Việc này đã xong, hãy đặt các bệ cột vào vị trí, và tạo hình với tỷ lệ sao cho chiều cao của chúng, tính cả tấm đế vuông, bằng một nửa bề dày của cột, còn độ nhô ra (trong tiếng Hy Lạp gọi là ἑκφορἁ) cũng bằng chừng ấy. Nhờ vậy, cả chiều dài lẫn chiều rộng của bệ đều bằng một rưỡi bề dày cột.

Nếu bệ cột mang kiểu thức Attic, hãy chia chiều cao của nó sao cho phần trên chiếm một phần ba bề dày cột, phần còn lại dành cho tấm đế vuông. Tiếp theo, trừ tấm đế vuông ra, hãy chia phần còn lại thành bốn phần: một phần tư làm gờ xuyến trên, ba phần còn lại chia đều cho gờ xuyến dưới và phần rãnh lõm (mà người Hy Lạp gọi là τροχἱλος) cùng các gờ chỉ của nó.

Nhưng nếu xây dựng các bệ cột kiểu I-on, tỷ lệ của chúng phải được xác định sao cho bệ cột có chiều rộng theo mọi hướng bằng bề dày của một cột cộng thêm ba phần tám bề dày ấy; chiều cao bằng bệ cột kiểu Attic, và tấm đế vuông cũng vậy. Trừ tấm đế vuông ra, phần còn lại — vốn bằng một phần ba bề dày cột — được chia thành bảy phần. Ba trong số các phần này tạo thành gờ xuyến ở trên, bốn phần còn lại được chia đều: một phần làm rãnh lõm trên cùng với các gờ ngang và phần nhô ra, phần kia dành cho rãnh lõm dưới. Tuy nhiên, rãnh lõm dưới trông sẽ lớn hơn vì nó nhô ra đến mép của tấm đế vuông. Các gờ ngang phải dày bằng một phần tám rãnh lõm. Độ nhô ra của bệ cột sẽ bằng ba phần mười sáu bề dày của cột.

thức i-on theo vitruvius so sánh với thức kiến trúc của lăng mộ mausoleum tại halicarnassus

Cần lưu ý sự khác biệt giữa mối quan hệ La Mã và Hy Lạp của mặt bên gối đỡ đầu cột so với gờ trứng.

Các bệ cột đã được hoàn thiện và đặt vào vị trí như thế, tiếp đến là việc dựng các cột: các cột ở giữa của hàng hiên trước và sau phải vuông góc với trục tâm của chính chúng; các cột góc, và những cột kéo dài theo một đường từ đó dọc theo các cạnh của ngôi đền sang phải và trái, phải được đặt sao cho mặt trong của chúng — hướng về phía bức tường tường gian điện — thì vuông góc, còn mặt ngoài thì theo cách thức mà tôi đã mô tả khi bàn về độ thuôn của cột. Như vậy, trong thiết kế của ngôi đền, các đường nét sẽ được điều chỉnh cho phù hợp với độ thuôn.

Khi thân cột đã được dựng lên, quy tắc cho phần đầu cột sẽ như sau. Nếu chúng có hình gối đệm, tỷ lệ của chúng phải sao cho bản kê có chiều dài và chiều rộng tương đương với bề dày của thân cột ở phần chân cộng thêm một phần mười tám của bề dày ấy, và chiều cao của đầu cột, tính cả các cuộn xoắn ốc, bằng một nửa con số đó. Các mặt của cuộn xoắn ốc phải thụt vào từ mép bản kê hướng vào trong một khoảng bằng một phần rưỡi của một phần mười tám cũng chính lượng đó. Sau đó, chiều cao của đầu cột được chia thành chín phần rưỡi, và dọc theo bản kê ở bốn phía của các cuộn xoắn ốc, dọc theo gờ chỉ ở mép bản kê, người ta thả các đường gọi là "đường trục vuông góc". Tiếp theo, trong số chín phần rưỡi ấy, hãy giữ lại một phần rưỡi cho chiều cao của bản kê, và dùng tám phần còn lại cho các cuộn xoắn ốc.

Bấy giờ, hãy kẻ một đường khác, bắt đầu từ một điểm nằm cách một khoảng bằng một phần rưỡi hướng vào phía trong so với đường đã thả dọc theo mép bản kê trước đó. Kế tiếp, hãy chia các đường này sao cho chừa lại bốn phần rưỡi nằm dưới bản kê; sau đó, tại điểm phân chia giữa bốn phần rưỡi và ba phần rưỡi còn lại, hãy xác định tâm của con mắt đầu cột, và từ tâm đó vẽ một đường tròn có đường kính bằng một trong tám phần. Đây sẽ là kích thước của con mắt đầu cột, và trong đó hãy vẽ một đường kính nằm trên đường "trục vuông góc". Sau đó, khi vẽ các cung phần tư, hãy làm cho kích thước của mỗi cung lần lượt nhỏ hơn — bằng một nửa đường kính con mắt đầu cột — so với cung bắt đầu ngay dưới bản kê, cứ thế tiến ra từ con mắt cho đến khi chạm tới chính cung phần tư nằm dưới bản kê ấy.

