THÂN GỬI PHILLIPS,

Tôi xin phục tài Mansel về cái trò bị đặt ra chuyện tôi gây gổ với chú hề của một đoàn múa rối ở Gloucester; nhưng tôi vẫn dành sự tôn trọng nhất định cho mọi hình thức dí dỏm, dẫu đó chỉ là thứ hề mồi thấp kém nhất; thế nên tôi hy vọng tôi và Mansel sẽ mãi là những người bạn tốt. Tuy nhiên, tôi không tài nào đồng tình nổi việc anh ta dìm chết con chó Ponto tội nghiệp của tôi, cốt chỉ để biến một lỗi lặp từ của Ovid thành một câu thơ châm biếm chơi chữ — *deerant quoque Littora Ponto*: bởi vì cái lý do rằng anh ta ném nó xuống sông Isis lúc dòng nước đang dâng cao và chảy xiết như vậy chỉ để diệt ve rận cho con vật, thì thật là một lời ngụy biện không sao ngửi nổi — Dù sao thì tôi cũng đành phó mặc số phận con Ponto tội nghiệp, và cầu mong ơn trên sẽ chuẩn bị cho Mansel một cái chết khô ráo hơn.

Vì ở suối nước nóng này chẳng có lấy một vị khách nào đáng gọi là quen biết, tôi đang sống trong cảnh thôn dã hoàn toàn buồn tẻ: Dẫu vậy, điều này lại cho tôi thời gian quan sát những nét kỳ quặc trong tính cách của người bác tôi, thứ mà anh từng bày tỏ sự tò mò. Sự thật là, tính khí của bác cháu tôi vốn như nước với dầu, thoạt đầu cứ đẩy ra, nay lại bắt đầu quyện vào nhau nhờ việc bị đánh trộn liên tục với nhau. Đã có lúc tôi suýt cho ông là một kẻ yếm thế chính hiệu; và rằng chẳng có gì ngoài túng bấn mới có thể ép ông bước vào vòng tay xã hội — nhưng giờ thì tôi đã nghĩ khác. Tôi cho rằng sự cáu kỉnh của ông một phần xuất phát từ nỗi đau thể xác, phần khác do sự nhạy cảm tinh thần vốn dĩ đã quá mức; bởi tôi cho rằng tâm trí cũng như cơ thể, có những trường hợp mang sẵn một sự mẫn cảm bệnh hoạn quá đà.

