Thành phố đã được đắp lũy xây thành, bước tiếp theo là việc phân chia các khu đất làm nhà bên trong tường thành và bố trí các đường cái cùng ngõ hẻm sao cho phù hợp với điều kiện khí hậu. Chúng sẽ được bố trí thích hợp nếu người ta dùng sự tiên kiến để ngăn chặn gió lùa vào các ngõ hẻm. Gió lạnh thì khó chịu, gió nóng làm kiệt sức, còn gió ẩm thì có hại cho sức khỏe. Do đó, chúng ta phải tránh những sai lầm trong vấn đề này và đề phòng bài học kinh nghiệm thông thường của nhiều cộng đồng. Chẳng hạn, Mytilene trên hòn đảo Lesbos là một thị trấn được xây dựng rất nguy nga và có thẩm mỹ, nhưng vị trí của nó lại cho thấy sự thiếu tầm nhìn xa. Ở cộng đồng đó, khi có gió nam, người dân đổ bệnh; khi có gió Tây Bắc, họ bị ho; còn với gió bắc, quả thực họ bình phục nhưng lại không thể đứng tụ tập ở các ngõ hẻm và đường phố vì trời quá lạnh.

Gió là một làn sóng không khí đang chuyển động, di chuyển vô định hướng từ nơi này sang nơi khác. Nó được sinh ra khi sức nóng gặp độ ẩm, luồng nhiệt bốc lên tạo ra một dòng không khí mạnh mẽ. Rằng đây là sự thật, chúng ta có thể thấy qua những quả cầu ê-ô-li-pyl bằng đồng, và từ đó nhờ vào một phát minh khoa học mà khám phá ra chân lý thiêng liêng ẩn giấu trong các quy luật của bầu trời. Ê-ô-li-pyl là những quả cầu đồng rỗng, có một lỗ rất nhỏ để rót nước vào trong. Khi đặt trước ngọn lửa, không một hơi thở nào thoát ra từ chúng trước khi chúng ấm lên; nhưng ngay khi chúng bắt đầu sôi, một luồng gió mạnh do lửa tạo ra liền bùng phát. Do đó, từ thí nghiệm nhỏ nhoi và rất ngắn ngủi này, chúng ta có thể hiểu và đánh giá được những quy luật lớn lao, kỳ diệu của bầu trời cũng như bản chất của các loài gió.

Vì vậy, bằng cách ngăn chặn gió thổi vào nhà ở, chúng ta không chỉ làm cho nơi chốn trở nên lành mạnh đối với những người khỏe mạnh, mà ngay cả trong trường hợp mắc các bệnh vốn có thể do hoàn cảnh bất lợi ở nơi khác gây ra, các bệnh nhân – những người ở những nơi lành mạnh khác có thể được chữa khỏi bằng một phương pháp điều trị khác – thì ở đây sẽ được chữa khỏi nhanh chóng hơn nhờ sự ôn hòa xuất phát từ việc ngăn chặn gió. Những căn bệnh khó chữa ở những vùng lân cận như tôi đã đề cập ở trên là chứng catarrh, khàn giọng, ho, viêm màng phổi, lao phổi, ho ra máu, và tất cả những bệnh khác được chữa khỏi không phải bằng cách làm suy yếu hệ thống cơ thể mà bằng cách bồi bổ nó. Chúng khó chữa, trước hết là vì nguyên nhân ban đầu là do nhiễm lạnh; thứ hai là vì thể trạng của bệnh nhân vốn đã suy kiệt do bệnh tật, không khí ở đó – vốn luôn dao động do gió và do đó đã bị suy giảm chất lượng – hút sạch mọi nhựa sống ra khỏi cơ thể bệnh nhân đang đau ốm và khiến họ ngày càng gầy mòn hơn. Mặt khác, một bầu không khí ôn hòa, đặc quánh, không có gió lùa và không thổi qua thổi lại liên tục, sẽ bồi đắp cơ thể họ bằng sự kiên định bất biến của nó, từ đó củng cố và phục hồi cho những ai đang mắc phải những căn bệnh này.

