Mười Cuốn Sách Về Kiến Trúc

Lượt đọc: 433 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 2
Các Nguyên Lý Cơ Bản Của Kiến Trúc

❊ ❊ ❊

Kiến trúc phụ thuộc vào Trật tự (tiếng Hy Lạp là τἁξις), Bố cục (tiếng Hy Lạp là διἁθεσις), Nhịp điệu cân xứng (Eurythmy), Tỷ đối (Symmetry), Tính thích đáng (Propriety), và Sự kinh tế (tiếng Hy Lạp là οἱκονομἱα).

Trật tự mang lại số đo chuẩn xác cho từng bộ phận của công trình khi xét riêng lẻ, và sự hài hòa cân đối cho tỷ lệ của toàn thể. Đó là sự điều chỉnh dựa trên đại lượng (tiếng Hy Lạp là ποσὁτης). Ý tôi muốn nói ở đây là việc lựa chọn các module từ chính các bộ phận của công trình, rồi từ những phần riêng lẻ ấy mà dựng lên một tổng thể tương ứng. Bố cục bao gồm việc sắp xếp các sự vật vào đúng vị trí của chúng cùng với vẻ đẹp thanh nhã nhờ sự điều chỉnh phù hợp với đặc điểm của công trình. Các hình thức biểu đạt của nó (tiếng Hy Lạp là ἱδἑαι) gồm có: mặt bằng, mặt đứng, và phối cảnh. Mặt bằng được tạo ra bằng việc sử dụng thước kẻ và compa một cách chuẩn xác, qua đó định hình đường nét cho các bề mặt phẳng của công trình. Mặt đứng là hình vẽ mặt tiền của công trình, được dựng thẳng đứng và phác họa đúng tỷ lệ của dự án. Phối cảnh là phương pháp phác họa mặt tiền với các cạnh thu dần về phía hậu cảnh, các đường nét đều hội tụ tại tâm của một cảng tròn. Cả ba hình thức này đều bắt nguồn từ sự chiêm nghiệm và óc sáng tạo. Chiêm nghiệm là tư duy cẩn trọng, nhọc công và sự chú ý quan sát hướng tới vẻ đẹp hài hòa của bản vẽ. Ngược lại, sáng tạo là việc giải quyết các vấn đề hóc búa và khám phá ra những nguyên lý mới nhờ sự uyên bác và linh hoạt. Đó là những lĩnh vực thuộc về Bố cục.

Nhịp điệu cân xứng là vẻ đẹp và sự phù hợp trong việc điều chỉnh các bộ phận. Điều này thể hiện khi các bộ phận của công trình có chiều cao tương xứng với chiều rộng, chiều rộng phù hợp với chiều dài, và nói một cách ngắn gọn, khi tất cả chúng ăn khớp với nhau một cách cân đối.

Tỷ đối là sự hòa hợp thỏa đáng giữa các bộ phận của chính công trình, và mối liên hệ giữa các phần khác nhau với tổng thể chung, dựa trên một phần nhất định được chọn làm chuẩn. Chẳng hạn, trong cơ thể con người, có một thứ hài hòa cân đối giữa cẳng tay, bàn chân, lòng bàn tay, ngón tay và các bộ phận nhỏ khác; những công trình hoàn hảo cũng vậy. Đối với các đền thờ, sự tỷ đối có thể được tính toán từ độ dày của cột, từ một nếp trang trí tam đoạn (triglyph), hoặc thậm chí từ một module; ở máy bắn đá, tính từ lỗ bắn hoặc từ cái mà người người Hy Lạp gọi là περἱτρητος; ở tàu thuyền, từ khoảng cách giữa các chạc chèo διἁπηγμἁ; và ở những thứ khác, từ các bộ phận đa dạng khác nhau.

Tính thích đáng là sự hoàn mỹ về phong cách đạt được khi một công trình được xây dựng một cách uy quyền trên các nguyên lý đã được chuẩn nhận. Nó xuất phát từ quy định truyền thống (tiếng Hy Lạp: θεματισμὡ), từ tập quán, hoặc từ tự nhiên. Về mặt quy định truyền thống, điều này thể hiện ở các kiến trúc đền đài lộ thiên, mở rộng ra bầu trời, để tôn vinh thần Sấm sét Jupiter, bầu trời, Mặt Trời, hoặc Mặt Trăng: bởi đây là những vị thần mà hình ảnh và sự hiện thế của họ bày tỏ rõ ngay trước mắt chúng ta trên bầu trời khi không mây và quang tảng. Các đền thờ của nữ thần Minerva, thần Mars, và thần Hercules sẽ mang kiến trúc Doric, vì sức mạnh nam tính của các vị thần này khiến sự yểu điệu trở nên hoàn toàn không phù hợp với điện thờ của họ. Trong các đền thờ dâng lên thần Venus, Flora, Proserpine, Suối nguồn, và các Nữ thần sông nước (Nymphs), thức cột Corinth sẽ mang ý nghĩa đặc biệt, bởi đây là những vị thần mong manh, do đó những đường nét có phần mảnh mai, những bông hoa, chiếc lá và các họa tiết cuộn tròn của nó sẽ mang lại tính thích đáng đúng chỗ. Việc xây dựng các đền thờ theo thức Ionic dâng cho Juno, Diana, Cha Bacchus, và các vị thần tương tự khác sẽ hòa hợp với vị trí trung dung mà họ nắm giữ; bởi việc xây dựng như vậy sẽ là sự kết hợp thỏa đáng giữa sự nghiêm trang của thức Doric và sự mảnh mai của thức Corinth.