Chiều cao của đầu cột phải sao cho, trong số chín phần rưỡi, có ba phần nằm phía dưới mức của gờ ngang ở đỉnh thân cột, và phần còn lại — bỏ qua bản kê và rãnh lõm — thuộc về gờ trứng của nó. Độ nhô ra của gờ trứng vượt quá gờ chỉ của bản kê phải bằng kích thước của con mắt đầu cột. Độ nhô ra của các dải bản đệm gối đỡ được tính như sau: đặt một mũi compa vào tâm của đầu cột và mở mũi kia ra đến mép gờ trứng; quay mũi compa này một vòng và nó sẽ chạm vào mép ngoài của các dải bản đệm. Trục của các cuộn xoắn ốc không được dày hơn kích thước của con mắt đầu cột, và bản thân các cuộn xoắn ốc phải được đục rãnh sâu bằng một phần mười hai chiều cao của chúng. Đó sẽ là những tỷ lệ cân đối cho các đầu cột có chiều cao từ hai mươi lăm phút (feet) trở xuống. Đối với những cột cao hơn, các tỷ lệ khác vẫn giữ nguyên, nhưng chiều dài và chiều rộng của bản kê sẽ bằng bề dày ở đường kính dưới của cột cộng thêm một phần chín của nó; nhờ vậy, cũng giống như cột càng cao thì độ thuôn càng giảm, độ nhô ra của đầu cột cũng được tăng lên một cách tương ứng và chiều rộng của nó cũng được nới rộng theo.

Về phương pháp vẽ các cuộn xoắn ốc, ở cuối cuốn sách này sẽ có một hình vẽ đính kèm cùng bản tính toán chỉ dẫn cách vẽ chúng sao cho các vòng xoắn ốc khớp chuẩn với compa.

Khi các đầu cột đã được hoàn thiện và dựng lên với tỷ lệ cân xứng với các cột (tuy nhiên không phải hoàn toàn phẳng ngang trên các cột, mà được điều chỉnh có tính toán, sao cho ở các phần bên trên có sự gia tăng tương ứng với mức đã thực hiện ở các bệ nền cột), quy tắc cho các thanh xà dầm sẽ như sau. Nếu các cột cao ít nhất mười hai feet và không quá mười lăm feet, hãy làm cho chiều cao của thanh xà dầm bằng một nửa bề dày của cột ở phần chân. Nếu chiều cao từ mười lăm đến hai mươi feet, hãy chia chiều cao của một cột thành mười ba phần, và lấy một phần làm chiều cao thanh xà dầm. Nếu từ hai mươi đến hai mươi lăm feet, hãy chia chiều cao này thành mười hai phần rưỡi, và lấy một phần làm chiều cao thanh xà dầm. Nếu từ hai mươi lăm đến ba mươi feet, hãy chia nó thành mười hai phần, và lấy một phần làm chiều cao. Nếu cột cao hơn, chiều cao của các thanh xà dầm phải được tính toán tương ứng theo cùng cách đó dựa trên chiều cao của các cột.

Bởi vì tầm nhìn phải vươn lên càng cao, thì nó càng khó vượt qua các lớp không khí ngày càng dày đặc. Thế nên tầm nhìn sẽ suy yếu khi độ cao quá lớn, sức lực bị hút cạn, và nó chỉ truyền tới tâm trí một ước lượng mơ hồ về kích thước. Do đó, luôn phải có sự gia tăng tương ứng trong các tỷ lệ cân đối của các bộ phận, để dù các công trình tọa lạc ở những vị trí cao bất thường hay bản thân chúng mang dáng vẻ đồ sộ, kích thước của các bộ phận vẫn trông thật cân xứng. Chiều sâu của thanh xà dầm ở mặt dưới ngay phía trên đầu cột phải tương đương với bề dày ở đỉnh cột ngay dưới đầu cột, và ở mặt trên cùng thì tương đương với phần chân thân cột.

Gờ phào của thanh xà dầm phải chiếm một phần bảy tổng chiều cao của thanh xà dầm, và độ nhô ra của nó cũng bằng chừng ấy. Bỏ qua phần gờ phào, phần còn lại của thanh xà dầm được chia thành mười hai phần, trong đó ba phần tạo thành dải băng thấp nhất, bốn phần cho dải băng kế tiếp, và năm phần cho dải băng cao nhất. Tấm diềm trang trí nằm phía trên thanh xà dầm có chiều cao thấp hơn thanh xà dầm một phần tư, nhưng nếu trên đó có chạm nổi, chiều cao của nó sẽ cao hơn thanh xà dầm một phần tư để các tác phẩm điêu khắc thêm phần bệ vệ. Gờ phào của nó bằng một phần bảy tổng chiều cao tấm diềm, và độ nhô ra của gờ phào bằng chính chiều cao của nó.

