[1]: Vấn đề sự hữu ích của các cảng biển là điều tôi không được phép bỏ qua, mà phải giải thích bằng cách nào các con tàu được che chở an toàn khỏi bão tố tại đó. Nếu vị trí tự nhiên có sẵn những ưu thế như các mũi đất nhô ra hoặc vươn dài uốn cong vào trong nhờ vào địa hình tự nhiên, thì những cảng biển như vậy hiển nhiên mang lại lợi ích lớn nhất. Xung quanh chúng, tất nhiên, phải xây dựng các dãy hành lang có cột trụ hoặc xưởng đóng tàu, hay các lối đi từ hành lang dẫn đến khu thương cảng, đồng thời phải dựng các tháp canh ở cả hai bên để có thể căng xích bắc ngang qua bằng hệ thống tời.

[2]: Nhưng nếu chúng ta có một vị trí không có sẵn những ưu thế tự nhiên và không thích hợp để che chở tàu thuyền khỏi bão tố, thì rõ ràng chúng ta phải tiến hành như sau. Nếu ở vùng phụ cận không có sông, nhưng có thể lập một vũng tàu đậu ở một bên, thì hãy tạo lối tiến công từ phía bên kia bằng các bức tường hoặc bờ kè, và nhờ đó hình thành nên vũng cảng khép kín. Các bức tường nằm dưới mặt nước phải được xây dựng theo cách sau đây. Hãy lấy loại bột đất xuất phát từ vùng kéo dài từ Cumae đến mũi Minerva, rồi trộn nó trong máng vữa theo tỷ lệ hai phần đất một phần vôi.

[3]: Sau đó, tại địa điểm đã định trước, người ta phải đóng xuống nước và chống đỡ thật vững chắc một vây chắn nước có các mặt làm bằng cọc gỗ sồi buộc giằng với nhau; tiếp theo, bề mặt bên dưới ở phía trong, nằm dưới mặt nước, phải được làm phẳng và nạo vét, tiến hành công việc từ các xà gỗ bắc ngang; và cuối cùng, vữa bê tông từ máng vữa—với hỗn hợp đã được trộn như quy định ở trên—phải được đắp chồng lên cho đến khi khoảng trống bên trong vây chắn nước được lấp đầy bởi bức tường. Tuy nhiên, điều này lại là một món quà của tự nhiên ban tặng cho những nơi có đặc điểm như đã mô tả ở trên.

Nhưng nếu do dòng chảy hoặc sự tấn công của biển động mà các cây chống không thể giữ vây chắn nước lại với nhau, thì hãy xây dựng một bệ nền có độ vững chắc lớn nhất có thể, khởi công từ chính mặt nền đất hoặc từ một cấu trúc nền móng; và bệ nền này phải được xây dựng với bề mặt bằng phẳng cho chưa tới một nửa diện tích của nó, trong khi phần còn lại, vốn nằm sát bãi biển, sẽ thoải dần xuống và hướng ra ngoài.

[4]: Sau đó, ngay sát mép nước và ở các bên của bệ nền, hãy xây dựng các bức tường viền dày khoảng một thước rưỡi và được nâng lên ngang bằng với bề mặt đã nêu ở trên; tiếp theo, hãy lấp phần dốc bằng cát và san phẳng cho ngang bằng với bức tường viền cùng bề mặt của bệ nền. Khi đó, trên bề mặt bằng phẳng này, hãy xây dựng một khối bêtông lớn tùy theo yêu cầu, và khi nó đã hoàn thành, hãy để khô trong thời gian không dưới hai tháng. Sau đó, hãy cắt bỏ bức tường viền vốn có tác dụng nâng đỡ phần cát. Bằng cách đó, cát sẽ bị sóng đánh xói mòn bên dưới, và điều này sẽ khiến khối bêtông rơi xuống biển. Thông qua phương pháp này, được lặp lại bao nhiêu lần tùy cần thiết, người ta có thể tiến ra xa hơn trong lòng nước.

[5]: Nhưng ở những nơi không tìm thấy loại bột đất này, người ta phải áp dụng phương pháp sau đây. Một vây chắn nước có hai lớp vách, bao gồm các cọc được nung xém đầu và được buộc chặt bằng các thanh giằng, nên được dựng lên ở địa điểm đã định, và đất sét đựng trong những chiếc giỏ đan bằng sậy đầm lầy phải được nhồi nêm vào giữa các cây chống. Sau khi lớp này đã được nện chặt và lấp đầy một cách kín kẽ nhất có thể, hãy dựng các máy bơm nước, bánh xe guồng, và tang cuốn lên, rồi tát cạn và làm khô khoảng không gian nay đã được bao bọc bởi hàng rào đó. Sau đó, hãy đào bỏ phần đáy bên trong khu vực vây kín. Nếu lớp nền đó là đất, người ta phải dọn sạch và làm khô cho đến khi chạm tới lớp nền cứng và trên một khoảng rộng hơn bức tường sẽ được xây lên trên đó, rồi sau đó lấp đầy bằng khối xây gồm đá dăm, vôi và cát.

[6]: Nhưng nếu địa điểm ấy tỏ ra là đất mềm, phần đáy phải được cắm cọc làm bằng gỗ trăn hoặc gỗ ô liu đã được nung xém đầu, rồi sau đó lấp đầy bằng than củi như đã được quy định trong trường hợp móng của các nhà hát và tường thành. Cuối cùng, hãy xây bức tường bằng đá kích thước lớn, với các viên đá liên kết dài hết mức có thể, sao cho đặc biệt là các viên đá ở chính giữa được gắn kết chặt chẽ với nhau qua các mạch vữa. Sau đó, hãy nhồi đầy phần bên trong của bức tường bằng đá vụn hoặc vữa xây. Nhờ vậy, ngay cả một ngọn tháp cũng có thể được xây dựng lên trên đó.

[7]: Khi tất cả những công việc này đã hoàn tất, quy tắc chung đối với các xưởng đóng tàu là phải xây dựng chúng quay mặt về hướng bắc. Các hướng quay về phương nam do sức nóng của chúng sẽ sinh ra nọt ẩm, mọt gỗ, trùng đục tàu, cùng đủ mọi loại sinh vật hủy hoại khác, đồng thời nuôi dưỡng và giữ cho chúng sống sót. Và những công trình này tuyệt đối không được xây dựng bằng gỗ, để đề phòng hỏa hoạn. Về phần kích thước, không cần phải ấn định một giới hạn cố định nào, nhưng chúng phải được xây dựng sao cho phù hợp với loại tàu lớn nhất, để ngay cả khi những con tàu lớn hơn nữa được kéo lên, chúng vẫn tìm thấy không gian rộng rãi dồi dào ở đó.

Tôi đã mô tả trong cuốn sách này việc xây dựng và hoàn thiện tất cả những gì tôi có thể ghi nhớ là cần thiết cho việc sử dụng chung tại các khu vực công cộng của các thành phố. Trong cuốn sách tiếp theo, tôi sẽ xem xét các ngôi nhà tư gia, sự tiện nghi và tỷ lệ cân xứng hài hòa của chúng.