[123]

1. Lại có những ngôi đền hình tròn, trong đó có đền được xây theo kiểu một vòng cột (monopteral), tức là được bao quanh bởi các hàng cột nhưng không có gian điện thờ (cella), trong khi những đền khác được gọi là đền có hàng cột bao quanh (peripteral). Những ngôi đền không có gian điện thờ thì có phần bệ nền được nâng cao cùng một cầu thang dẫn lên, với chiều rộng bằng một phần ba đường kính của ngôi đền. Các cột đặt trên phần bệ đỡ (stylobate) được xây với chiều cao tương đương với đường kính tính từ các mép ngoài của tường bệ đỡ, và độ dày bằng một phần mười chiều cao của chúng, bao gồm cả đầu cột và chân cột. Thanh giầm chính (architrave) có chiều cao bằng một nửa độ dày của cột. Phần diềm trang trí (frieze) cùng các bộ phận khác đặt bên trên có tỷ lệ đúng như những gì tôi đã miêu tả trong cuốn sách thứ năm[5], khi bàn về các tỷ lệ đối xứng.

Photo. Anderson

đền tròn tại tivoli

đền maison carrée tại nîmes, một ngôi đền giả có hàng cột bao quanh

đền tại tivoli

mặt bằng của đền vesta tại rome

2. Nhưng nếu ngôi đền được xây theo kiểu có hàng cột bao quanh, trước hết cần dựng hai bậc thềm rồi đến phần bệ đỡ bên dưới. Tiếp đó, dựng bức tường của gian điện thờ thụt vào bên trong bệ đỡ khoảng một phần năm chiều rộng của bệ, đồng thời để chừa một khoảng ở chính giữa để lắp cửa hai cánh nhằm làm lối ra vào. Gian điện thờ này, nếu không tính phần tường và lối đi vòng quanh phía ngoài, nên có đường kính tương đương với chiều cao của cột tính từ bệ đỡ lên.[124] Các cột bao quanh gian điện thờ cần được bố trí theo các tỷ lệ đối xứng vừa nêu trên.

3. Các tỷ lệ của phần mái ở chính giữa phải sao cho chiều cao của phần kiến trúc mái vòm tròn (rotunda), không tính chóp đỉnh, tương đương với một nửa đường kính của toàn bộ công trình. Phần chóp đỉnh, không tính phần đế hình chóp, phải có kích thước tương đương với đầu cột. Tất cả các phần còn lại phải được xây dựng theo các tỷ lệ đối xứng đã miêu tả ở trên.

From Durm

ngôi đền tròn theo quan điểm của vitruvius

4. Cũng có những loại đền thờ khác được xây dựng theo cùng các tỷ lệ đối xứng nhưng lại có sơ đồ mặt bằng khác biệt: chẳng hạn như đền Castor nằm trong khu vực rạp xiếc Circus Flaminius, đền Vejovis nằm giữa hai lùm cây thiêng, và khéo léo hơn nữa là đền Diana nằm trong khu rừng thiêng của nữ thần, với các cột được bổ sung ở bên phải và bên trái hai bên sườn của tiền sảnh (pronaos). Những ngôi đền kiểu này, giống như đền Castor ở khu vực rạp xiếc, lần lượt được xây dựng lần đầu tiên tại Athens trên đồi Acropolis và tại vùng Attica ở mũi Sunium để thờ nữ thần Pallas Minerva. Tỷ lệ của chúng không có gì khác biệt mà vẫn giống như bình thường. Chiều dài gian điện thờ của chúng cũng gấp đôi chiều rộng giống như các ngôi đền khác; thế nhưng, tất cả những gì chúng ta thường thấy ở mặt tiền của các ngôi đền khác thì ở đây lại được chuyển ra các mặt bên.[125]

5. Một số người áp dụng cách bố trí cột của thức kiến trúc Tuscan vào các công trình mang phong cách Corinth và Ionic, và tại những nơi có các bức tường đầu hồi nhô ra ở tiền sảnh, họ dựng hai hàng cột thẳng hàng với từng bức tường của gian điện thờ, qua đó tạo ra sự kết hợp giữa các nguyên tắc kiến trúc của người Tuscan và người Hy Lạp.

6. Thậm chí có những người còn dỡ bỏ các bức tường đền, chuyển chúng ra các khoảng giữa các cột, và nhờ đó, thông qua việc lược bỏ khoảng trống vốn cần thiết cho dãy hành lang cột quanh đền (pteroma), họ đã mở rộng đáng kể diện tích của gian điện thờ. Do đó, trong khi vẫn giữ nguyên tất cả các phần khác theo đúng tỷ lệ đối xứng, họ dường như đã tạo ra một kiểu mặt bằng mới với cái tên mới là "đền giả có hàng cột bao quanh" (pseudoperipteral). Tuy nhiên, các kiểu đền này vẫn thay đổi tùy theo yêu cầu của các nghi thức tế lễ. Bởi vì chúng ta không thể xây dựng đền thờ theo cùng một quy tắc cho tất cả các vị thần như nhau, vì việc cử hành các nghi lễ thánh thiêng vốn khác biệt tùy theo từng vị thần.

7. Giờ đây tôi đã trình bày rõ ràng, theo đúng những gì được lưu truyền lại cho tôi, tất cả các nguyên tắc chi phối việc xây dựng đền thờ, đã phân định rõ ràng theo từng mục riêng biệt về cách bố trí cũng như tỷ lệ của chúng, đồng thời đã diễn tả, trong khả năng ngôn từ của mình, sự khác biệt về mặt bằng cũng như những đặc điểm làm cho chúng khác biệt với nhau. Tiếp theo, liên quan đến các bệ thờ của các vị thần bất tử, tôi sẽ trình bày cách thức xây dựng chúng sao cho phù hợp với các quy tắc cai quản nghi lễ tế thần.