Phía trên tấm diềm trang trí là hàng con sơn hình răng cưa, có chiều cao bằng dải băng giữa của thanh xà dầm và có độ nhô ra bằng chiều cao của chúng. Các khoảng hở (trong tiếng Hy Lạp gọi là μετὁπη) được phân chia sao cho mặt trước của mỗi con sơn rộng bằng một nửa chiều cao của nó, và khoảng trống của mỗi khe hở rộng bằng hai phần ba bề mặt con sơn này. Gờ phào ở đây chiếm một phần sáu tổng chiều cao của phần này. Tấm mái vươn cùng với gờ phào của nó — không tính phần gờ máng nước — có chiều cao bằng dải băng giữa của thanh xà dầm, và tổng độ nhô của tấm mái vươn cùng các con sơn phải bằng chiều cao tính từ tấm diềm trang trí lên đến gờ phào ở đỉnh tấm mái vươn.

so sánh thức kiến trúc i-on theo vitruvius với các công trình thực tế và với thức của vignola

A: Minh họa các thức kiến trúc được quy về các đường kính dưới bằng nhau. B: Minh họa các thức kiến trúc theo một tỷ lệ đồng nhất.

Và theo nguyên tắc chung, tất cả các bộ phận nhô ra đều đẹp mắt hơn khi độ nhô ra của chúng bằng chiều cao.

Chiều cao của trán tường, nằm trong hồi nhà, được tính như sau: hãy đo mặt tiền của tấm mái vươn, từ hai đầu gờ phào của nó, thành chín phần, và đặt một trong các phần ấy lên chính giữa ở đỉnh trán tường, đồng thời lưu ý giữ cho nó vuông góc với dầm đầu cột và các cổ cột. Các tấm mái vươn phía trên trán tường phải có kích thước bằng các tấm mái vươn bên dưới, không tính phần máng nước. Phía trên các tấm mái vươn là các máng nước trán mái (trong tiếng Hy Lạp gọi là ἑπαιετἱδες), được làm cao hơn chiều cao của các tấm mái vươn một phần tám. Các vật trang trí góc mái có chiều cao bằng phần giữa của trán tường, và các vật trang trí ở giữa cao hơn các vật ở góc một phần tám.

Tất cả các bộ phận nằm phía trên đầu cột — nghĩa là các thanh xà dầm, tấm diềm, mái vươn, trán tường, đầu hồi và vật trang trí mái — đều nên nghiêng về phía trước một phần mười hai chiều cao của chính chúng. Lý do là vì khi chúng ta đứng phía trước, nếu vẽ hai đường từ mắt người nhìn, một đường chạm tới chân công trình và đường kia tới đỉnh, đường chạm tới đỉnh sẽ dài hơn. Do đó, vì đường ngắm lên phần trên dài hơn, nó khiến phần đó trông như thể đang ngả về phía sau. Nhưng khi các bộ phận được làm nghiêng về phía trước như đã mô tả, chúng sẽ trông thẳng đứng và vuông góc trong mắt người ngắm.

Mỗi cột phải có hai mươi tư rãnh dọc, được đục khoét sao cho nếu đặt một chiếc thước thợ vào lòng rãnh rồi xoay đi, cạnh thước sẽ chạm vào các góc của các gờ chỉ bên phải và bên trái, đồng thời đầu nhọn của thước vẫn tiếp tục chạm vào một điểm nào đó trên bề mặt lõm khi nó dịch chuyển qua đó. Bề dày của các rãnh dọc phải tương đương với phần phình ra ở giữa thân cột, điều này sẽ được tìm thấy trong hình vẽ.

Trên các máng nước trán mái nằm phía trên các tấm mái vươn ở hai bên sườn ngôi đền, người ta chạm trổ các đầu sư tử và sắp xếp cách quãng như sau: Đầu tiên, một đầu sư tử được đánh dấu nằm ngay trên đường trục của mỗi cột, và sau đó các đầu khác được bố trí cách đều nhau, sao cho có một đầu nằm ở chính giữa của mỗi viên ngói lợp mái. Những đầu sư tử nằm phía trên các cột phải được khoan thủng các lỗ thông đến máng dẫn nước mưa từ các viên ngói, trong khi những đầu nằm giữa các cột thì để đặc. Nhờ vậy, dòng nước đổ xuống từ ngói qua máng sẽ không bị xối thẳng xuống các khoảng gian cột hay làm ướt sũng những người đang bước qua đó, trong khi các đầu sư tử nằm phía trên các cột sẽ trông giống như đang nôn mửa khi chúng tuôn ra những dòng nước từ miệng mình.

Trong cuốn sách này, tôi đã viết rõ ràng nhất có thể về việc bố trí các ngôi đền theo thức I-on. Ở cuốn sách tiếp theo, tôi sẽ giải thích tỷ lệ của các ngôi đền theo thức Doric và Corinth.