Hôm nọ, tôi vô cùng thích thú trước một cuộc trò chuyện diễn ra tại phòng hút nước, giữa ông tôi và vị bác sĩ L—n nổi tiếng, kẻ đang lân la ở suối nước nóng để tìm kiếm bệnh nhân. Bác tôi đang cằn nhằn về mùi hôi thối bốc lên từ lượng bùn nhão khổng lồ mà dòng sông để lại lúc thủy triều xuống ngay dưới cửa sổ phòng hút nước. Ông nhận xét rằng những hơi khí bốc lên từ thứ ô uế ấy chắc chắn sẽ gây hại cho lá phổi vốn đã suy yếu của nhiều bệnh nhân lao đến đây uống nước. Nghe thấy lời nhận xét này, vị Bác sĩ liền tiến đến và quả quyết rằng ông đã nhầm. Ông ta bảo rằng người đời lâu nay bị dẫn dắt sai lệch bởi những định kiến tầm thường đến mức triết học hầu như chẳng đủ sức để khai trí cho họ. Rồi sau khi hừm hừm ba tiếng, ông ta ra vẻ vô cùng nghiêm nghị một cách lố bịch, và bắt đầu đi sâu phân tích một cách bác học về bản chất của mùi hôi. Ông ta nhận xét rằng mùi hôi, hay xú khí, thực ra chẳng qua chỉ là một ấn tượng mạnh tác động lên các dây thần kinh khứu giác; và có thể áp dụng cho cả những chất mang tính chất đối lập nhất; rằng trong tiếng Hà Lan, từ *stinken* có nghĩa là hương thơm dễ chịu nhất, cũng như mùi tanh tưởi nhất, như đã thấy trong bản dịch của Van Vloudel tác phẩm của Horace, ở bài thơ tuyệt mỹ đó, *Quis multa gracilis*, &c. — Câu *fiquidis perfusus odoribus*, ông dịch thành *van civet & moschata gestinken*: rằng quan điểm của mỗi người về mùi hương khác nhau một trời một vực, quả thực, điều đó cũng hoàn toàn cảm tính chẳng khác gì quan điểm về cái đẹp; rằng người Pháp thích thú với hương vị phân hủy của thực phẩm động vật; người Hottentot ở Châu Phi và những kẻ hoang dã ở Greenland cũng vậy; và rằng người da đen trên bờ biển Senegal sẽ không chạm tay vào cá cho đến khi nó đã thối rữa; đó là những phỏng đoán đanh thép ủng hộ cho thứ thường được gọi là mùi hôi, vì những quốc gia ấy vẫn đang sống trong trạng thái tự nhiên, chưa bị tiêm nhiễm bởi xa hoa, chưa bị quyến rũ bởi những bóng bẩy thất thường: rằng ông có lý do để tin rằng hương vị phân thối, thứ bị định kiến lên án là mùi hôi, thực ra lại là thứ dễ chịu nhất đối với các cơ quan khứu giác; bởi vì, bất cứ ai ra điều chê tởm mùi bài tiết của người khác, thì lại hít hà mùi bài tiết của chính mình với sự thỏa mãn đặc biệt; để chứng minh điều này, ông đã kêu gọi tất cả các quý bà và quý ông có mặt lúc đó làm chứng: ông nói rằng cư dân Madrid và Edinburgh tìm thấy sự thỏa mãn đặc biệt khi hít thở bầu không khí của chính họ, thứ luôn đượm nồng mùi phân thải; rằng vị tiến sĩ học thức B—, trong chuyên luận về Bốn sự tiêu hóa, đã giải thích cách thức mà các luồng hơi dễ bay hơi từ ruột kích thích và thúc đẩy hoạt động của sinh lý động vật thế nào; ông khẳng định rằng Đại công tước Tuscany cuối cùng thuộc dòng họ Medicis, người đã tinh lọc sự thụ hưởng khoái lạc với tinh thần của một nhà triết học, lại vô cùng thích thú với thứ mùi đó đến nỗi ông đã cho chiết xuất tinh chất phân người, và sử dụng nó như một loại nước hoa tuyệt hảo nhất; rằng bản thân ông (vị bác sĩ) mỗi khi cảm thấy chán nản hoặc mệt mỏi vì công việc, liền tìm thấy sự khuây khỏa tức thì và niềm thỏa mãn phi thường từ việc cúi sát vào những thứ cặn bã ôi thiu trong cái bô, trong khi người đầy xá khuấy động nó ngay dưới mũi mình; và chẳng có gì phải ngạc nhiên trước hiệu ứng này, khi ta xét thấy chất này dồi dào chính những muối dễ bay hơi mà các bệnh nhân yếu đuối nhất vẫn háo hức hít hà, sau khi chúng đã được các nhà hóa học chiết xuất và thăng hoa.—Đến lúc này, mọi người bắt đầu bịt mũi lại; nhưng vị bác sĩ, chẳng mảy may bận tâm đến dấu hiệu đó, vẫn tiếp tục chứng minh rằng nhiều chất hôi thối không những dễ chịu mà còn có lợi cho sức khỏe; chẳng hạn như ngù hương và các loại nhựa cây, rễ cây, rau củ có dược tính khác, chưa kể đến lông cháy, bã thuộc da, bấc đèn cháy dở, v.v. Tóm lại, ông ta dùng vô số lý lẽ uyên bác để thuyết phục thính giả đi ngược lại với các giác quan của chính họ; và từ mùi hôi, ông chuyển sang bàn về sự dơ bẩn, thứ mà ông khẳng định cũng là một quan niệm sai lầm, bởi vì những vật thể mang tiếng đó chẳng qua chỉ là một số biến thể của vật chất, bao gồm cùng những nguyên tố cấu thành nên mọi bản chất được tạo dựng, dù chúng là gì đi nữa: rằng trong sản phẩm dơ dáy nhất của tự nhiên, một nhà triết học chỉ nhìn thấy đất, nước, muối và không khí tạo nên nó mà thôi; rằng về phần mình, ông chẳng ngại ngùng gì việc uống nước mương bẩn thỉu nhất, cũng như uống một ly nước từ suối nước nóng này, miễn là ông chắc chắn trong hợp chất đó không có gì độc hại. Rồi quay sang phía bác tôi, ‘Thưa ngài (ông ta nói) ngài có vẻ mang thể trạng phù thũng, và có lẽ chẳng mấy chốc sẽ mắc bệnh cổ trướng toàn thể: nếu tôi có mặt khi ngài bị chọc dịch, tôi sẽ cho ngài thấy một bằng chứng thuyết phục về điều tôi khẳng định, bằng cách uống không chút do dự thứ nước chảy ra từ bụng ngài.’—Các quý bà nhăn mặt trước tuyên bố này, và bác tôi, đổi sắc mặt, bảo rằng ông chẳng mong muốn gì một thứ bằng chứng triết học kiểu đó: ‘Nhưng tôi rất muốn biết (ông nói) điều gì khiến anh nghĩ tôi mang thể trạng phù thũng?’ ‘Thưa ngài, tôi xin lỗi (vị Bác sĩ đáp) tôi nhận thấy mắt cá chân của ngài bị sưng, và ngài có vẻ mang gương mặt nhợt nhạt của bệnh phù nước. Hoặc có lẽ, chứng bệnh của ngài có thể là phù thủng, hoặc gút, hoặc cũng có thể là giang mai: Nếu ngài có lý do để tự hào rằng đó là căn bệnh cuối cùng này, thưa ngài, tôi xin đảm bảo sẽ chữa khỏi cho ngài chỉ với ba viên thuốc nhỏ, ngay cả khi căn bệnh đã đạt đến giai đoạn ngoan cố nhất. Thưa ngài, đó là một bí dược do chính tôi phát hiện và bào chế với công sức vô tận.—Thưa ngài, tôi gần như mới chữa khỏi cho một người đàn bà ở Bristol—một ả gái điếm thông thường, thưa ngài, kẻ mang tất cả những triệu chứng tồi tệ nhất của căn bệnh; như u cục, củ gôm, mụn cóc, mào gà, và chứng lở loét lan, hay đúng hơn là cái thứ ghẻ lở do giang mai khắp người cô ta. Ngay lúc cô ta uống đến viên thứ hai, thưa ngài, có chúa chứng giám! da cô ta láng mịn như lòng bàn tay tôi, và viên thứ ba làm cho cô ta khỏe mạnh và tươi tắn chẳng khác gì một đứa trẻ sơ sinh.’ ‘Thưa ngài (bác tôi càu nhàu đáp) tôi chẳng có lý do gì để mà hy vọng căn bệnh của mình nằm trong phạm vi hiệu nghiệm của cái thứ thuốc gia truyền của anh. Nhưng người bệnh mà anh đang nhắc tới có lẽ chẳng hề khỏe mạnh tận gốc như anh tưởng tượng đâu.’ ‘Tôi không đời nào nhầm được (nhà triết học đáp lại) bởi vì tôi đã có quan hệ với ả ta ba lần—tôi luôn xác minh các ca chữa khỏi của mình bằng cách đó.’ Trước lời nhận xét này, tất cả các quý bà liền rút lui sang một góc khác của phòng, và một vài người trong số họ bắt đầuổn ào khạc nhổ.—Về phần bác tôi, mặc dù ban đầu ông vô cùng giận dữ trước câu nói mình bị phù thũng của vị bác sĩ, nhưng ông không sao kìm được nụ cười trước lời thú nhận lố bịch này, và tôi đoán là với ý định trừng phạt gã kỳ cục này, ông bảo rằng trên mũi hắn có một cái mụn cóc trông có vẻ hơi đang ngờ. ‘Tôi không dám nhận mình là kẻ sành sỏi trong những chuyện này (ông nói) nhưng tôi được biết rằng mụn cóc thường do căn bệnh kia gây ra; và cái mụn trên mũi anh dường như đang ngự trị ngay trên hòn đá chìa khóa của cây cầu, thứ mà tôi hy vọng không gặp nguy cơ sụp đổ.’ L—n có vẻ hơi bối rối trước nhận xét này và quả quyết rằng đó chẳng qua chỉ là một khối u da thông thường, nhưng phần xương bên dưới thì hoàn toàn khỏe mạnh; để minh chứng cho điều này, hắn ta kêu gọi sự xúc giác, van xin bác tôi hãy rờ vào chỗ đó. Bác tôi bảo rằng việc táy máy vào mũi của một quý ông là một chuyện hết sức tế nhị nên ông từ chối làm việc đó—ngay lập tức, vị Bác sĩ quay sang tôi, khẩn khoản tôi làm ơn giúp hắn một tay. Tôi chiều theo yêu cầu của hắn và bóp mạnh đến mức hắn hắt xì, nước mắt giàn giụa hai bên má, mang lại tràng cười không nhỏ cho cả phòng, và đặc biệt là bác tôi, người đã phá lên cười lần đầu tiên kể từ khi tôi ở cùng ông; đồng thời lưu ý rằng vùng da đó có vẻ rất nhạy cảm. ‘Thưa ngài (vị Bác sĩ kêu lên) bản thân nó vốn dĩ là một vùng nhạy cảm; nhưng để dẹp bỏ mọi nghi ngờ có thể xảy ra, tôi sẽ cắt bỏ cái mụn cóc này ngay trong tối nay.’