Tính thích đáng xuất phát từ tập quán khi những công trình có nội thất tráng lệ được trang bị những sảnh vào tương ứng thật thanh nhã; bởi sẽ chẳng có chút thích đáng nào khi một nội thất trang trọng lại dẫn vào qua một lối vào thấp lè tè, tồi tàn. Hoặc nếu các gờ răng cưa được tạc trên diềm mái của thức Doric, hay các nếp tam đoạn được thể hiện ở diềm mái thức Ionic nằm trên những đầu cột hình nệm, thì hiệu ứng sẽ bị phá hỏng do việc đem đặc trưng của thức kiến trúc này áp dụng sang thức kiến trúc kia, trong khi tập quán của mỗi loại đã được ấn định từ lâu đời.

Cuối cùng, tính thích đáng sẽ xuất phát từ các nguyên nhân tự nhiên nếu, ví dụ như trong tất cả các khu đất linh thiêng, chúng ta chọn những vùng rất lành mạnh với các mạch nước suối phù hợp tại nơi dựng đền miếu, đặc biệt là đối với đền thờ Aesculapius và đền Thần Sức khỏe – những vị thần mà nhờ quyền năng chữa lành của họ mà đông đảo người bệnh dường như đã được cứu chữa. Bởi khi những thân thể bệnh tật của họ được chuyển từ nơi bất lợi sang một chốn trong lành, và được chữa trị bằng làn nước từ các con suối ban ơn lành, họ sẽ chóng bình phục hơn. Kết quả là vị thần sẽ càng được tôn kính hơn và nâng cao uy nghi, tất cả là nhờ vào bản chất của địa thế. Ngoài ra, tính thích đáng tự nhiên còn thể hiện ở việc dùng ánh sáng hướng đông cho phòng ngủ và thư viện, ánh sáng hướng tây vào mùa đông cho nhà tắm và phòng mùa đông, và ánh sáng hướng bắc cho phòng tranh cùng những nơi khác cần ánh sáng ổn định; vì góc trời ấy không bị sáng lên hay tối đi theo quỹ đạo của mặt trời, mà vẫn giữ nguyên vẻ ổn định, bất biến suốt cả ngày dài.

Sự kinh tế biểu thị việc quản lý vật liệu và địa thế một cách hợp lý, cũng như sự cân đối tiết kiệm giữa chi phí và lẽ thông thường trong việc thi công công trình. Điều này sẽ được tuân thủ nếu trước hết, kiến trúc sư không đòi hỏi những thứ không thể tìm thấy hoặc không thể chuẩn bị nếu không tốn kém lớn. Ví dụ: không phải ở đâu cũng dồi dào cát hố, đá dăm, gỗ thông, gỗ thông sạch, và đá cẩm thạch, vì chúng được sản xuất ở những nơi khác nhau và việc tập hợp lại là vô cùng khó khăn tốn kém. Nơi nào không có cát hố, ta phải dùng loại cát do sông hoặc biển bồi tụ; sự thiếu hụt gỗ thông và gỗ thông sạch có thể được khỏa lấp bằng cách dùng gỗ trắc bách diệp, bạch dương, du, hoặc thông thường; và những vấn đề khác ta phải giải quyết theo cách tương tự.

Giai đoạn thứ hai của Sự kinh tế đạt được khi chúng ta phải lên kế hoạch cho các loại nhà ở phù hợp với những người dân thường, với giới giàu có lớn, hoặc với địa vị cao quý của bậc chính khách. Một ngôi nhà trong thành phố rõ ràng đòi hỏi một hình thức xây dựng khác; nơi thu gom hoa lợi từ điền trang miền quê lại đòi hỏi một kiểu khác; nhà của những kẻ cho nặng lãi sẽ không giống với nhà của tầng lớp sung túc sa hoa; và cho những bậc quyền lực đang gánh vác trọng trách hướng dẫn quốc gia, nhà cửa cần phải được cung cấp theo nhu cầu đặc thù của họ: và nói một cách ngắn gọn, hình thức kinh tế thích đáng phải được tuân thủ khi xây dựng nhà cửa cho từng tầng lớp.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 11 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.