Một số người cho rằng chỉ có bốn loài gió: Solanus từ chính đông; Auster từ phương nam; Favonius từ chính tây; Septentrio từ phương bắc. Nhưng những nhà nghiên cứu cẩn trọng hơn lại cho chúng ta biết rằng có tới tám loài. Dẫn đầu trong số đó là Andronicus xứ Cyrrhus, người để chứng minh điều đó đã xây dựng tòa tháp tám mặt bằng đá cẩm thạch ở Athens. Trên các mặt khác nhau của hình bát giác, ông chạm trổ những bức phù điêu tượng trưng cho các loài gió khác nhau, mỗi mặt hướng về phía mà gió thổi từ đó; và trên đỉnh tháp, ông đặt một khúc đá cẩm thạch hình nón, trên đó là một bức tượng Tigh-tông bằng đồng với chiếc gậy giơ sẵn trong tay phải. Nó được thiết kế khéo léo để xoay theo chiều gió, luôn dừng lại để đối mặt với cơn gió và giữ chiếc gậy làm vật chỉ hướng nằm thẳng ngay trên hình chạm nổi của loài gió đang thổi.

Do đó, Eurus được đặt ở phía đông nam giữa Solanus và Auster; Africus ở phía tây nam giữa Auster và Favonius; Caurus, hay như nhiều người gọi là Corus, nằm giữa Favonius và Septentrio; và Aquilo nằm giữa Septentrio và Solanus. Thiết kế của ông xem ra là như vậy, bao gồm cả số lượng và tên gọi của các loài gió cũng như chỉ rõ các hướng mà từng loài gió thổi tới. Những sự thật này đã được xác định như vậy, để tìm ra phương hướng và các góc phần tư của gió, phương pháp tiến hành của bạn nên như sau.

Ở giữa thành phố, hãy đặt một chiếc thước thăng bằng amussium bằng đá cẩm thạch, căn chỉnh cho thật chuẩn bằng ni vô, hoặc không thì hãy làm cho mặt bằng ấy chuẩn xác đến mức nhờ vào thước kẻ và ni vô mà chẳng cần đến amussium. Ngay chính giữa điểm đó, hãy dựng một chiếc gnomon bằng đồng hay còn gọi là "cây dò bóng" (trong tiếng Hy Lạp là σκιαθἡρας). Vào khoảng giờ thứ năm vào buổi sáng, hãy lấy đầu của cái bóng do chiếc gnomon này hắt xuống, và đánh dấu nó bằng một điểm. Sau đó, mở compa của bạn ra đến điểm đánh dấu chiều dài bóng của gnomon này, vẽ một vòng tròn lấy tâm là điểm giữa. Vào buổi chiều, hãy quan sát cái bóng của gnomon khi nó dài ra, và khi nó một lần nữa chạm vào chu vi của vòng tròn này và cái bóng vào buổi chiều có chiều dài bằng với bóng buổi sáng, hãy đánh dấu nó bằng một điểm.

tòa tháp các loài gió tại athens

Từ hai điểm này, hãy dùng compa vẽ các cung tròn cắt nhau, và qua giao điểm của chúng cùng với tâm, hãy vẽ một đường thẳng kéo dài đến chu vi vòng tròn để cho chúng ta biết các hướng nam và bắc. Sau đó, dùng một phần mười sáu của toàn bộ chu vi vòng tròn làm đường kính, hãy vẽ một vòng tròn có tâm nằm trên đường hướng nam, tại điểm nó cắt chu vi, đồng thời chấm các điểm bên phải và bên trái trên chu vi ở phía nam, rồi lặp lại quy trình tương tự ở phía bắc. Từ bốn điểm có được theo cách này, hãy vẽ các đường thẳng cắt qua tâm từ phía này sang phía kia của chu vi. Như vậy, chúng ta sẽ có một phần tám chu vi được dành riêng cho Auster và một phần tám khác cho Septentrio. Phần chu vi còn lại sau đó sẽ được chia thành ba phần bằng nhau ở mỗi bên, và bằng cách đó, chúng ta đã thiết kế được một hình vẽ được phân chia đều cho tám loài gió. Tiếp theo, hãy vạch ra hướng của các con đường và ngõ hẻm theo các đường chia giữa các góc phần tư của hai loài gió.

