân chiếm một phần sáu chiều cao, họ đã áp dụng nguyên tắc tương tự cho cột, và dựng lên phần thân cột, bao gồm cả đầu cột, với chiều cao gấp sáu lần đường kính chân cột. Cứ như thế, cột thức Doric, khi được sử dụng trong các công trình kiến trúc, bắt đầu thể hiện được tỉ lệ, sức mạnh và vẻ đẹp của cơ thể con người.

Cũng tương tự như vậy về sau, khi họ muốn xây dựng một ngôi đền kính thần Diana với một phong cách làm đẹp hoàn toàn mới, họ đã chuyển đổi những số đo dấu chân ấy thành những đặc trưng cho sự mảnh mai của phụ nữ, và nhờ thế lần đầu tiên chế tác ra một cột có đường kính chỉ bằng một phần tám chiều cao của nó, nhằm tạo cảm giác cao ráo hơn. Ở phần chân cột, họ dùng bệ đỡ thay cho chiếc giày; ở phần đầu cột, họ đặt những cuộn xoắn (volutes), buông rủ ở bên phải và bên trái giống như những lọn tóc xoăn, đồng thời trang trí mặt trước bằng các đường phào (cymatia) và những tràng hoa quả được bố trí thay cho mái tóc, trong khi tạo ra các rãnh dọc (flutes) suốt cả thân cột, rủ xuống như những nếp áo của các bậc mẫu nghi thiên hạ. Như vậy, trong việc phát minh ra hai loại cột khác nhau, họ đã vay mượn vẻ đẹp nam tính, trần trụi và không trang sức cho cột thứ nhất, còn đối với cột thứ hai là sự thanh tao, diễm lệ và tỉ lệ mang đặc trưng của phái nữ.

Quả thực, hậu thế, sau khi đã đạt được những tiến bộ trong sự tinh tế và sự nhạy cảm về mặt thẩm mỹ, cùng niềm vui thích với những tỉ lệ thanh mảnh hơn, đã thiết lập bảy đường kính bề ngang làm chiều cao cho cột thức Doric, và chín đường kính cho cột thức Ionic. Dù vậy, chính người Ionia mới là những người đã sáng tạo ra thức cột vốn được đặt tên theo họ là Ionic.

Thức cột thứ ba, gọi là Corinth, là sự phỏng theo vóc dáng mảnh mai của một thiếu nữ; bởi vì đường nét và chân tay của các thiếu nữ, vốn dĩ mảnh mai hơn do tuổi xuân mơn mởn, cho phép tạo ra những hiệu ứng trang trí kiều diễm hơn.

Người ta thuật lại rằng phát hiện ban đầu về hình dáng của đầu cột này diễn ra như sau. Một thiếu nữ con nhà gia thế ở Corinth, vừa đến tuổi cập kê, không may lâm bệnh nặng và qua đời. Sau khi chôn cất nàng, nhũ mẫu của nàng thu thập vài món đồ nhỏ từng mang lại niềm vui cho cô gái khi còn sống, đặt chúng vào một chiếc giỏ, mang ra mộ và đặt lên trên đỉnh, rồi dùng một viên ngói lợp che lên để các món đồ có thể bền hơn dưới trời sương gió. Chiếc giỏ này tình cờ được đặt ngay phía trên rễ của một cây ô rô (acanthus). Dù bị sức nặng đè nén trong suốt thời gian đó, đến khi mùa xuân đến, rễ ô rô liền đâm chồi nảy lộc và trổ lá ở chính giữa, những chồi non vươn lên dọc theo các mặt của chiếc giỏ, rồi bị các góc của viên ngói chèn ép dưới sức nặng, buộc phải uốn cong thành các hình cuộn xoắn ở các rìa ngoài.

Vào đúng lúc ấy, Callimachus—người được người Athen gọi là κατατηξἱτεχνος vì sự tinh tế và khéo léo trong các tác phẩm nghệ thuật của ông—đã đi ngang qua ngôi mộ này và quan sát chiếc giỏ cùng những chiếc lá non mơn mởn mọc quanh nó. Vui mừng trước phong cách và hình dáng mới lạ ấy, ông đã dựng nên một vài thức cột phỏng theo mẫu đó cho người dân Corinth, xác định các tỉ lệ đối xứng của chúng và từ đó thiết lập nên những quy tắc phải tuân theo trong các công trình hoàn mỹ của thức cột Corinth.

Tỉ lệ của đầu cột này cần được ấn định như sau. Hãy để chiều cao của đầu cột, tính cả phần bản kê (abacus), tương đương với đường kính chân cột. Độ rộng của bản kê phải được phân bổ sao cho các đường chéo vẽ từ góc này sang góc kia gấp đôi chiều cao của đầu cột, qua đó tạo ra độ rộng phù hợp cho từng mặt của bản kê. Các mặt của bản kê phải uốn cong vào trong một khoảng bằng một phần chín chiều cao của mặt ấy, tính từ mép ngoài các góc của bản kê. Ở phần đáy, đầu cột phải có độ dày bằng phần trên của thân cột nếu không tính phần ngấn thắt (conge) và vòng đệm (astragal). Chiều cao của bản kê bằng một phần bảy chiều cao của đầu cột.

Nếu không tính chiều cao của bản kê, phần còn lại hãy chia thành ba phần, trong đó một phần dành cho chiếc lá ở tầng thấp nhất. Chiếc lá thứ hai sẽ chiếm phần giữa của chiều cao. Cùng chiều cao ấy là các chồi non, từ đó vươn ra những chiếc lá nhô ra nhằm nâng đỡ các cuộn xoắn xuất phát từ các chồi và vươn dài đến tận các góc ngoài của bản kê; những vòng xoắn ốc nhỏ hơn nằm giữa chúng sẽ được chạm trổ ngay phía dưới bông hoa nằm trên bản kê. Những bông hoa trên bốn mặt được làm lớn bằng chiều cao của bản kê. Dựa trên các nguyên tắc tỉ lệ này, đầu cột Corinth sẽ được hoàn thiện đúng như thức của nó.

Có những loại đầu cột khác được đặt lên chính những cột này và được gọi bằng nhiều tên khác nhau, nhưng chúng không có bất kỳ đặc điểm tỉ lệ nào đáng bàn, và chúng ta cũng không thể từ đó nhận diện thêm một thức cột nào khác. Ngay cả tên gọi của chúng, như chúng ta có thể thấy, cũng bắt nguồn với một vài biến thể từ thức Corinth, thức hình đệm, và thức Doric, mà qua đó các tỉ lệ đối xứng đã được chuyển hóa vào những tác phẩm điêu khắc tinh xảo mang hình dáng mới lạ.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 11 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.