Nói đoạn, ông ta cúi chào một vòng thật trang nghiêm, rồi lui về phòng trọ của mình, nơi ông áp dung thuốc ăn da lên cái mụn cóc; nhưng nó lan rộng đến mức gây ra một trận viêm sưng đáng kể, kèm theo sự sưng phù kinh hoàng; thế nên trong lần xuất hiện tiếp theo, toàn bộ gương mặt ông ta đã bị che khuất bởi chiếc mũi khổng lồ này; và vẻ mặt đầy bi thương nhưng hăng hái khi ông ta giải thích tai nạn xui xẻo này thì quả là nực cười vượt ngoài mọi thứ ngôn từ có thể tả.—Tôi vô cùng thích thú khi được gặp nguyên mẫu của một nhân vật mà anh và tôi vẫn thường cười phá lên khi đọc miêu tả; và điều làm tôi ngạc nhiên hơn cả là tôi thấy những nét vẽ trong bức chân dung phác hoạ về hắn dường như còn được giảm nhẹ đi chứ không hề bị phóng đại.

Vì tôi còn có chuyện khác muốn nói; và bức thư này đã dài đến mức không thể chấp nhận được, tôi xin phép cho anh được nghỉ ngơi đôi chút và sẽ làm phiền anh vào ngay chuyến thư tín đầu tiên. Tôi mong anh sẽ nổi hứng trả đũa những đòn kép này đối với

Người bạn luôn của anh, J. MELFORD