Dựa trên nguyên tắc sắp xếp này, sức gió khó chịu sẽ bị chặn lại không cho lởn vởn quanh nhà cửa và các dãy phố. Bởi vì nếu các con đường chạy thẳng vào hướng gió, những luồng gió thổi liên tục từ vùng đồng quê thoáng đãng ùa vào, rồi bị bóp nghẹt bởi các ngõ hẻm chật hẹp, chúng sẽ càn quét qua đó với lực rất mạnh. Do đó, các dãy nhà phải được hướng tránh xa những phương mà gió thổi tới, để khi gió ùa vào, chúng sẽ đập vào các góc của các khu nhà và nhờ đó sức mạnh của gió sẽ bị bẻ gãy và phân tán đi.

Những ai biết tên của rất nhiều loài gió có lẽ sẽ ngạc nhiên khi chúng ta tuyên bố rằng chỉ có tám loài. Tuy nhiên, nếu nhớ rằng Eratosthenes xứ Cyrene, bằng cách sử dụng các lý thuyết toán học và phương pháp hình học, đã khám phá ra từ chuyển động của mặt trời, bóng đổ của một chiếc gnomon chí tuyến, và độ nghiêng của bầu trời rằng chu vi trái đất là hai trăm năm mươi hai nghìn stadia, tức là ba mươi mốt triệu năm trăm ngàn bước chân, và quan sát thấy rằng một phần tám của khoảng không gian này – do một loài gió chiếm giữ – là ba triệu chín trăm ba mươi bảy nghìn năm trăm bước chân, thì họ không nên ngạc nhiên khi thấy một ngọn gió đơn lẻ, trải rộng trên một không gian rộng lớn như vậy, lại có thể thay đổi hướng này sang hướng khác, dẫn đến đủ loại làn gió khác nhau.

Vì vậy, chúng ta thường có Leuconotus và Altanus thổi lần lượt ở bên phải và bên trái của Auster; Libonotus và Subvesperus ở bên phải và bên trái của Africus; Argestes, và vào những thời điểm nhất định là Etesiae, ở hai bên của Favonius; Circias và Corus ở hai bên của Caurus; Thracias và Gallicus ở hai bên của Septentrio; Supernas và Caecias ở bên phải và bên trái của Aquilo; Carbas, và vào một thời điểm nhất định là Ornithiae, ở hai bên của Solanus; trong khi Eurocircias và Volturnus thổi ở hai sườn của Eurus – loài gió nằm ở giữa chúng. Ngoài ra còn có nhiều tên gọi khác cho các loài gió bắt nguồn từ các địa phương hoặc từ những cơn gió giật càn quét qua các sông ngòi hoặc đổ xuống từ các ngọn núi.

Thêm vào đó, còn có những cơn gió nhẹ buổi sáng; bởi vì mặt trời khi nhô lên từ lòng đất sẽ đánh thức bầu không khí ẩm ướt trong lúc nó quay trở lại, và khi leo lên vòm trời, nó tản luồng không khí ấy ra trước mặt, rút lấy những làn gió nhẹ từ lớp hơi nước vốn có từ trước lúc bình minh. Những cơn gió vẫn tiếp tục thổi sau khi mặt trời mọc được xếp chung với Eurus, và do đó có vẻ như cái tên Hy Lạp ευρος xuất hiện như là đứa con của những cơn gió nhẹ, cùng với từ chỉ "ngày mai", αὑριον, được đặt tên theo những cơn gió nhẹ buổi sáng sớm. Quả thực, một số người cho rằng Eratosthenes không thể suy ra được kích thước chính xác của trái đất. Dù đúng hay sai, điều đó cũng không thể ảnh hưởng đến tính chân thực của những gì tôi đã viết về việc xác định các phương hướng mà từ đó các loài gió khác nhau thổi tới.

sơ đồ các loài gió

(trích từ ấn bản tác phẩm của vitruvius do fra giocondo thực hiện, venice, 1511)

Nếu ông ấy sai, kết quả duy nhất sẽ là các loài gió riêng lẻ có thể không thổi với phạm vi đúng như dự kiến từ số đo của ông, mà sẽ có sức mạnh lan rộng rộng hơn hoặc hẹp hơn. Để giúp việc thấu hiểu các chủ đề này trở nên dễ dàng hơn, vì tôi đã trình bày chúng một cách ngắn gọn, tôi thấy tốt nhất là nên đưa ra hai hình vẽ, hay như người Hy Lạp gọi là σχἡματα, ở cuối cuốn sách này: một hình được thiết kế để chỉ rõ các góc phần tư chính xác nơi các loài gió sinh ra; hình kia chỉ cách làm thế nào để xoay hướng của các dãy nhà và con đường tránh xa sức mạnh toàn diện của chúng, nhằm tránh những luồng gió có hại cho sức khỏe. Hãy để A là tâm của một mặt phẳng, và B là điểm mà bóng của gnomon vươn tới vào buổi sáng. Lấy A làm tâm, hãy mở compa đến điểm B – điểm đánh dấu cái bóng, và vẽ một vòng tròn. Đặt gnomon trở lại vị trí cũ và chờ cho cái bóng ngắn lại rồi dài ra cho đến khi vào buổi chiều nó có chiều dài bằng buổi sáng, chạm vào chu vi tại điểm C. Sau đó, từ các điểm B và C, hãy dùng compa vẽ hai cung tròn cắt nhau tại D. Tiếp theo, hãy vẽ một đường thẳng từ giao điểm D đi qua tâm vòng tròn đến chu vi và gọi nó là E F. Đường thẳng này sẽ chỉ ra phương nam và phương bắc nằm ở đâu.

Sau đó, hãy dùng compa tìm một phần mười sáu của toàn bộ chu vi; rồi đặt tâm compa vào điểm E – nơi đường hướng nam chạm vào chu vi, và chấm các điểm G và H ở bên phải và bên trái của E. Tương tự ở phía bắc, hãy đặt tâm compa lên chu vi tại điểm F trên đường hướng bắc, và chấm các điểm I và K ở bên phải và bên trái; rồi vẽ các đường thẳng đi qua tâm từ G đến H và từ H đến I. Như vậy, khoảng không gian từ G đến H sẽ thuộc về Auster và phương nam, còn khoảng không gian từ I và K sẽ là của Septentrio. Phần chu vi còn lại phải được chia đều thành ba phần ở bên phải và ba phần ở bên trái, các phần hướng đông nằm tại các điểm L và M, các phần hướng tây nằm tại các điểm N và O. Cuối cùng, các đường cắt nhau sẽ được vẽ từ M đến O và từ L đến N. Nhờ đó, chúng ta sẽ có chu vi được chia thành tám khoảng không gian bằng nhau dành cho các loài gió. Khi hình vẽ đã hoàn thành, tại tám phân vùng khác nhau – bắt đầu từ phương nam – chúng ta sẽ có chữ G nằm giữa Eurus và Auster, H giữa Auster và Africus, N giữa Africus và Favonius, O giữa Favonius và Caurus, K giữa Caurus và Septentrio, I giữa Septentrio và Aquilo, L giữa Aquilo và Solanus, và M giữa Solanus và Eurus. Khi đã làm xong điều này, hãy áp một chiếc gnomon vào tám phân vùng này và qua đó xác định hướng của các ngõ hẻm khác nhau.